یانە ویەردە و هەورامانی ڕێکخستنەوەی خاڵێک لە مێژووی دەسەڵاتی سانەکانی هەورامان

ڕێکخستنەوەی خاڵێک لە مێژووی دەسەڵاتی سانەکانی هەورامان

193

ڕێکخستنەوەی خاڵێک لە مێژووی دەسەڵاتی سانەکانی هەورامان

 

کێلە نووسراوی زڵێخا کچی بەهرام سوڵتان له باقلاوا

 

نووسین و ئامادەکردن: ئیرەج و موحەمەد مورادی – سنە، پاییزی ١٣٩٦

 

هەورامان وەکوو دەڤەرێکی جوغرافیایی و زاراوەیەکی جیاواز دەکەوێتە دیوی دوو سنووری باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە نێوان پارێزگاکانی سنە، کرماشان و هەڵەبجە. ئەم ناوچەیە دابەش بووە بە سەر هەورامانی تەخت، لهۆن، شامیان و ڕەزاو. ناوەندی بەشی تەخت شارۆچکەی هەورامانی تەخت، لهۆن شارۆچکەی نەوسوو، شامیان (کەمەرە) ئاوایی دزڵی و هەروەها بەشی ڕەزاو دەبێتە ئاوایی ڕەزاو. بە گوێرەی مێژووی هەورامان، یەکەم دەسەڵاتداری خۆجێیی هەورامان بەهمەن کوڕی بهلووی هەورامی بووە که ساڵی ٣٩٣ کۆچی بنەمای شێوە دەسەڵاتداریەکی خۆماڵی دامەزراندووە و ساڵی ٤٤٥ کۆچی لە شوێنی ئێستەی هەورامانی تەخت قەڵای فەرمانڕەوایی و فەرمانگەیی دروست کردووە[1]، هەر بۆیە ئێستاکەش ئەو ئاواییە بە هەورامانی تەخت دەناسرێتەوە. گەرچی ئەو ئاواییە یەکێک لە ئاواییە شاخاوی و ناهەموارەکانی ناوچەی هەورامانە و پاشگری تەخت، تەنیا مەبەستی لە شوێنی تەخت و تاجی حوکمڕانییە. تا سەرەتای سەدەی ١٢ کۆچی ناوەندی [هێز و دەسەڵاتی هاوبەشی] سەرجەم هەورامان [و تەنانەت جارجارە شارەزوور و کەڵاتەرزانیش،] قەڵای هەورامانی تەخت بووە[2]، دواتر ئەم فەرمانڕەواییە خۆجێییە دابەش بووە و حاکمەکانی لە سێ شوێنی هەورامانی تەخت، لهۆن و شامیان نیشتەجی بوون.

ئەوەیکە بەڕوونی لە خوێندنەوەی مێژووی ناوچەی هەورامان و ئەردەڵانەکاندا بەرچاو دەکەوێت، گرینگایەتی ناوچەی هەورامانە بەتایبەت له سەدەی ١٠ کۆچی کە بووەتە جێی سەرنج و بایەخی هەر دوو حکوومەتی سەفەوی و عوسمانی.[3] هەر دوو نیمچەدەسەڵاتی بابان و ئەردەڵان و هەڵکەوتنی سانەکانی هەورامان لە ناوەڕاستی ئەم دوو دەسەڵاتە، هەروەها شاراوەیی و پارێزراوی دەسەڵاتی قەڵای هەورامان بەهۆی باری جوغرافیایی، گرینگایەتی هەورامانی زیاتر نیشان داوە. بە جۆرێک لای سەفەویەکان بەردەوام دەسەڵاتی هەورامان هاوسەنگیەک بووە بۆ دامرکانی سەرکەشی ئەردەڵانەکان و تەنانەت لە دیوی دیکەشەوە پەناگەی والیەکانی ئەردەڵان بووە لە دەست هێرشی حکوومەتی ناوەند.

