یانە ئەدەب و هونەر مەمی ئالان بەهەورامی

مەمی ئالان بەهەورامی

101

مەمی ئالان بەهەورامی

کتیٛبو مەمی ئالانی، جە ئامادەکەردەی و هوٙرگیٛڵنای سەرو زوانو هەورامی، نویستەی ئاروٙی ” سدیٛق بابایی”، ئی دەسنویسە جە یانەو کتیٛبو ئەلمانیای بیەن، کاک سدیق زەحمەتش کیٛشتەن، ئاردەنش ئەوەنویسش کەردەنۆ بە زوانی هەورامی ئاروٙی.

بە پاو ئا دەسنویسیە کە هەن موزەو کتیٛبو ئاڵمانینە، کەسیٛوی نویستەن بە نامیٛ “میرزا”ی خە ڵکو لوٙڕستانی، ساڵەو 1266 هیجری قەمەری، مانگەو سەفەری، پەی قەومێ ویٛش نویستەنش، نامیٛش فەقیٛ نامدار کوڕو کاکەئەمین، کوڕو لالوٙیش بیەن، میرزا  جە کوتاو بەیازە شێعرەکیٛنە یەریٛ بەیتیٛ شیٛعریٛش نویستینیٛ، چانەی مشوٙ ویٛش وەی”ساحب” و  هوٙنیارو بەیتە شیٛعرەکاو مەم و زینی بوٙنە.

هەڵبەت هوٙنیار”میرزا” نامیٛ نویسەرو دەسنویسکەی هیچ ئاماژێوە نام ئیشارێوەش بە  هوٙرگیٛڵنای نامیٛ و  سەرچەمەو ئی شیٛعرا نەکەرەن کە ئایا جە کرمانجیوە هورشگیٛڵناینی پەی هەورامی”گوران”ی یام نا.

مەم و زین جە سەردەمو مەلای جزیری کۆنتەرەن، مەلای جەزیری  ساڵەو ” 1570- 1640″ عیسایی ژیوان،  دیوان مەلای جزیرینە باسو مەم و زینیش کەردەن، شیٛعرێش واتیٛنە پەی وەشە سیاکیٛش پیٛسە ماچوٙ( تاڵە مووی توٙ بەسەڎ زین و شیرێنیٛ نمواڕونوە… چیٛش مەبوٙ تە توٙ ئەمن بەفەرهادو مەم حەساوکەری).

چون ئەحمەدی خانی ئیشعرەو مەم و زینیشە بە مڵکو ویٛش زانێنە، جە کەسی قەرزش نەکەردیٛنە، بەشکوم گەرەکش بیەبوٙ سەلەمنوٙش کە مەموزین مڵکو کوردینەو لایێوە تەرۆ نامەن.  ئەحمەدی خانی ساڵەو(1651 – 1707 عیسایی) ژیوان.

پەیلوای تەر هەن مەم و زین فرە قەڎیمەن و گیٛڵوٙوە پەی سەردەمو عیسای پیٛغەمبەری، وەلێ ئەحمەدی خانی دەسکاری دلیٛئاخنەکەیش کەردەن و باسو وەڵات پەروەریش پەی زیاڎ کەردەن، چەنی ئانەیچ حەرفیٛ و کەلیمیٛ عەرەبییٛ و فارسی و تورکێیٛ گنا وەرو چەما جە نوسیتەکەو خانینە، چون ئاوەختە نوسیەتی کوردی گەشەو برەوش نەبیەن.

ئی ڕازە شێعریٛو مەم و زینیە وەڵێ ئانەیە کورد پیٛسە بەرهەمیٛوی دانسقەی و بەنرخی  سەرنجەش کیٛشۆ ، نویسکارە ئەوروپیەکا نرخەشا زانان، پەوکای  بە چنڎ زوانێوە ئەوروپایی هورگیٛڵیان:

سوٙسەن(Sosen ) نامیوە ساڵەو 1890 عیسایینە وەڵاوش کەردنۆ بەئەڵمانی و بوٙتانی،  دماتەر ساڵەو 1903 عیساینە(Von Le Cog ) جە بەرلین و ئەڵمانیای بە موکری و ئەڵمانی هەمتەر  وەڵاو بییەنۆ، دیسان ساڵەو 1926 عیساینە (Hogo Makas ) جە لینینگرادنە مەمی ئالان کەوت وەرو چەماو وانەری، ساڵەو 1936 چنڎ کەسێوە ئەرمەنیٛ کوردی زانیٛ مەموزینشا بە کوردی چاپ کەردەن، جە دریٛژەو چاپ کەردیشنە هەمتەر ساڵەو 1942 (Roji Leskot) کورد ئەشناسی فەرانسەوی، بەیاردی ڕەحمەتی میرجەلادەت بەدرخانی، بە فەرنسی جە بەیروت چاپشا کەردەن، هەر پاسە ڕێیا ئازادی(Riya Azadi ) ساڵەو 1978 عساینە جە ئەستەنبوڵ  بە زەحمەتو مسەتەفا دلی ئوغلو چاپ کریاوە،  هەم ساڵەو 1990 واوەی چاپشا کەردەوە،هەرپاسە هەژار موکریانیچ هوٙرگیٛڵنان پەی کوردی سورانی.

