یانە ویەردە و هەورامانی مەحمود خانو دزڵییٛ و گیانو هامکاری

مەحمود خانو دزڵییٛ و گیانو هامکاری

147

مەحمود خانو دزڵییٛ و گیانو هامکاری

بوٙنەو یاڎو سەڎ ساڵەو ئازاڎ کەردەی سلێمانی چیٛردەسو ئینگلیزینە.

سەدساڵیٛ چیٛوەڵ مەحمودخانو دزڵییٛ هەرمانێوە خاسەش کەردە، وەشما بوٙ یام تشما بوٙ نامیٛش لوێنە مێژوو ناوچەکەی بە هەرمانێوە مەردانیٛ ویەردەو مەنتقەکەی باسش کەروٙ، جە ویەرینو هەورامانینە  خاڵیٛوە ورچەدارەنە، سەلەمنوٙش کە هەورامان و هەورامیەکیٛ  هەمیشە بەخشندیٛ بینیٛ و گیانو هامکاتی و برایەتیشا چەنە بیەن. منیچ پی بوٙنەوە حەزم کەرد بە زوانی هەورامی کەمێوەش سەر بنویسو.

مەحمود خان کوڕو عەزیز خانو بارام بەگو محەمەد سانین ، ساڵەو 1870 عیسایی، دەگاو دزڵییٛنە پەیڎا بیەن، بنەماڵەکەشا دەسەڵاتدار و دەسلوا بیەن جە وەچەو سانەکاو هەورامانی بیێنیٛ، دماو مەردەی تاتەیش بیەن بە خان.

وەختیٛو ئینگلیز ئیراقش گیٛرت، بنەڕاوە بڕێوە بەڵێنیٛشا دای بە شیٛخ مەحمودی وەلێم هەر زوو پەشیمانیٛ بیێوە، ئیتر شیٛخ زاناش فیٛڵیٛش وەنە کەران، ناچار نامەش کیاست پەی سەرۆک هۆزو عەشرەتە کوردەکا ناوچەکەی و حاڵو مەسەلەش یاونێنە.

مەحمود خان ئا کەسە بیٛ کە لوا هاناو پیٛوای داواکاری شیٛخ مەحمودیوە، وەختێوە نامەو شیٛخی میاووٙ دەسش بیٛ دووە دڵی پەسەندش کەروٙ و ملۆ پەشتیوانی هامکاری شیٛخی، چوون شیٛخ نامەکەشنە داواش کەردەبیٛ کە بێو فریایشەوە، وادەو بەڵێن و ئینگلیزەکا گرد درویٛ بەرشیەن، هیچ وەخت گەرەکشان نیەن مافو کوردەکا بڎانە، شیٛخ مەحمود پی بوٙنەوە نامە مکیانوٙ پەی سەرۆک عەشرەت و دەسلواکاو هەولێری و کەرکوکی و شارەزووری و هەڵەبجەی تا یاووٙ هەورامان، بڕیێوی کەمیٛ ملانیٛ دەمو داواکاریەکەیشەوە، تا ئیسەیچ پیا پیرەکێما گیٛڵناوە کە داواو کۆمەکو هامکاریش جە شیخ….  کەردەن، شیٛخی واتەن” کورد هەر کورتەن” و نەلان هامکاریش بەهیچ کلوەجێوە، دلیٛ هەورامانینە تەنیا” مەحمود خانو دزڵییٛ” مەلوٙ دەمو داواکاریەکەیشەو، کە پەشتیوانی و هامکاریش کەروٙ و پاریٛزنوٙش جە دەسەڵاتو ئینگلیزی.