لە ڕیزبەندی بلووک و ناوچەکانی ئەیالەتی ئەردەڵان کە کتێبی تاریخی مەردۆخ دایناوە، لە ٢٨ بلووکی ولایەتی ئەردەڵان هەورامان به سێ بلووکی جیاواز ناو براوە: لهۆن، کەمەرە و هەورامان تەخت. دواتر [واتا کۆتایی دەسەڵاتی قاجاڕەکان تا سەردەمی پەهلەوی یەکەم] هەندێ گۆڕانکاری بەسەر سنوورەکاندا هاتووە و هەورامیەکان بوونەتە بلووکی هەورامانی تەخت (لەگەڵ کەمەرە و پاڵنگان)، لهۆن، ژاوەرۆ[4] [و ڕەزاو (لەگەڵ سەرجەم ناوچەی کوڕەوێز و کەڵاتەرزان)]. دیارە کە ئەم دابەشکارییە هی پێش ساڵەکانی ١٣١٠ هەتاوییە کە هێشتا دەسەڵاتی جافرسانی لهۆن نەڕووخاوە.[5] پاش هەڵوەشاندنەوەی سیستمی ئەیالەتی ئێران و نەخشەڕێگای ئامادەکاری بۆ پرۆژەی (اصلاحات ارضی) و نەمانی ڕێکخستنی کۆنی دەسەڵاتە خۆجێیەکان، دیسان گۆڕانکاری بنەڕەتی بە سەر سنووری ناوچەکاندا هاتووە و سیستمی شارستان، بەخش و (دهستان) داهاتووە. بۆ نموونە، شارستانی سنە، بەخشەکانی (کامیەران، مەریوان، ڕەزاو، سەقز و هتد)، بەخشی ڕەزاو بریتیە له دێهستانەکانی کەڵاتەرزان، ژاوەرۆ و هەورامانی تەخت. شارستانی کرماشان، بەخشەکانی (پاوە، جوانڕۆ و هتد) و ناوچەی لهۆن دێهستانێک بووە سەر بە بەخشی پاوە.[6]

 

تێبینی: لەم وتارە هەوڵ دراوە کە هەندێ زانیاری زیاتر و تازەتر بخرێتە سەر کەشی ژیان و سەردەمی یەکێک لە سانەکانی هەورامان، بەهرام سوڵتان.

 

پێشینەیەکی کورت له سانەکانی هەورامان[7]  

فەرمانڕەوایی سانەکانی هەورامان لەو کاتەوە دەست پێ ئەکات کە شێخ جەلالەدین غازی ساڵی ٣٩٣ کۆچی بەهمەن کوڕی بەهلووی هەورامی دەکاتە کەیخودای ئەو ناوچەیەی هەورامان کە تێیدا نیشتەجێ بووە. دوای کەیخودا بەهمەن تا ساڵی ٨٤٨ کۆچی بەهۆی ئەنجومەنی خەڵکی هەورامانەوە[8]، کەیخودا و حاکمەکانی هەورامان دەستنیشان کراون. سەرەتا ئەم کەیخودا و حاکمانە نازناویان ئەمیر و بەگ ناوبانگیان هەبووە. لە سەردەمی  حوکمڕانی ئەمیر سولەیمان (٦٩٩-٨٤٨ کۆچی)، بەهلوو بەگی ئەردەڵان والی سنە هێرش دەکاتە سەر هەورامان و داگیری دەکات.[9] ساڵی ٨٤٨ کۆچی شا تەهماسبی سەفەوی کەسێکی ناودار لە هەورامان بە ناوی بەهرام میرزا هەڵدەبژێرێت بە حاکم و بۆ یەکەم جار لە لایەن حکوومەتی ناوەند فەرمانڕەوایی خۆجێیی هەورامان بەفەرمی دەناسرێت و ناوی حاکمەکەی لە دەفتەری دەربار دەنووسرێت. بەهرام میرزا دەبێتە کەسایەتیەکی خۆشەویست و ڕێزدار لای شا تەهماسبی سەفەوی. دەرباری سەفەوی بۆ ئەوەی کە نازناوی حاکمەکانی هەورامان بهێنێتە هاوئاستی سەرۆکی قزڵباشەکان، ئەمیر دەگۆڕێت و دەیکات بە بەگ. بەم شێوەیە بەهرام میرزا بەگ دەبێتە فەرمانڕەوای خۆجێیی و پەسەندکراوی حکوومەتی ناوەند لە ناوچەی هەورامان. لە لایەکی تریشەوە دەبێتە زاوای بنەماڵەی حاکمی لوڕستان، ئەڵاوێردیخانی لوڕ. لە سەردەمی سولەیمان بەگ (٩٩٥-١٠٣٢ کۆچی کۆچی) کوڕی بەهرام میرزا بەگ قەڵای هەورامان لەلایەن خان ئەحمەد خانی ئەردەڵانەوە داگیر دەکرێت. هەر لەو سەردەمەدا عەباسقولی کوڕی بەهرام میرزا بەگ لە شەڕی نێوان عوسمانی و سەفەویەدا بەفەرماندەیی خاڵۆی، شاهوێردی خانی دووەم، دەتوانێت پاڵەوانیەتیەکی بێ­وێنە بخولقێنێت و شا عەباسی سەفەوی بانگی دەکات بۆ دەربار و فەرمانی فەرمی فەرمانڕەوایی هەورامان لەگەڵ بەخشینی باج تا کۆتایی دەسەڵاتەکەی پێ دەبەخشێت. هەروەها بەرامبەر بە هەڵوێستی عوسمانیەکان کە نازناوی پاشا دەبەخشن بە سەرۆک هۆزەکان جاف، حکوومەتی سەفەویەش نازناوی سوڵتان[10] دەبەخشێت بە حاکمەکانی هەورامان.