چەنی دەس وەشی و مانیٛ نەویەی ئەو کاک سدیقی، کە ئی بەرهەمە هەورامیشە جە گڵوە شێرینە بەرئاردەنۆ پەی دلیٛ خەرمان و کتیٛبیانەو هەورامانی، بە زەحمەتێوە فرەو مانیای فرە تا دەسش کەوتەن و دەسنویسەکەش ئاردەن سەرو نویستەی ئاروٙی و کەردەنش کتێبێوە خنجیلانەی زەریف و پەڕ بڕشت. من گەرەکم نیەن بلونە دلیٛ وردەکاری و دلێئاخنو کتیبەکەی کە 975 بەیتە شیٛعریٛنە باسو داستانو عەشقو مەموزینی و بڕێ موچیارییٛ ژیوای مکەروٙ، ئینە وەسیٛن کە تەنیا باسێوە کوڵم کەردەن ئاڎی وەڵینەو کتیبەکەینە ئامان.

وەلێم بە گردی ئی گلەییە برایانیٛ کەرو  مەشوٙم چی دەس نویسە کاما بکەرمیٛ مولکو کوردی، چی بە ئەدەبیاتو کوردیشا بنیەمێرە، چی یەکسەر نەواچمێ ئەدەبیاتی هەورامی، خۆ ئیسە سەدان دەسنویسیٛ هەورامییٛ ئینێ دلێ موزەو کتیبیانەکاو ئەڵمانی و ئەوروپای و بەریتانیا، کەسانی دلسوز و خەمەوەرو زوانەکەیما متاوا دەسشا یاووٙ لاشاو کەلکشا چەنە هورگیٛرا.

ئی دەسنویسیٛ میراتو وێمانیٛ بەهیچ کلوەجیٛ نمەبا بە میراسو کەسێوە تەری، چون بە قانون و شەرعەیچ تەنیا هەورامی” گوران” میراسگیٛرو ئی بەرهەمانە، بە هیچ چەسپێوەچ مەلکا کەسی تەریەرە و نمەبا بەمڵکو کەسی تەری، پەوکای خاستەرەن واچمیٛ مڵکو هەورامانیەنیٛ، ئیسە گردما زانمیٛ خاوەن دەسەڵاتەکیٛ دەور پەشتیما بە گرد جوٙریٛ هەوڵ و تەقەلا مڎانە کە ئەدەبیاتی دێرینەو پەیەرەو هەورامی دزا پەی ویٛشا و نامیٛ تەرو شیٛوەی تەرش بداپەنە چیٛرو هام نەتوەی و هام زوان و هاموەڵاتی دروٙزنینە، ئیسە پاسەما سەرئامان واچمیٛ (( بویسانی بیٛ ساحیب خیٛرئامای تاڵانچیەکاش مکەروٙ ” وەلین واتەو کاک سدیقی)).

 جا داواکاریم جە هەورامیەنویسەرکان هەن چی سەردەمو جەهانگیری و مافو ئانزانی و دیموکراتینە، دەسەیاو ئینتەرنێتیەنە خاوەنداری جە میراتو ویٛشان بکەرا، ڕازییٛ نەبا کەس دەسگیٛروٙ سەرو ئەدەبیات و میراتو نویستەی هەزاران ساڵەیشارە.

سەرچەمە: مەمی ئالان بەهەورامی/ سدیٛق بابایی

د.ناجح گوڵپی 25/12/18

  • لیٛفی جاجم

    لیٛفی جاجم هەورامان هەمیشە تایبەمەندی ویٛش بیەن، هەر جە سیپاڵی و سەناتی دەسی…هتد، یو…
  • سی و یەکەمین ساڵیادو کیمیاوارانو شارو نوٙتشەی

    یاڎو کیمیاوارانو شارو نوتشەی ئاروٙ هەڤدەو مانگەو یەری 17/3/2017 ( 26 و سیاوکامی ) سی و یوٙ…
  • هەڵەبجە

    هەڵەبجە چەتە لافاوو ئەنفالی، قاچاخە کارێزوو گۆڕە بە کومەڵەکارە وێش یاونارە هەڵەبجە. هەبەسی…
  • لیٛفی جاجم

    لیٛفی جاجم هەورامان هەمیشە تایبەمەندی ویٛش بیەن، هەر جە سیپاڵی و سەناتی دەسی…هتد، یو…
  • سی و یەکەمین ساڵیادو کیمیاوارانو شارو نوٙتشەی

    یاڎو کیمیاوارانو شارو نوتشەی ئاروٙ هەڤدەو مانگەو یەری 17/3/2017 ( 26 و سیاوکامی ) سی و یوٙ…
  • هەڵەبجە

    هەڵەبجە چەتە لافاوو ئەنفالی، قاچاخە کارێزوو گۆڕە بە کومەڵەکارە وێش یاونارە هەڵەبجە. هەبەسی…
 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

لیٛفی جاجم

لیٛفی جاجم هەورامان هەمیشە تایبەمەندی ویٛش بیەن، هەر جە سیپاڵی و سەناتی دەسی…هتد، یو…