یانە زوان وچەکیٛو زوانی هەورامی

وچەکیٛو زوانی هەورامی

93

وچەکیٛو زوانی هەورامی

وچەکیٛ ” حەرفەکیٛ ” دەنگەکیٛ _ کرکەکیٛ:

وچەکیٛو زوانو هەورامی” 40″ دننیٛنیٛ، دەنگیٛنیٛ، یانی هەردەنگیٛ دەمۆ بەرمشوٙ  واچێوەش پەی نەخش کەرمیٛ، زوانی سورانیچ  ” 37 ” پیتێن[1]، وچەکیٛ بڕەبەش کریا پەی ( دەنگدار  و بیٛ دەنگی).

وچە دەنگدارەکیٛ: letter vowel

ئا واچیٛنیٛ هەکە دەمۆ بە ئاسانی مەیا جبەر، یاردی وچە بیٛدەنگەکا مڎانە پەی ئانەی ئاسان واچیا و وزمیٛشا بەر، پاسە بوٙ وچە دەنگدارەکیٛ بە کوٙمەکو هەواو دلیٛ شوٙشیٛ جە گڵویوە مەیا جبەر بەبیٛ هیچ وەرپەرچیٛو، وچە دەنگدارەکیٛ( دەنگدریٛژەکیٛ) ”  نوٙ  ٩ دنیٛنیٛ ” ا، ە، و،وٙ، ۆ، وو، ی،ێ، یٛ ”

زوانی سورانینە هەشت واچیٛ دەنگاداریٛ هەنیٛ وەلێ تەنیا حەوتشا ویٛنەشاپەی نریانەرە

” ا، و،ۆ، وو، ێ، ی،ە ” ئەوی تەرشا بزرۆکەن بە پیتی لاتینی هەن “i”

وچە دەنگدارەکیٛ مەگنا بنەڕاو واتیٛوە، وزیا پاڵو وچە بیٛ دەنگەکا پەی ئانەی گڵوی و دەمەو بەئاسانی بەیا جبەر، بڕەبەشیٛ با پەی دوویٛ دەسا:

یڤە: دەنگدارە کوڵەکیٛ: ئادەنگیٛنیٛ هەکە وەختو درکناینە کوڵیٛنیٛ زوو بڕیاوە یەریٛ دننیٛنیٛ “ی، ە، و ”  “ە ” پیٛسەنە فەتحەو عەرەبی: نمونە : بەرە، لەمە، هەسارە، هەرپاسە ” و” وای کوڵ هەکە “u  ” نیاشانە کریان، پیٛسە: کوڵ، قوڵ، گوڵپ، یانی پیٛسەن زەمەو عەرەبی، هەرپاسە بە پاو کەوتەی یاگیٛ وچەکیٛ کوڵو دریٛژ فاڕیا، پەی نمونەی : ی  کوڵیچ هەن و دریژیچ کریوە ، ” وەنی، ژەنی، یادگار

دڤیٛ: دەنگدارە دریٛژەکیٛ: ئا دەنگیٛنیٛ هەکە وەختو درکناینە دریٛژیٛنیٛ حەوت دنیٛنیٛ ” ا، وو، وٙ، ۆ، ی، ێ، یٛ ”

نمونە سەرو دەنگدارە درێژەکا ئاما، ئازاد، بەلوو، موو، شوٙت، لوٙ، بیرە، تیرە، ئامێ، لوێ، سیٛڵیٛ، خەنیٛ

واچیٛو ” یٛ ” ڕوشن کەرمیٛوە کە تایبەنە بە زوانی هەورامی، هەرکەس هەورامی نەبوٙ نمەتاووٙ واچوٙش. دەنگش گڵویوە بەرمەیوٙ، هەناسە شوشیتەو مەیو، هەرپاسە لچو واریت کەمیٛو کریوٙوە.

