یانە پەیلوای تامڵیە سەرو پەیابیەی و بەرئامای کتێوو “مەم و زین”ی بە هەورامی

تامڵیە سەرو پەیابیەی و بەرئامای کتێوو “مەم و زین”ی بە هەورامی

67

هەر ساحێو ئیرادیە دڵمەن مۆنە چون نمەتاوۆ گێڵوە سەروو ویەردەیرە و ئا چێوە جە دەس بەرشیەن بارۆشوە. پەس بەناچار ئیرادەم تا ئاڕۆوە هەن سەروو دنیایوە ئەشیۆم تاوان بۆوە. “پاسەشە وات زەردۆشت”

تامڵیە سەرو پەیابیەی و بەرئامای کتێوو “مەم و زین”ی بە هەورامی.
 بەقەڵەمۆ
“رەحیم غۆڵامویسی”
تاڵان کەلیمیە فرە ئاشناینە پەی مەردموو کوردی، بەتایبەت مەردموو مەحالوو هەورامانی. ئی کەلیمێ ئەندٚە یاگێ کەوتێنە کە جە کەمتەر جە سەد ساڵێ چێوەڵی، رۆ نەویەن کە مەردم جە قسەکەردەو رۆوانەینە دە گلێ ئی کەلیمێ تکراروە نەکەرۆ. تاڵان کەردەی جۆرواجۆر بیەن. جە دزی ماڵی گێرەش هەتا وێران کەردەی بنەماڵەیی و پاکوە کەردەی هەست و نیستوو مەردمی. ئی وێرانگەریە قیزەونە ئارۆ بە “ژینۆساید” مەشناسیۆ. یۆ چی شێوەو تاڵان کەردەیە، تەهاجوموو فەرهەنگین کە سابێقەش بە درێژایی تارێخین. خراوتەرین و وێرانگەرتەرین فرموو ژینۆسایدی، ژینۆساید فەرهەنگین. جە بەین بەردەو فەرهەنگوو مێلەتیە و دزیەی و تاڵان کەردەی دەس‌ئاوەردە فەرهەنگیەکا، پیسەو دەس‌نویسی، کتێبە سەنگی و … . دماو ئانەیە ئینکار کەردەی ئا نێماد و ئێلێمانە فەرهەنگیانە و موسادێرە کەردەی ئا ئێژیایە و ئەرزشە فەرهەنگیانە و بە هیچ نەزانای ساحێوەکەیشا جە درێژای تارێخینە بەتایبەت جە هەزارەی وەڵینەنە ئێمە شاهێدوو سەدها تاڵانێ بیێنمێ کە هەزاران گلێ تکراروە بیێنێ و ئیسەیچە هەر ئێدامەشا هەن. سەرەنجیە سەروو تارێخی ویەردەیرە نیشانە مەدٚۆ کە ئەوەڵین تاڵان جە ساڵەو ۱۳ەی هێجری بە تاڵانوو شاروو “وێ ئانتیۆ خۆسرەو”ی (انطاکیه خوسرو) دەسش پەنە کەردەن و تا ئیسە بەردەوامەن. دووهەمین تاڵان، تاڵانگەری مۆغۆلە بیابان نشینەکا بیەن، پێسەو (تورکانی غەزنەوی، سەلجووقی، مەغۆلی و تەیمووریان تا میاوۆ بە تورکانی ئاق قۆیۆنلوو و…) کە جە قەڕنەو یەرێ هەتا قەڕنەو دەهۆمی بەردەوام بیەن بە تەئیدوو خوڵەفای ئۆمەوی و عەباسی و یاگەنشینەکاشا، تاڵانکەری تورک دماو قودرەت گێرتەی بیێنێ بە کوتەکوو دەسوو خەلیفەکاو بەغای و بە نامێ دین و ئایینیوە مێلەتەکاشا تاڵان کەردێنێ. پیسەو سوڵتان مەحموو غەزنەوی و یاگە نشینەکاش کە هێندشا تاڵان کەرد. تاڵانگەری تورکا چەنی تاڵانگەری عەرەبا فەرقیە بنەڕەتیش بیەن، ئەویچ ئانەنە کە تاڵانوو تورکەکا فەقەت ماڵی و مادی بیەن و کارشا بە فەرهەنگ، کتێو و ئایین و ئێژیایەکاو کۆمەڵگای نەویەن. هەر پی بۆنێوە، دماو مودەتیە گاها وێشا دڵوو مێلەتە مەغڵووبەکەینە تاونانوە. ئەڵبەت غەیر جە تورکە ئوسمانیەکا کە ئیسەیەچە هەر تاڵان مەکەرا. بەڵام تاڵانکەری عەرەب بەرعەکس، دین، باوەڕ و ئەرزشە فەرهەنگیەکاو مێلەتە مەغڵووبەکەیشا تاڵان کەردەن. مەغز و ویروباوەڕیچشا بە تاڵان بەردێنی. تاڵانگەری عەرەبی عەلاوە بە ماڵ و ئەمواڵ و زەمینی، تاڵانی فەرهەنگی بیەن. تازی بە ویانێ دینوو ئێسلامیوە تەماموو کتێو، ئاسار و پاسەواریە کە درێژایی تاڵانینە کەوتەن دەسشا جە بەینشا بەردەن. ئی تاڵانە هەر ئیسەیچ بەردەوامەن، هەر پی دەلیلە مەردمی چیر دەسەڵات هێشتای نامەنوە وێشەرە، بەڵکووم ئی مەردمە جە بێ فەرهەنگی وێشەنە و نالەباری و بی هۆڤیەتی وێش رەنج مەکێشۆ.
ئەچی تاڵانگەرینە مەردمی کورد زوان چ هەورامی چ سۆرانی چ زازاکی و کەڵهوڕی و کورمانج، گرد مافی فەرهەنگیشا شیتاڵ شیتاڵ بیەن. ئیسە ئەچی گیر و ویرەنە، ئادٚیشایچ یۆترینیشا تاڵان کەردە بۆ، دوور جە چەمەڕایی نیەن و موسادرە کەردەی دەسکەوتە فەرهەنگیەکا، کە بارها و بارها شاهێدێش بیێنمێ. یۆ چی تاڵانە فەرهەنگیانە، ئەژمار کەردەی ئەدەبیاتوو زوانوو هەورامی بە نامێ کوردی و دماو ئانەیە ئەوەسەڕیەی و ئێنکار کەردەی زوانوو هەورامی و نامە بەردەیش بە لەهجەن (زاراوە).
ئاخرین مەوردیە کە بە تازەیی کەوتەن بەروە کتێوو مەم و زین‌ین، کە جە کاناڵە مەجازیەکا دەنگش دانوە؛ کە ئی ئاسارە گەوره و کۆنە بە زوانوو هەورامی قەدٚیمی نووسیان،

