یانە ویر هه‌ورامان و چینی ته‌حسێڵ که‌رده‌

هه‌ورامان و چینی ته‌حسێڵ که‌رده‌

89

هه‌ورامان و چینی ته‌حسێڵ که‌رده‌

به‌ نامێو بێ چوون بینای بێهته‌رین      پادشای بێ باک جه‌هان ئافه‌رین

شکافه‌ندی شه‌وق شکووفه‌ که‌ڵان     نه‌وازه‌نده‌ی ده‌نگ سه‌ڏای بوڵبڵان

زوان شناسه‌کان باوه‌ڕشان ئانه‌نه‌‌، که‌ هه‌ر زه‌مانیه‌‌ نه‌سڵه‌کانوو ئایه‌نده‌ی یان زاڕۆگه‌لێو که‌ تازه‌ جه‌ ئه‌ڏای بیێنێ به‌ زوانوو ئه‌ڏایی وێشان قسێشان نه‌که‌ردێ، ئینه‌‌ نیشانێو ئانه‌ینه‌ که‌ ئا زوانه‌ یاوان به‌ به‌ره‌گاو فه‌وتیای و نابوودی و دلێنه‌ شیه‌ی، حه‌ر چنڏ که‌ نه‌سڵه‌کانوو ویه‌رده‌یچش پا زوانه‌ قسێ بکه‌ران. هۆکارێو‌ فرێ سه‌روو لاواز بیای و دلێنه‌ شیەی دانییه‌ زوانی ته‌ئسیرشان هه‌ن، به‌ڵام یۆ چا فاکتۆره‌ شۆن وز و ته‌ئسیردارانه‌، به‌ کار به‌رده‌یو ئا زوانینه‌ جه‌ لایه‌نوو چینی ده‌سلوا و که‌سایه‌تییه‌ بانفووزه‌کانوه‌ که‌ داراو پایه‌گاو ئجتماعیی و فه‌رهه‌نگییێنێ چا کۆمه‌ڵگانه‌. هۆرکه‌وته‌کان و نوخبه‌کان و ته‌حسێڵ که‌رده‌کانوو کۆمه‌ڵگای تا حه‌دیه‌‌ فره‌ متاوا، ئه‌رزش و ئێعتبار بڏا به‌ دانییه‌ زوانی یان جه‌ ئه‌رزش و ئێعتباري بێ ده‌سش بکه‌ران. جه‌ کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانینه‌ یان جه‌ جامێعه‌و هه‌ورامی زوانینه، ته‌حسێڵ که‌رده‌کان وه‌ هه‌ر پاسه‌ کۆمه‌ڵگای زانستی و فه‌رهه‌نگی هه‌ورامی زوانی، به‌شیه‌ چا که‌سانه‌ بیێنێ که‌ تا ڕادییه‌‌ فره،‌ زوانوو ئه‌ڏایی وێشان جه‌ ئه‌رزش و ئێعتبار وسته‌ن. ئی جامێعه،‌ شامڵوو فرییه‌ چا نویسه‌ران و چالاکه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگییانه‌و هه‌ورامانی بییه‌ن که‌ تا به‌ ئارۆ به‌ جۆریه‌‌ تریبوونوو ڕه‌سمیو خه‌ڵکی بیێنێ، به‌ڵام ئارۆ مشۆ واچمێ که‌ ژنۆساید وه‌ قه‌تڵوعاموو زوانوو هه‌ورامیی جه‌ کورده‌وارینه‌ تا ڕادییه‌ فره‌ به‌ ده‌سوو ئاڏیشان ده‌سش په‌نه‌ که‌رد.

کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی به‌ تایبه‌ت چی‌ چنڏه‌ ده‌هه‌ی ویه‌رده‌نه،‌‌ تێعدادیه‌ فرێ ته‌حسێڵ که‌ردێ و نوخبێش جه‌ دڵوو وێشه‌نه‌ داینێ به‌روه‌ که‌ به‌ ئێزدواج که‌رده‌‌ی و جانیشته‌ بیه‌ی جه‌ شاره‌کانه‌‌، ورده‌ ورده‌ جه‌ زوان و فه‌رهه‌نگوو وێشان دووروه‌ که‌وتێ وه‌ به‌ قسه‌ که‌رده‌ی چه‌نی زاڕوه‌کاشان به‌ زوانیه‌ بێژ جه‌ زوانوو ئه‌ڏایی _ پی باوه‌ڕه‌ غه‌ڵه‌ته‌ که‌ دانییه‌ شاری مشۆ به‌ زوانوو خه‌ڵکوو ئا شارییه‌ قسێ بکه‌رۆ که‌ چه‌نه‌ش مژیوۆ، یان به‌بۆنه‌و ئانه‌یوه‌ که‌ مه‌رزیه‌ش نیابۆره‌ به‌ینوو شاری بیه‌یو وێش و دیهاتی بیه‌یو دیگه‌رانی _ ئارام ئارام ئی فه‌رهه‌نگشانه‌ که‌رد به‌ باو و چه‌نیو وێشان ئاوردشان لێ ده‌گاکان، تا یاگیه‌ که‌ یه‌واش یه‌واش په‌ی خه‌ڵکی ساده‌یچ، هه‌ورامی قسه ‌نه‌که‌رده‌ی بی به‌ نه‌وعیه‌ کلاسی ئێجتماعی. هه‌ر چنڏ که‌ چی ده ‌ساڵه‌ی وییه‌رده‌نه‌ به‌ هیمه‌توو چالاکه‌‌ فه‌رهه‌نگییه‌کامان تا ڕادییه‌ ئی باوه‌ڕه‌ غه‌ڵه‌ته‌ که‌مڕه‌نگوه‌ بییه‌ن به‌ڵام هێشتای ئی دیارده‌ ناشیرینێ جه‌ شار و ده‌گاکانه‌ ئێحساس مکریۆ.

ئی تاقمه‌ به‌ ویانه‌گه‌لێو‌ جۆراوجۆرێ و بێ ئاوه‌زانێ، پێسه‌و زه‌عفوو زاڕوه‌کاشان جه‌ په‌یوه‌ندی به‌رقه‌رار که‌رده‌یو چه‌نی دیگه‌رانی یان پی ویانێوه‌ که‌ زوانوو فێرکه‌رده‌ی جه‌ مه‌دره‌سه‌کانه‌ زوانوو فارسیین، ئی ڕه‌فتاره‌ بێ ئاوه‌زانه‌یه‌‌ پینه‌ مکه‌را وه‌ ئی ویانه‌ دژه‌ئاوه‌زێشانه‌‌ ئێنتقاڵ داینه‌ به‌ مه‌ردمی عادی، تا یاگیه‌ که‌ بڕیه‌ جه‌ خه‌ڵکی ساده‌ی که‌وتێنێ شوونیشان و که‌ردێنێشان به‌ نموونه‌ و سه‌رمه‌شقیه‌ سه‌رکه‌وته‌ په‌ی وێشان، غافڵ چانه‌یه‌ که‌ خودوو ئی که‌سانه‌ ساڵانیه‌ چێوه‌ڵته‌ر، جه‌ به‌ڏبارته‌رین و خراوته‌رین بارودۆخه‌نه‌‌ و به‌ بێ هیچ ئێمکاناتیه‌ جه‌ ده‌گاکانه‌ و جه‌ مه‌حاڵه‌ دوورکه‌وته‌کاو هه‌ورامانینه‌‌ لواینێ دلێو سیستمی ئامووزشی و تاوانشان جه‌ دانشگاکانه‌ و جه‌ مه‌راکزوو ئاموزش عالینه‌ بیاوان به‌ به‌رزته‌رین پله‌ عێلمیه‌کان جه‌ ڕشته‌ جۆراوجۆره‌کانه‌نه‌.

وه‌شه‌ویشا، هه‌ر که‌سیه‌ ئازاده‌ن به‌ هه‌ر زوانیه‌ که‌ وێش په‌نه‌ش وه‌شه‌ن قسێ بکه‌رۆنه‌، وه‌ بێ ڕێزی و بێ ئێحترامی که‌رده‌ی به‌ که‌سیه‌، به‌بۆنه‌و ئانه‌یه‌ که‌ به‌ زوانیه‌ته‌ر قسێ مکه‌رۆ، دوور جه‌ شارستانیه‌تی و ئه‌ده‌ب و نزاکه‌تین، وه‌ جه‌ نه‌زه‌ره‌و حوقۆق به‌شه‌ریچوه‌، به‌ مه‌عناو پاشێل که‌رده‌و مافوو یه‌ک دانه‌ ئینسانین. منیچ چی بابه‌ته‌نه‌ به‌ هیچ شێوییه‌ ئامانجم ئانه‌ نییه‌ن‌ که‌ به‌ که‌سیه‌ بێ ئێحترامیم که‌رده بۆنه‌، به‌ڵکوو ته‌نیا گه‌ره‌کم بییه‌ن که‌ چی ڕایوه‌ بیاونوو به‌ گۆشوو ئا وه‌شویسانه‌ که‌ داراو پله‌ و پایه‌ی ئێجتماعی و عێلمی و فه‌رهه‌نگییێنێ به‌ تایبه‌ت جه‌ شاره‌کانه‌، که‌ هه‌ورامی قسه‌ که‌رده‌و شمه‌، شایه‌د فره‌ فره‌ چانه‌یه‌ که‌ ویرش بکه‌ردێوه‌، متاوۆ کاریگه‌ر و شۆن وز بۆ سه‌روو گه‌شه‌ که‌رده‌ی و ئه‌وه‌مانای و ئێعتبار به‌خشای به‌ زوانه‌که‌یما‌ن.