” ا ”  دەمت دڕیرەو هەوا جە گلویوە مەیوە جبەر.” وٙ ”  هەواو دەنگ جە گلویوە مەیوە جبەرو  هەردوە لچیٛت  ماریوە یوٙ پیٛسە فیکە کەرینە. وەلیٛ ” ۆ ” دەمت واڵ کەری وەختیوە ماچیش، کە دەنگەکە گڵویوە مزیورە، ” ێ ” گلویوە دەنگەکە مەیوە، چەنی کەردەیۆ دەمی.  ” وو ”  پیٛسەواوەکەی تەری  وەلێ دەنگەکە دریٛژ مەبوٙوە ( بوٙوە )،  ” واچیٛو “ی ” ئیدیچ گڵویوە مەیوٙ پەیش هەن دریٛژ بوٙ و پەیش هەن کوڵ، کەمتەر لچیٛت جوڵیانە .

وچە بیٛدەنگەکیٛ: دەنگ کوڵەکیٛ”consonant letter  ” ٣١  سی ویڤە دنیٛنیٛ ” ئــ ـ ،ب، ت، پ، ج، چ، ح، خ،  د، ڎ، ر، ڕ، ز، ژ، س، ش،ع، غ، ف، ڤ، وٛ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، ن، هـ، و، ی ”

شیٛوەو واتەی وچە بیٛدەنگەکا: لچ واچ ،تەلەفوز [2]

واتەی وچە بیٛدەنگەکا هەر پیٛسەن زوانی فارسی و کوردیو عەرەبی، تەنیا چن واچ ێ تایبە و زوانی هەورامی و سورانی هەنیٛ هەر ئی دووە زوانیٛ متاوا واچاشا، نمونە :

  • واچیٛو ” ڕ ” هەر پیٛسەو واچو ” ر ” ماچمیٛش وەلێ زوانت تنتەر گیرنی پوکو پەشتەو دڎانات و زوانت زبر تەرلەریوٙوە.
  • واچیٛو ” ڵ “پێسەو واچو ” ل” ماچیش، وەلێ زوانت خاستەر گیرنی مڵاشیت و پەشتەو دڎانات عاسمانەو دەمیت.
  • واچیٛو “ڤ” پێسەو وچەو “ف” ماچیش، وەلی کەمێ زیاتەر کیٛشیشەرەو، لچو واری گیرنی دڎانا سەریت
  • هەر دووە “واچیٛ” بیٛدەنگیٛ” وٛ ” ” ڎ ”  تایبە و زوانی هەورامینێ تەنیا هەورامی رەسەن متاووٙ واچوٙشا،  واچ و ” وٛ ” چننە دەگاو شارێ هەورامانو  لهوٙنینەو  هەورامانو تەختینە هەنە، تایبە بە هەردوی لچا  گوٙ کریوٙ .
  • واچیٛو ( ڎ ) تایبەو زوانی هەورامینە، پەی واتەیش نوکو زوانی چەسپو دڎانا سەری کەری، هەرگیز بنەڕاو واتیٛوە نمێ وەلێ دلێڕاسە و دماوە مێ، یاگیٛ سەرنج داین زوانو فارسی بنەڕاو  قەرنەو یەکەمو هیجریەن ئی واچیٛشە چەنە بیێنە وەلی وردە وردە ڕاش چوٙڵە کەردە پەی  “د “.

وچە بیٛدەنگەکیٛ وەختو واتەیشانە دەم و گڵوی نمەکریوە، گیٛرە وەختو واتەیشانە بەتەمامی دەمو گڵوی وزیورە  پەی نمونەی :

  • ب، پ، م : هەردوی لچیٛت لکنی یوٙیرە وەختێو ماچیشا
  • ف، ڤ، وٛ: لچیٛت بەریوە دلیرەو گنا سەرو نوکو دڎانات
  • س، ش: نوکو زوانیت بەری پەی پەشتەو دڎانات، هەرپاسە نوکو زوانی وزی چیٛرو دڎانەکا سەری پەی واتەی ” ت، د، ن ” یام  پەی واتەو ” ڎ ” زوانت تەقنی ئاسمانە ودەمی و پەشتەو دڎانات.
  • بە هامکاری زوان بەردەی پەی دمای و پەی دلیٛ گڵوی حەرفەکا ” ح، خ، غ، هـ “