دەیان ساڵێن برا سۆرانەکا ماچا مەم و زین سۆرانین و قەڐیمیتەرین ئاساروو سۆرانین. ئیسە کاشف ئامەن عەمڵ کە ئی ئەسەرە کۆنە و بەنرخە کابرایە لوڕستانی بە زوانی شیرینی هەورامی نویسیەنش.

دەیان ساڵێن برا سۆرانەکا ماچا مەم و زین سۆرانین و قەڐیمیتەرین ئاساروو سۆرانین. ئیسە کاشف ئامەن عەمڵ کە ئی ئەسەرە کۆنە و بەنرخە کابرایە لوڕستانی بە زوانی شیرینی هەورامی نویسیەنش. من چیگەنە عەینوو نویسیاکەو دوکتور ناجێح گوڵپی چی بارەوە ماروو وەروو چەمی. بە سپاسیە تایبەت پەی کاکە ناجێحی:

مەمی ئالان بەهەورامی

کتیٛبو مەمی ئالانی، جە ئامادەکەردەی و هوٙرگیٛڵنای سەرو زوانو هەورامی، نویستەی ئاروٙی ” سدیٛق بابایی”، ئی دەسنویسە جە یانەو کتیٛبو ئەلمانیای بیەن، کاک سدیق زەحمەتش کیٛشتەن، ئاردەنش ئەوەنویسش کەردەنۆ بە زوانی هەورامی ئاروٙی.