ئێمه‌ میراسداروو فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیاتیه‌‌ ده‌وڵه‌مه‌نڏینمێ. ڕه‌نگا فرییه‌ جه‌ نه‌ته‌وه‌کانوو دنیای ئاواته‌وازوو ئانه‌یه‌ با که‌ لانیکه‌م که‌سێو پێسه‌و مامۆسا بێسارانیشان بۆ. ئێمه‌ نه‌ یه‌ک بێسارانی، که‌ ده‌هها بێسارانیێ ئینای په‌شته‌و فه‌رهه‌نگیمانوه‌. تاریخوو ئێمه‌ ڕه‌نگینه‌ن و په‌ڕه‌ن جه‌ شانازی، گۆرانیێما ڕه‌سه‌ن ته‌رین گۆرانیه‌کانێ، جلوبه‌رگمان و ده‌گاکامان بوه‌و ڕه‌سه‌نی و تاریخی مڏا، که‌ به‌ بیه‌یشان متاومێ فره‌ فره‌ ڕاحه‌ت سینه‌ به‌ر پڕنمێ و واچمێ که‌ به‌ڵێ ئێمه‌ هه‌ورامیێنمێ، ئێمه‌ ڕیشه‌ و بنه‌ڕه‌ته‌و کوردینمێ، ئێمه‌ ئه‌ڏاو فه‌رهه‌نگ و ئه‌دبیاتوو نه‌ته‌وه‌و کوردینمێ و پا که‌سانه‌ که‌ وێشا ساحێبوو کوردستانی مزانا واچمێ دا به‌یدێ مێڏان با بزانمێ کاموو شمه‌ متاوۆ واچۆ که‌ جه‌ هه‌ورامی کوردته‌ره‌ن.

ئارۆ ئی میراسه‌ یاوان به‌ ده‌سوو ئێمه‌ وه‌ ئێمه‌یچ ئه‌رکوو سه‌روو شانه‌یمانه‌ن که‌ میراسدار و ئه‌مانه‌تداریه‌ خاسێ بۆمێ و بتاومێ ئی ئه‌مانه‌ته‌یه‌ بیاونمێ به‌ ده‌سوو نه‌وه‌کانوو ئایه‌نده‌ی و چینی دماته‌ریمان.

هیوا عه‌لیڕه‌مایی _ نه‌ورۆزوو 1398ی ڕۆجیاریی _ سنه‌

  • توٙ جە ئاخرین ویٛنەکەمانە مەردی

    تۆ جە ئاخرین وێنەکەمانە مەردی. جە ئاخرین قسەکامانە، جە ئاخرین دیداریمانە،ئاخرین واچەکانە، …
  • سوٙنیٛ و کیسەڵی

    سوٙنیٛ و کیسەڵی گێڵناوە پاڵوو گۆممێنە دوێ سۆنێ و کیسەڵێ ئەرەنیشتیٛ بێنێ . و بۆنە هامساییوە…
  • شەپەکانیەو بەستەنی

    شەپەکانیەو بەستەنی ئاواتش ئانە نەبێ ماشینێوە زەریفش بۆ! ده‌گانه بینکول ئا وەختی ماشینێ زەر…
  • توٙ جە ئاخرین ویٛنەکەمانە مەردی

    تۆ جە ئاخرین وێنەکەمانە مەردی. جە ئاخرین قسەکامانە، جە ئاخرین دیداریمانە،ئاخرین واچەکانە، …
  • سوٙنیٛ و کیسەڵی

    سوٙنیٛ و کیسەڵی گێڵناوە پاڵوو گۆممێنە دوێ سۆنێ و کیسەڵێ ئەرەنیشتیٛ بێنێ . و بۆنە هامساییوە…
  • شەپەکانیەو بەستەنی

    شەپەکانیەو بەستەنی ئاواتش ئانە نەبێ ماشینێوە زەریفش بۆ! ده‌گانه بینکول ئا وەختی ماشینێ زەر…
 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

توٙ جە ئاخرین ویٛنەکەمانە مەردی

تۆ جە ئاخرین وێنەکەمانە مەردی. جە ئاخرین قسەکامانە، جە ئاخرین دیداریمانە،ئاخرین واچەکانە، …