یانی وچەکاو ” ب، پ، ت، ج، د، ڎ، ق، ک ” بە گیٛرتەی هەواو دلیٛ دەمو گڵوینە دروسیٛ بانە، چوون هەواکە گڵوینە پەنگ وەروٙوە ئیجا ناکاویٛنە تەقوٙوە و دەنگەکەی وەشکەروٙ، ئی وچیٛ دەنگشا دریٛژ نمەبوٙوە .

وەلیٛم وچەکاو ” ح، خ، ز، ژ، س، ش، غ ، ف، ل، ڵ، ”  وەختو لچواچینە بڕیٛو جە دەمی کریوە بڕیٛوەش وزیوٙرە، یانی بە نیمەچڵ کریوە، وەرو ئانەی وچە بیٛ دەنگەکیٛ کریا بەیەریٛ بەشیوە[3]:

یڤەم: وچە بیٛدەنگە تەقیێوەکیٛ:  Consonant explosives

ئی وچیٛ دەنگەکەشا دماو ئانەی پەنگ وەروٙوە گلوینەو دەمنە، بەیەکجار مەیا جبەر دەنگێوە شا چۆ مەیو  پیٛسەو ئی وچا ” ب، پ، ک، ج، چ، د، ق ” وەلیٛم  بەدەنگیٛو ماچیشا ئەجو گڵویتەنە قوتیٛ دریاوە، جا ئەگەر دەنگو ” یٛ ” نەبوٙ چەنیشا لچواچ مەکریا ” بیٛ، پیٛ، کیٛ، دیٛ، قیٛ ” یانی ئەجوٙ دەنگێوی تەر ماچی چەنیشا .

دڤەم: وچە بیٛدەنگە سەرەمڕەکیٛ:Consonant continues

متاوی ئی وچا بە دڵو ویٛت بواچی بیٛئانەی دەنگێوەتەر تێکەڵشا بوٙنە، پیٛسە ” س، ش، ز، ژ، ف، ڤ، وٛ ”

یەرەم: وچە بیٛدەنگە لەرەدارەکیٛ:Consonant resonant

ئی وچیٛ دەنگ و فوٙنەتیکەنە ئەو لەرەدارەکا مشانە، وەلیٛ وەختو درکناینە دەمت قاپات کەرینە و دەنگەکە ملوە پەی لووتیٛ و میٛو جبەر و مینگیٛوە کەری، پیٛسە “ن، م ” یامە پەناشا ماچا وچە بیٛدەنگە لوتیەکیٛ یام بڕناخیەکیٛ.

 