بە پاو ئا دەسنویسیە کە هەن موزەو کتیٛبو ئاڵمانینە، کەسیٛوی نویستەن بە نامیٛ “میرزا”ی خە ڵکو لوٙڕستانی، ساڵەو 1266 هیجری قەمەری، مانگەو سەفەری، پەی قەومێ ویٛش نویستەنش، نامیٛش فەقیٛ نامدار کوڕو کاکەئەمین، کوڕو لالوٙیش بیەن، میرزا  جە کوتاو بەیازە شێعرەکیٛنە یەریٛ بەیتیٛ شیٛعریٛش نویستینیٛ، چانەی مشوٙ ویٛش وەی”ساحب” و  هوٙنیارو بەیتە شیٛعرەکاو مەم و زینی بوٙنە.

هەڵبەت هوٙنیار”میرزا” نامیٛ نویسەرو دەسنویسکەی هیچ ئاماژێوە نام ئیشارێوەش بە  هوٙرگیٛڵنای نامیٛ و  سەرچەمەو ئی شیٛعرا نەکەرەن کە ئایا جە کرمانجیوە هورشگیٛڵناینی پەی هەورامی”گوران”ی یام نا.

مەم و زین جە سەردەمو مەلای جزیری کۆنتەرەن، مەلای جەزیری  ساڵەو ” 1570- 1640″ عیسایی ژیوان،  دیوان مەلای جزیرینە باسو مەم و زینیش کەردەن، شیٛعرێش واتیٛنە پەی وەشە سیاکیٛش پیٛسە ماچوٙ( تاڵە مووی توٙ بەسەڎ زین و شیرێنیٛ نمواڕونوە… چیٛش مەبوٙ تە توٙ ئەمن بەفەرهادو مەم حەساوکەری).

چون ئەحمەدی خانی ئی شعرەو مەم و زینیشە بە مڵکو ویٛش زانێنە، جە کەسی قەرزش نەکەردیٛنە، بەشکوم گەرەکش بیەبوٙ سەلەمنوٙش کە مەموزین مڵکو کوردینەو لایێوە تەرۆ نامەن.  ئەحمەدی خانی ساڵەو(1651 – 1707 عیسایی) ژیوان.

پەیلوای تەر هەن مەم و زین فرە قەڎیمەن و گیٛڵوٙوە پەی سەردەمو عیسای پیٛغەمبەری، وەلێ ئەحمەدی خانی دەسکاری دلیٛئاخنەکەیش کەردەن و باسو وەڵات پەروەریش پەی زیاڎ کەردەن، چەنی ئانەیچ حەرفیٛ و کەلیمیٛ عەرەبییٛ و فارسی و تورکێیٛ گنا وەرو چەما جە نوسیتەکەو خانینە، چون ئاوەختە نوسیەتی کوردی گەشەو برەوش نەبیەن.

ئی ڕازە شێعریٛو مەم و زینیە وەڵێ ئانەیە کورد پیٛسە بەرهەمیٛوی دانسقەی و بەنرخی  سەرنجەش کیٛشۆ ، نویسکارە ئەوروپیەکا نرخەشا زانان، پەوکای  بە چنڎ زوانێوە ئەوروپایی هورگیٛڵیان:

سوٙسەن(Sosen ) نامیوە ساڵەو 1890 عیسایینە وەڵاوش کەردنۆ بەئەڵمانی و بوٙتانی،  دماتەر ساڵەو 1903 عیساینە(Von Le Cog ) جە بەرلین و ئەڵمانیای بە موکری و ئەڵمانی هەمتەر  وەڵاو بییەنۆ، دیسان ساڵەو 1926 عیساینە (Hogo Makas ) جە لینینگرادنە مەمی ئالان کەوت وەرو چەماو وانەری، ساڵەو 1936 چنڎ کەسێوە ئەرمەنیٛ کوردی زانیٛ مەموزینشا بە کوردی چاپ کەردەن، جە دریٛژەو چاپ کەردیشنە هەمتەر ساڵەو 1942 (Roji Leskot) کورد ئەشناسی فەرانسەوی، بەیاردی ڕەحمەتی میرجەلادەت بەدرخانی، بە فەرنسی جە بەیروت چاپشا کەردەن، هەر پاسە ڕێیا ئازادی(Riya Azadi ) ساڵەو 1978 عساینە جە ئەستەنبوڵ  بە زەحمەتو مسەتەفا دلی ئوغلو چاپ کریاوە،  هەم ساڵەو 1990 واوەی چاپشا کەردەوە،هەرپاسە هەژار موکریانیچ هوٙرگیٛڵنان پەی کوردی سورانی.

