یانە زوان زوانی هه‌ورامی

زوانی هه‌ورامی

153

زوانی هه‌ورامی / ئیبراهیم شه‌مس
(به‌ بۆنه‌و ڕۆ جه‌هانی زوانی ئه‌دٚایی)

1-زوان
زوان نه‌عمه‌تێوی گه‌وره‌ن که‌ خودٚای دانش به‌ به‌شه‌ری. زوان وه‌سیلێوا تا ئێنسان پنه‌ش قسێ که‌رۆ و هه‌ر ئا چێوه‌ که‌ جه‌ ژیوایشه‌نه‌ ئه‌وه‌جه‌ش پنه‌ن، به‌ ده‌سش بارۆ. زوان ترازی¬میزانوو ئێنسانیا و ئانه‌ ڕاسی بۆ، که‌سایه‌تی ئێنسانی به‌ زوان دیاری کریۆ. زوانا که‌ ئێنسانی به‌که‌ماڵ میاونۆ و ‌ ئه‌هوه‌نی مدٚۆ به‌ ڕۆح و دڵی، و مه‌ژگی واز که‌رۆ و پێسه‌و که‌ره‌سه‌ی ئه‌سڵی ویر و ئاوه‌زی په‌ی نیشان دای کێبیه‌ی تاکێوی یا مێلله‌تێوی ڕه‌وڵێوی گه‌وره‌ش هه‌ن.
ئێنسان بینه‌وه‌رێوی ساحیب ویر و ئه‌ندیشه‌ن و ئه‌ندیشه‌و وێش جه‌ ڕاو زوانی به‌ یۆته‌رانی میاونۆش. زوان عالته‌رین و گه‌وره‌ته‌رین ئه‌نه‌ئاردٚه‌ی به‌شه‌ریا و هه‌ر پاسه‌ گرنگته‌رین ده‌ستینه‌و پێوه‌ندی ئێنسانه‌کا‌ن.
زوان که‌ره‌سێوا په‌ی ویره‌وه‌ که‌ردٚه‌ی و په‌ی جووڵنای زه‌ین و ویروو ئێنسانی. هه‌ر ئێنسانێو زوانوو وێش خاس فێر نه‌بۆ، نمه‌تاوۆ به‌ حه‌قیقه‌تی بیاوۆ هه‌ر که‌سێو نه‌تاوۆ زوانوو وێش خاس قسێ که‌رۆ، مه‌نتێق ماچۆ ئاکه‌سه‌ که‌م زه‌ینا و دنیاو ویریش باریکا.
به‌ قه‌وڵوو زوانئه‌ژناس هارکورت زوان جاموو ملله‌تێویا هه‌ر ملله‌تێو فه‌رهه‌نگی تایبه‌تی وێش هه‌نش و ته‌ماموو ئا تایبه‌تیا ماناو وێشا جه‌ زوانه‌نه‌ مێزاوه‌.

2-به‌شبه‌ننی زوانه‌کا
ئێنسان مه‌جبوورا جه‌ ژیوایشه‌نه‌ چوار زوانێ فێر بۆ و پنه‌شا هه‌رمانه‌ که‌رۆ :
1- زوانی ئه‌دٚایی: ئی زوانه‌ زوانێوا که‌ ئێنسان هه‌ر جه‌ وه‌ختوو په‌یدٚا بیه‌یشه‌نه‌ و فره‌ته‌ر به‌ ده‌سوو ئه‌دٚا و تاته‌یش فێرش بۆ. ئه‌پی زوانیه‌ زوانوو ئێحساسیچ ماچا.
2- زوانی مللی: فێر بیه‌ی پی زوانه‌یه‌ جه‌ وه‌ختوو مه‌دره‌سه‌ لوای ده‌س پنه‌ که‌رۆ. ژیوای به‌ بێ یادٚ گێرته‌ی ئی زوانه‌یه‌ فره‌ سه‌ختا و ڕه‌نگا هه‌ر نه‌کریۆ .
3- زوانی دینی و ئایینی: به‌شه‌ر بۆنا خاتره‌و خاسته‌ر ئه‌نه‌یاوای ڕێک و پێکوو دین و مه‌زه‌به‌که‌یش و به‌ یاگێ ئاوردٚه‌ی فه‌رزه‌کا ئه‌وه‌جه‌ش پانه‌یه‌نه‌ ئی زوانه‌یه‌ فێر بۆ.
4- زوانی جه‌هانی یا زوانی عێلمی تا بتاومێ چنی ئێنسانه‌کاته‌ری جه‌ وه‌ڵاتانێ دوور په‌یوه‌ندیمابۆ .
جه‌ مه‌حاڵوو ئێمه‌نه‌ دوێ زوانێ یانێو زوانی ئه‌دٚایی و زوانی عێلمی که‌مته‌ر که‌وتێنێ وه‌روو چه‌ماوه‌.