ئەلفوبیٛی هەورامیە  Hewrami Alphabet

  1. ئـ .ئیٛ ، ئایر، ئیٛر،ئاتر، ئاتار، ئاویر، ئاهیٛر، ئار
  2. ا . ئا، ئاما، ئاسمان، ماما، بابا
  3. ب    بـ ، بەران، بەرە، کەباب
  4. ت    تـ  ، تەتە، تەشت، تریت، پەتیارە
  5. پ    پ   ، پاتە، خەپوٙڵە، خراپ
  6. ج     جــ  ، جاجم ، جوان، هەلاج
  7. چ       چــ ، چەم، چەمچە، ماچە، چڵیٛس، مڵچنای،
  8. ‌ ح      حـ  ، حەسەن، فەلاح، محەمەڎ، ئەلاحەڎە،
  9. خ      خــ  ، خەرمان، خەلە، پەرداخ
  10. د   ، دڎان، دووکەڵ، دیدە، دوٙخەوا
  11. ڎ ، باڎیە، ئەڎا، ئاڎ، دڎان
  12. ر ،  مار، دەرە،  فروٙ، نریای
  13. ڕ ، ڕەمای، ڕەق،  قڕە، خڕ
  14. ز ، زەردەشت، دزڵیە، دز
  15. ژ ،  ژەرەژی، ژووژوو، ژەمەنی، دژ
  16. س ســ ،  سەوای، ساوی، سیس، ماس
  17. ش شــ ، شەلەمینە، ماش، بەلاش، شیشیٛ
  18. ع عــ ،  عەلی، عادل، نەعل، باعە باع
  19. غ غــ ، غەبغەبە، مەغریب، غارغارانی
  20. ف فـــ ،  فەرهاد، تف، فیکە، تفی
  21. ڤ ڤـــ  : حەڤدە، گڤە، یڤە، دڤیٛ
  22. وٛ ، وٛاران، وٛەروٛە
  23. ق قـــ  ، قاچ، چەق، بەق، قاڕە، قاقبە
  24. ک کـــ  ،  پاک، کەل، کەکەوی، کوٙپڕ
  25. گ گــــ  ، گوٙران، وەرگ، پاڵنگان، گەڵا
  26. ل لــــ  ، لەمە، لاڵ، لەت، لوٙکەن
  27. ڵ ڵـــــ ،  باڵ، دڵ ،زیٛڵ، مڵە، بڵ
  28. م مـــ  ،  مروٙچە، ماموٙ، دەم
  29. ن نــــ  ،  نەرم، تەوەنی، نان
  30. و ، لاو لاو، گاو، ورگ، کوڕ، کوڵ
  31. وو ،  موو، بەلوو ، دوو، ژووژوو، قووڵ
  32. وٙ ، دوٙ، توٙ، بوٙ، شوٙت، لالوٙ
  33. ۆ ،  بڕەشۆ، لوانۆ
  34. هـ ، هەنجیر، هەنار، هەجیج، مەڵهەم
  35. ە ، دە، بەبە، سەرە
  36. ی یـ ـی ، لای لای،  میدیا، یەریٛ، یاردی
  37. ێ ێــ ــێ ، ئامێ، لوێ،
  38. یٛ یٛــ ــیٛ ، کەریٛ، کیٛ، کوولەکیٛ، سیٛڵیٛ، خەنیٛ

سەرنجە : [ و،ی] هامبەشیٛنیٛ تاوی بە بیٛدەنگ و دەنگدار برمانیشا.

وچەکاو ” ۆ،وٙ، ێ، یٛ ” زوانی فارسی و عەربینە نیەنیٛ، تەنیا “ۆ” ” ێ”  زوانی سورانیەنە هەنیٛ .

هەردووی واچیٛ ” وٙ ” “یٛ” تایبەو زوانی هەورامینیٛ، تەنیا هەورامی رەسەن متاووٙ واچوٙشا، واچ “یٛ” نزیکا کەسرەو زوانی عەرەبی، گڵویوە مەی جبەر وکەمیٛ لچو واریت شوڕ کەریوە وەختێ ماچیش، زوانی هەورامیەنە یاگێوە تایبیٛش هەنە  تاوو واچو  هەورامینە “ێ” فرە کەمەنە، هەرپاسە  واچو “وٙ” یچ فرە بەکار مارمیٛ  زیاتەر جە واچو “ۆ” کە زوانی سورانینە فرە بەرگنوٙ، ئی دووە واچیٛ “یٛ، وٙ” تایبەو زوانی هەورامینیٛ، فۆنیمیٛ نەرم مڎا بە زوانەکەیما .

پاسەبوٙ زوانی هەورامینە  ” وٛ، ڎ ، وٙ ، یٛ ” چوار  واچیٛ زیاتەریٛما هەنیٛ جە زوانی سورانی .

نمونە سەرو واچی دەنگداری هەکە ئەوەڵو واتیٛوە نمێ “نمەی”:

“ا ، ە ”  تاتە “….دەنگداری دریٛژو کوڵش چەنەن، موو، لوٙ،ئامێ، لوانۆ ”

واچو “و-ی ” دەنگدار هەرگیز وەڵیٛ واتیٛوە نمیٛ،ئەگەریچ  ئامێ ئانە  وچە  بیٛدەنگەکیٛنیٛ  پیٛسە ” وەرزش، یانە، وەرەتاو، یاروٙ .