مەحمود خان بە ویٛش و پەنج سەڎ سواریٛوە گنوٙ ڕاو ملوٙ پەشتیوانی شیٛخ مەحمودی کەروٙن، نزیکو سلیٛمانی مگنوٙوە، یاگێوەنە لەشکرەکەش وچانی مڎوٙ پەنەش ماچان”قوتەو مەحمودخانی” .چاوەختەنە مێجەرسون حاکمو ئینگلیزی سلێمانینە بوٙ ماچوٙ بەشیٛخ مەحمودی ئینە چیٛشەن ؟ چی ئی کابرا بە ویٛشو پەنج سەد سوارێوە ئامان،  شیٛخیچ ماچوٙ ئامان بە تەوافو کاک ئەحمەدو شیٛخی، ئتر مێجەرسوٙن ماچو دەی خاسا واچەش پەنە کە ویٛش و چنڎ پیێوە و بە بیٛ چەک بەیا زیارەت و تەوافو ویٛشان بکەرانیٛ و بگیٛڵاوە، شیٛخ مەحمودیچ ماچوٙ من نمەتاوو تەکلیف و داوای چامنیٛ کەرو ئەو ئا پیایە .

لەشکرەکەو مەحمود خانی ڕوٙ 20/5/1919 یاووٙ سەرو کەشو گوٙیژەی” قوتەو مەحمودخانی” کە مڎیونە دلیٛو سلیٛمانی. بڕێ سەرۆک عەشرەتیٛ کوردیٛ ملا لاو شیٛخ مەحمودی ماچا  یاشیخ توٙ هیچت پەنە مەکریو” بەیەک دەس چەپڵیٛ نمەکوٙیان”  ئادیچ ماچوٙ من بەیەک دەس چەپڵیٛ مکوو!! دیار بیەن هەکە کوردەکیٛ نەبینیٛ چەنی مەرامو شیٛخ مەحمودی.

میٛجەر سوٙن هەکە هەواڵو ئینەی مزانوٙنە و لەشکرو هەورامانی و مەحمود خانی ئامان سەرو گۆیژەی، ئتر سلیٛمانی جیامازوٙ و ملوٙ پەی کەرکوکی، سەوایشەوە 21/5/1919 لەشکەرو مەحمودخانی وەزوٙرە دلیٛ سلیٛمانی و گردو بارەگاو نویسنگەکاو ئینگلیزی دەسگیٛروٙ ملەرە و مڎوٙشاوە دەسو دەسەڵاتو شیٛخ مەحمودیوە.

هەرئاڕوە شیٛخ مەحمود تلگرافێوە کیانوٙنە پەی دەسەڵاتو ئینگلیسی،  بە “ویٛڵسن”ی حاکمی سیاسی بەریتانیای بیەن جە عراقنە، پەنەش ماچوٙ” ئیتر ئیٛمە وەڕسیٛ بیەیمیٛ تواناو تەفرە واردەی دروەکاتا نەمەنەنما، پەوچی پەی ئازادیما دەسما گیٛرت چەکیوە، ئیسەیچ دواکاریٛنمیٛ پەی ئانەی ونی نەمجیوٙ مافەکاو ویٛمان دەیدیٛوە” .

هیٛزەکاو مەحمودخانی جە چنڎ جەنگێوەنە بەشداری مکەرانیٛ، پیٛسە جەنگو بانی مەقانی و قەرەهەنجیری، دماو جەنگو دەربەندبازیانی و بەردەقارەمانی کە شیٛخ مەحمود بە دیل گیریا، 17/6/1919، ئتر هیٛزەکەو مەحمودخانی مگیٛڵاوە پەی هەورامانی و نیشتگاو ویٛشا.

ڕەفیٛق حلمی جە ویرە وەریەکاشنە ماچوٙ ئی پیا شوٙڕشگیٛرە جە ژیوای ویٛشنە دوویٛ هەرمانیٛ خاسیٛش ئاردیٛنیٛنە” یوٙشا ئانەن، یوەم کەس بیەن کە سنورە دەسکردەکیٛش ڕەڎیٛ کەردیٛنیٛوە و ئامان پەی هامکاری شیٛخ مەحمودی”  دوەمشا ئانەن کە بنەڕەتو جەنگی پارتی زانیش متەرە، دماو جەنگو دەربەنو بازیانی هیٛزەکیٛ ئینگلیزشا شپرزە کەردیٛبیٛنیٛ، پەلاماردای و جیا ئاسەتەی، چوارچەم کەردەی، ئوٙقرەو ئارامی بڕیەی جە هیٛزو دوژمەنی” .