چەنی دەس وەشی و مانیٛ نەویەی ئەو کاک سدیقی، کە ئی بەرهەمە هەورامیشە جە گڵوە شێرینە بەرئاردەنۆ پەی دلیٛ خەرمان و کتیٛبیانەو هەورامانی، بە زەحمەتێوە فرەو مانیای فرە تا دەسش کەوتەن و دەسنویسەکەش ئاردەن سەرو نویستەی ئاروٙی و کەردەنش کتێبێوە خنجیلانەی زەریف و پەڕ بڕشت. من گەرەکم نیەن بلونە دلیٛ وردەکاری و دلێئاخنو کتیبەکەی کە 975 بەیتە شیٛعریٛنە باسو داستانو عەشقو مەموزینی و بڕێ موچیارییٛ ژیوای مکەروٙ، ئینە وەسیٛن کە تەنیا باسێوە کوڵم کەردەن ئاڎی وەڵینەو کتیبەکەینە ئامان.

وەلێم بە گردی ئی گلەییە برایانیٛ کەرو  مەشوٙم چی دەس نویسەکاما بکەرمیٛ مولکو کوردی، چی بە ئەدەبیاتو کوردیشا بنیەمێرە، چی یەکسەر نەواچمێ ئەدەبیاتی هەورامی، خۆ ئیسە سەدان دەسنویسیٛ هەورامییٛ ئینێ دلێ موزەو کتیبیانەکاو ئەڵمانی و ئەوروپای و بەریتانیا، کەسانی دلسوز و خەمەوەرو زوانەکەیما متاوا دەسشا یاووٙ لاشاو کەلکشا چەنە هورگیٛرا.

ئی دەسنویسیٛ میراتو وێمانیٛ بەهیچ کلوەجیٛ نمەبا بە میراسو کەسێوە تەری، چون بە قانون و شەرعەیچ تەنیا هەورامی” گوران” میراسگیٛرو ئی بەرهەمانە، بە هیچ چەسپێوەیچ مەلکا کەسی تەریەرە و نمەبا بەمڵکو کەسی تەری، پەوکای خاستەرەن واچمیٛ مڵکو هەورامانیەنیٛ، ئیسە گردما زانمیٛ خاوەن دەسەڵاتەکیٛ دەور پەشتیما بە گرد جوٙریٛ هەوڵ و تەقەلا مڎانە کە ئەدەبیاتی دێرینەو پەیرەو هەورامی دزا پەی ویٛشا و نامیٛ تەرو شیٛوەی تەرش بداپەنە چیٛرو هام نەتەوەی و هام زوان و هاموەڵاتی دروٙزنینە، ئیسە پاسەما سەرئامان واچمیٛ (( بویسانی بیٛ ساحیب خیٛرئامای تاڵانچیەکاش مکەروٙ )). جا داواکاریم جە هەورامیەنویسەرکان هەن چی سەردەمو جەهانگیری و مافو ئانزانی و دیموکراتینە، دەسەیاو ئینتەرنێتیەنە خاوەنداری جە میراتو ویٛشان بکەرا، ڕازییٛ نەبا کەس دەسگیٛروٙ سەرو ئەدەبیات و میراتو نویستەی هەزاران ساڵەیشارە.

د.ناجح گوڵپی 25/12/18….

مەمی ئالان بەهەورامی

 

 

 hewraman
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

سەرنجێ ویٛمانە سەروو دەقێوە کاک بێهرووز محەمەدپووری (شاروٙ)

قومێ لەزەت و عومرێ جادە سەرنجێ وێمانە سەروو دەقێو کاک بێهرووز محەمەدپووری (شارۆ)  عادڵ محە…