3- زوانی ئه‌دٚایی
ئاکه‌سه‌ که‌ ویرش نیا، زوانش نیا و ئاکه‌سه‌ زوانش نیا نمه‌تاوۆ ویرش بۆ. یۆنسکۆیچ ماچو: ئاکه‌سه‌ نه‌زانۆ به‌ زوانی ئه‌دٚایی وێش بنویسۆ، بێ سه‌وادٚا .
زارۆڵه‌ به‌ وه‌سیله‌و زوانی وێش مژناسنۆ و ئه‌وه‌ڵین هه‌نگامه‌ش په‌ی شکڵ دای کێ بیه‌و وێش هۆرگێرو. زارۆڵێو که‌ تازه‌ جه‌ ئه‌دٚای په‌یدٚا بیه‌ن، به‌ وه‌سیله‌و زوانوو ئه‌دٚاییش کێبیه‌ و فه‌رهه‌نگ مێزۆوه‌ و دماو ئانه‌یه‌ مه‌ی دلێ کۆمه‌ڵگای.
دانشمه‌ندێ زوانئه‌ژناسێ ماچا زارۆڵێ به‌ زوانی ئه‌دٚاییشا ویرێ که‌راوه‌ و متاوا ویر و ئاوه‌زوو وێشا به‌ زوانوو ئه‌دٚا‌ی خاسته‌ر برمانا. حه‌قوو فێربیه‌ی به‌ زوانی ئه‌دٚایی وه‌ڵێ گردٚ چێوێوی حه‌قێوی ئێنسانیا و جه‌ واقێعه‌نه‌ حه‌قوو بیه‌و ملله‌تێویا.
سابت بیه‌ن ئا ئه‌دٚه‌ی که‌ به‌ زوانێوته‌ر بێجگه‌ جه‌ زوانی ئه‌دٚایی چنی زارۆڵه‌کاشا قسێ که‌را، نمه‌تاوا هه‌ست و ئێحساسی سۆزاوی و ڕه‌حمینوو وێشا به‌ ته‌مامی به‌ زارۆڵه‌کاشا بیاونا. په‌س زارۆڵه‌ نیازێ عاتفیێش به‌ گا نمه‌یا و ئاکامش ئانه‌نه‌ که‌ زارۆڵه‌ ئێسترسش فره‌ته‌ر و زه‌ریبی هۆشیش که‌مته‌ر بۆوه‌.
نێلسۆن ماندێللا ماچۆ: ئه‌گه‌ر چنی که‌سێوی به‌ زوانێوی که‌ فامۆش قسێ که‌ردێ، قسه‌کێتا میاوۆ مه‌ژگش. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ زوانوو ئه‌دٚاییش چنیش قسێ که‌ردێ، قسه‌کێتا دلێ دڵیشه‌نه‌ نه‌قش گێرۆ.
ئازیزا! زوانی ئه‌دٚایی زوانێوی موقه‌ده‌سا پێسه‌و ئه‌دٚای. چوون یه‌کۆمین که‌س که‌ به‌ ئێمه‌ زوانش نیشان دا، ئه‌دٚاما بێ. زوانوو ئه‌دٚای زوانوو ئێحساسیا. پارێزنای زوانی ئه‌دٚایی فه‌رزا ملوو گردٚ که‌سیه‌ره‌. ته‌ماموو ئا قانوون و ده‌ستوورا جه‌ دنیانه‌ نریاینێره‌، حورمه‌تشا نیان به‌ زوانی ئه‌دٚایی. و جه‌ فره‌و وه‌ڵاته‌کا به‌ تایبه‌ت جه‌ ئێرانوو وێمانه‌ په‌ی فێرکاریش قانوونشا نیانه‌ره‌.