سەرو ئی هەڵویٛستاشە مەحموٙودخان چنڎ جارێوە زیندانی و دوور وزیانۆ، زینڎانەکانو عراقی و هیندستانی و ئیرانینە ئەزیەت ئازاری فرەش چەشتەن، هەرپاسە چنڎ جارێوە دەسبەسەرو دوورشا وستەنەوە پەی شارە دوورەکاو عراقی و ئیرانی.

 دماو ئانەی مەحمود خان مگیٛڵوە پەی وەڵاوتو ویٛش، ئینگلیز بە فەرمی نامێوە منویسووٙ پەی دەسەڵاتداری ئاوەختەو ئیرانی کە هەردووە(مەحمودخانو دزڵییٛ و مەحمودخانو کانیسانانی) ساڵەو 1920 ئیران گیٛروٙشاو تەسلیمو ئینگلیزیشاکەرونە، چەنی مەلیک مەحمودی زیندانییٛ بانیٛ جە هیندستاننە، ساڵەو 1921 مەحمودخان ئازادکریوٙ زینڎانو ئینگلیزینە، بە شەرتیٛوە ئازادش کەرانە کە نەگیٛڵوەپەی ئیرانی،  وەلێم مەحمود خان وەرگە نمەگیٛرون و مگیٛڵوە دزڵیە.  هەمدیسان جارێوەتەر گیٛراوشۆ و ماوەو نزیکەو هەشت ساڵا زیندانو کەرکوکینە مەنوٙوە، ماوێوەیچ زیندانو ڕومادینە بوٙنە دماو ئانەی وەربونەو ساڵەو 1933 تا 1943 دەسبەسەر بوٙنە شارو سلیٛمانی مەنوٙوە.            

مەحمود خانو دزڵییٛ وەڵتەر هەر پەیوەنی تندوتوڵش بیەن چەنی شخ مەحمودی،  هەر وەروئانەی کە ئینگلیزئامان سلیٛمانی وهەڵەبجە دژایەتی مەحمودخانیش کەردەن، سەردەمێوە ئاژەو ئینگلیزەکا هەڵەبجەو ناوچەکەنە فرە شپرز بوٙنە، ئینگلیز بوٙمواران و بارام ئاوای و بەڵخەی و ئیٛڵانپیٛ کەروٙنە، جە توٙڵەو هیرشو چەکدارانو مەحمودخانی پەی هەڵەبجەی و دارو دەسەو ئینگلیزی.

تا مەحمودخان مەنەبیٛ، ئینگلیز هەمیشە چەمڎاریش کەریٛ و هەوڵیٛنە بیەن پەی ئانەی دامێوە بنیوە پەیش، چوون بە دوژمەنو ویٛش زانانش، هەمیشە ئینگلیز هەوڵیٛش دێنیٛ کە دوژمنیٛ زیاد کەروٙ پەی مەحمودخانی جە ناوچەو شارەزوری و هەڵەبجەی و هەورامانینە، یوٙ چانیشا هورگیسنای جەنگی بیەن بەینو مەحمودخانی و سانەکاو لهۆنینە، کە دماجار بە جەنگو تەپوتلەوەری دمایش ئامان.

جارێوەتەر مەحمود خان گیٛڵانۆ دزڵیە، وەلێم ڕژیٛمو ڕەزاشای کەوتەن جەنگ چەنیش و دزڵیە گیریوٙنە، ئیجا گنا وات و واچ چەنی مەحمود خانی هەڵبەت بەنیازێوە ناپاک، ئاوەختە مەحمود خان چیدیمنە بیەن، وەفدو ڕەزاشای پەهلەوی ئامان پەی لاو مەحمودخانی جە مەڕەو وشکەناوێنە نیشارە واتو واچ کەرانیٛ، وەلێم نیازشا ناپاکی بیەن بە فیٛڵیٛ یوٙ جە ئەفسەرکا ڕژیٛمو پەهلەوی ژەهر کەرا دلیٛ چایەکەیش و دماو نوٙ ڕوا گیان مسپارو، ساڵەو 1946 پەی دماجاری هەورامانی و دنیای فانییٛ مازوٙ جیای، نزیکو یانەو ویٛشاوە دەگاو هانەو قوڵی ئەسپەردەو خاکی کریوٙنە.