هەروەختیٛ واچیٛوە  دەنگدارە وەڵیٛ و دماو  “و-ی” با، ئاوەختە  “و-ی ” با بە بیٛدەنگیٛ ” ساوی، لاولاو، چەپەوانەکەیش  هەروەختی واچێوە بیٛدەنگە  وەڵو دماو “و-ی” بەیا ئاوەختە  با بە دەنگداریٛ ” کوڕ، گوڵ، بانتلیر ، وارین، یانی هەرگیز دوویٛ واچیٛ دەنگداریٛ شوٙنەو یوٙترینیرە نمەیا .

د.ناجح گوڵپی 7/1/2019

ڕازوانی هەورامی بەرگی دووەم

[1] پیت= پیتڵە، یانی چیٛوێوە فرە گولانەو میچقلە، پیتڵێوەچایم دەپەنە، پاسە بوٙ پیت جە واتیٛ پیتڵەیۆ ئامێنە، پیت یانی گولانە، پیتڵە یانی گولانجولانە،

[2]  ڕازوانی هەورامی، چاپی یەکەم  2018  د.ناجح گوڵپی

[3] بنچینەی وتنەوەی زمانی کوردی  2011 / حمەکەریم هەورامی

  • ڕازەو مامالیٛ

    ڕازه‌ۆ مامالێ / فۆلکلۆر / ئه‌وه‌نویسه‌ی ئیبراهیم شه‌مس بێ بێ بێ، مامالێوه‌ بێ. وێش تاق و ت…
  •    هەستووسوٙز به زوانی ئەڎایی خاستەر بەروزیوٙ

                            هەستووسۆز به زوانی ئەڎایی خاستەر بەروزیوٙ پەرسوو جواوو ڕۆزنامەو &#…
  • ویەرای جە بیٛدەنگی

    ویەرای جە بیٛدەنگی(عبورازسکوت): موحەممەدشەریف عەلی ڕەمایی دڵسوٙزیٛ هەورامانی جه ماوەو ئی چ…
  • ڕازەو مامالیٛ

    ڕازه‌ۆ مامالێ / فۆلکلۆر / ئه‌وه‌نویسه‌ی ئیبراهیم شه‌مس بێ بێ بێ، مامالێوه‌ بێ. وێش تاق و ت…
  •    هەستووسوٙز به زوانی ئەڎایی خاستەر بەروزیوٙ

                            هەستووسۆز به زوانی ئەڎایی خاستەر بەروزیوٙ پەرسوو جواوو ڕۆزنامەو &#…
  • ویەرای جە بیٛدەنگی

    ویەرای جە بیٛدەنگی(عبورازسکوت): موحەممەدشەریف عەلی ڕەمایی دڵسوٙزیٛ هەورامانی جه ماوەو ئی چ…
 hewraman
  • زوانو ئینگلیسی؛ سەرکاروانو جهانو “ویٛب”ی

    زوانو ئینگلیسی؛ سەرکاروانو جهانو “ویٛب”ی بەپاو دادەی ئاماری و ڕیزبەندی هازەی ز…
  • خەریک، خجڵ

    خەریک، خجڵ خەریکنای، خەریکیای، خجڵنای، خجڵیای خەریک ڕیٛخەو چەمەو خەریکنایین،  خجڵ ڕیٛخەو چ…
  • خاڵبەنڎی

    بابەتیٛوی تیٛرو تەسەل سەرو خاڵبەندی،ئومیٛڎوارنا نویسەرە هەورامیەکیٛ بواناشۆ تا کەلکش چەن ه…
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ڕازەو مامالیٛ

ڕازه‌ۆ مامالێ / فۆلکلۆر / ئه‌وه‌نویسه‌ی ئیبراهیم شه‌مس بێ بێ بێ، مامالێوه‌ بێ. وێش تاق و ت…