4- زوانی هه‌ورامی
ده‌ر‌دٚێوه‌ که‌ ئارۆ زوانی هه‌ورامی تلیانش چه‌و، ده‌ر‌دٚێوه‌ی هامبه‌شه‌نه‌ چنی ئه‌و زوانه‌ گه‌ڕه‌کیه‌کاو دنیای. به‌ پاو ئامارێوی که‌ ئینا ده‌سه‌نه‌، فره‌ته‌ر جه‌ شش هه‌زار زوانێ جه‌ دنیانه‌ هه‌نێ که‌ به‌ واته‌و یۆنسکۆی ده‌وروو چل جه‌ سه‌دٚیشا ئینای خه‌ته‌روو دلێنه‌شیه‌یه‌نه‌ که‌ به‌ داخه‌وه‌ یۆ ئه‌چی زوانا، زوانی هه‌ورامیا.
به‌ داخه‌ی گرانه‌وه‌ چی ڕاو جه‌ به‌ین شیه‌ی زوانی هه‌ورامیه‌نه‌، ئێمه‌ هیچ ڕا و چارێوما نیا بێجگه‌ ئانه‌یه‌ فره‌ فره‌ زوو وه‌رش گێرمێ و نازمێ فه‌وتیۆ. و ئینه‌ ئه‌رکوو قه‌له‌م به‌ده‌سان تا به‌ ئی زوانیه‌ بنویسمی و بوانمێوه‌. چوون هه‌ر وه‌خت زوانێو پنه‌ش نه‌نویسیۆ و نه‌ونیۆوه‌، مه‌حکووم به‌ فه‌وتیایا.

5- مشیۆ چێش که‌رمێ زوانه‌که‌ما نه‌فه‌وتیۆ؟
ئێمه‌ مشیۆ ئا واژێ که‌ فه‌وتیاینێ و یا خه‌ریکێنێ فه‌وتیا و ئێتر دلێ قسه‌کامانه‌ نه‌مه‌نینێ، زیننێشا که‌رمێوه‌ و هه‌متەر به‌کارشا به‌رمێ. مشیۆ واژی تازێ په‌ی چێوه‌ تازه‌کا وه‌شکه‌رمێ(تاشمێ). ئینه‌ ئه‌وه‌جه‌ش به‌ فه‌رهه‌نگستانوو زوانیا و ئێمه هه‌ورامی زوانێ به‌ ئی گردٚه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی زوانیماوه‌، ‌ وه‌ڵ جه‌ گردٚ چێوی مشیۆ فه‌رهه‌نگستانوو زوانیما بۆ.
ئه‌گه‌ر گه‌ره‌کمابۆ ئی زوانه‌ نه‌لۆ به‌ینه‌نه‌، مشیۆ شۆڕشێو وه‌ش که‌رمێ که‌ خاڵه‌ی ده‌سپنه‌که‌ره‌ش باخچه‌و زارۆڵا (مهدکودک) بۆ.
ئاغه‌ی (غلامحسين صدري افشار) نویسه‌ر، فه‌رهه‌نگ نویس و په‌یجۆرکاری ئێرانی ئه‌پی باوه‌ڕه‌نه‌ که‌ تا که‌لاسوو دوێ فێرگای بنه‌ڕایی مشیۆ ده‌رسه‌کێ به‌ زوانی ئه‌دٚایی بوانیا و دماته‌ر تا که‌لاسوو په‌نجی وانای زوانی ئه‌دٚایی پاڵوو زوانی فارسیه‌نه‌ و دماو ئانه‌یه‌ ئێتر هه‌ر به‌ زوانی فارسی بۆ پا شه‌رتێ حه‌فتێو سه‌عاتێو زوانی ئه‌دٚاییچ بوانیۆ.
داخه‌م مه‌شۆ باخچه‌و زارۆڵا هه‌ر چا ئه‌وه‌ڵه‌و بێ وه‌رچه‌م گێرته‌ی دماڕۆ زارۆڵه‌ی، زوانی ئه‌دٚایی منیا لاوه که‌ به‌ په‌یلوا من ئینه‌ به‌ هۆ ئانه‌یه‌ هه‌ر وه‌ره‌نه‌ زوانی ئه‌دٚایی دلێنه‌ بشۆ. ئێمه‌ مشیۆ ئینه‌یه‌ سه‌له‌منمێ و جه‌ باخچه‌و زارۆڵه‌کانه‌ مشیۆ به‌ زوانی ئه‌دٚایی چنی زارۆڵه‌ی قسێ کریا تا هه‌ر وه‌ره‌نه‌ جه‌ پاڵوو زوانی ئه‌دٚایه‌نه‌ زوانی ڕه‌سمیچ نیشانه‌شا دریۆ.

پاوه- ئیبراهیم شه‌مس

 

 hewraman
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەراگیٛڵی

ئەراگیٛڵی ئەگەر شەویە جە شەوەکان ئاسمانوو پەڕ جە هەسارەو یۆ جە هەوارەکاو هۆرامانی کەردیمێ …