چی دمایەو وەختێوە حزبو هیوای مەرزیارە، ماچا مەحمود خان بیەن بە ئەندامو ئی حزبیە(حزبو هیوای ساڵە 1939 مەرزیانرە). 

چیٛگەنە پەرسێوە ویٛش قوتە کەروٙوە، ئایا چی مەحمودخانی لوان کۆمەکو شیٛخ مەحمودی، کریو مەحمودخان ئاوەختە ویرو کوردایەتی و یوٙگیٛرتەی گردلاییش بیەبوٙ؟  وەختە کارێنە کوردەکیٛ گوششانەڎا بە مەرامەکاو شیٛخی!! ئی پەرسیٛ چندەها وشکناییٛش گەرەکیٛنیٛ تا جوان تەتڵەو ویٛچنش کەری و پوختەکەیش بەربارینە. نەک هەر ئی پەرسیٛ گیٛرە چندەها پەرسیٛ تەریچ مەیانە دلیٛ، وەلێم چیٛگەنە ئەوەجەما نیەن کەرمیٛشا.

جا ئیسە وەلێمەکیٛ سەرە بەرمارانیٛ، منێوە هەورامی گلەییٛ مکەرو ئەو دەسەڵاتی کوردی کە پیٛسەو پەنە وازی عیوەزاو هەڵویٛستەو مەحمودخانی و هەورامیەکاشا نەدانوە، هەورامێوە یاوابوٙرە قەرەهەنجیر جەنگش پەی کوردێوە کەردەبوٙ، هامکریش کەردەبوٙ!!!

مێژوو هەورامی چەنی بزافو کوردایەتی سەرەمڕە ئینا واوەی بیەینە، دماو مەحمودخانیچ هەورامی سەرەمڕەبیەن جە هامکاری و پەشتیوانی پەی کوردایەتی، وەلێم بە چەمێوە سوک تەماشەو ئی قوربانی دایشا کەردەن و کەراش، چوون ئەرەجیوشا خوای پەی خزمەتو ئاڎیشا وەش کەردیٛنیٛ، ئیسەیچ ئەگەر باسو مافە فەرهەنگیەکاو زوانیەکاما بکەرمیٛ، ماچا هەورامیەکیٛ فرە ڕەگەزپەرستیٛنیٛ، نمازا زوانی ستانداردی کوردی دروس بوٙنە، ویریٛ نمکەراوە کە وەختێوە ویٛشا ئەوەجەشا بە هەورامی بیەن، کۆمەکو هامکاریما کەردیٛنیٛ بێ مەرج. ئیسە ئیتر هەورامان پەنەوازو عیوەزاین، چونکە کورد دەسەڵاتدارەن، وەلێم هەورامەکیٛ بیٛدەسەڵاتیٛ و …هتد.

کەلکم جە ئینترنێتی هرگیٛرتەن پەی ئی باسیمە.

 د. ناجح گوڵپی 12/5/2019

 hewraman
  • شەبەکیٛ کیٛنیٛ؟

    #شێخ شەهابەدینی دزاوەری، پیرۆزتەرین شێخوو شەبەکەکان و گۆڕەکێچش گەورەتەرین مەرقەد٘وو موقەدە…
  • ویەرینو وەنگاو دەگاو گوڵپی

    ویەرینو وەنگاو دەگاو گوڵپی ئەگەر سەرنجە دەیمیٛ جە زەمانو قەڎیمیوە هەورامان هەمیشە یاگیٛ فە…
  • شوٙنەمای چل هەزارساڵەو هەورامانی

    بابتێوە هوٙروشکناین سەرو شوٙنەما دیٛرینەکاو هەورامانی بەتایبە ئانیٛ کە بیێنیٛ چیٛرو ئاوێوە…
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

مە؛ موٙرفیمو سەرەمڕەی

                مە؛ موٙرفیمو سەرەمڕەی موٙرفیمو”مە”ی سەرەمڕەی، یوٙن جە سیما دیا…