عەباسقولی سوڵتان (١٠٤١-١٠٧٥ کۆچی) سێ کوڕی بووە: بەهرام، موحەمەد و سولەیمان. دواتر بەهرام سوڵتان (١٠٧٥-١١٠٤ کۆچی) دەبێتە جێنشینی و فەرمانڕەوایی هەورامان و تەنانەت ناوچەی شارەزووریش دەکات. هەروەها حوکمی ناوچەکانی کەمەرە، کوڕەوێز و کەڵاتەرزانیش دەسپێردرێت بە موحەمەد بەگ.

 

فەرمانێک لە لایەن شا سولەیمانی سەفەوی بۆ بەهرام سوڵتانی هەورامان:

آن که امارت و حکومت پناه نظاما ایالت و الحکومه [چند کلمه ناخوانا] پادشاهانه سرافراز گشته، بداند که در این وقت، رایات نصرت عنایات جاه و جلال به عنایت ذوالجلال [یک کلمه ناخوانا] پاوه، محال جاف و حاکم [یک کلمه ناخوانا] به شرف خاك بوسى آستان مروت ارکان مشرف و [یک کلمه ناخوانا] شاهانه [چند کلمه ناخوانا] امارت پناه و ریش سفیدان آن از روى امیدوارى در عالم اخلاص کیش به دربار خلافت مدار علیە عالیە صفویه تمامى جمعیت خود را از سواره و پیاده برداشته در سر پل رودبار[11] به اردوى ظفر نیروى معلا ملحق و به شرف خاك بوسى عتبە سدره مرتبه مشرف شده و خود را مورد مراحم و انواع نوازشات خاقانى سازند و قدغن و لازم شمرده در عهده شناسند. تحریرا شعبان المعظم 1100هـ [12]

 

بەهرام سوڵتان دە کوڕی بووە و هەر بۆیە لەسەر دەسەڵات و جێنشینی ناکۆکی دەکەوێتە نێوان بنەماڵەکەی. سولەیمان پاشای بابان بەم ناکۆکیە دەزانێت و هێرش دەکاتە سەر ناوچەکە. لەو هێرشەدا سەقز و مەریوان و هەورامان داگیر دەکرێت. خان ئەحمەد خانی دووەم والی ئەردەڵان، داوای یارمەتی دەکات لە حکوومەتی ناوەند. سپای ڕۆستەم خان و عەباسقولی خانی قاجاڕ دێنە ناوچەکە و لە دەشتی مەریوان بابانەکان شکست ئەدەن، پاشان عەباسقولی قاجاڕ هۆکاری گرژی و داگیرکاریەکە لەسەر حاکمی هەورامان دەزانێت. هەر بۆیە قاسم سوڵتان کوڕی بەهرام سوڵتان بەرەو دیوی شارەزوور هەڵدێت و سەرنجام  ساڵی ١١١٠ کۆچی بە دەستی عەباسقولی قاجاڕ دەکوژرێت. گوایە شا سولەیمانی سەفەوی کاتێک هەواڵی کوژرانی قاسم سوڵتان دەبیستێت، زۆر ئەشڵەژێت. هەر بۆیە عەباسقولی خانی قاجاڕ لە ئەسفەهان لە سێدارە ئەدات.

 

حوکمی فەرمانڕەوایی موحەمەد قاسم سوڵتان لە لایەن شا سولەیمانی سەفەوی:

حکم جهان مطاع شد. آن که بنا بر شفقت بیغایت شاهانه [چند کلمه ناخوانا] محمد قاسم سلطان از ابتداى چهار ماهه قوىئیل امارت و الکاى اورامان را که به دستورى در وجه مرحوم بهرام سلطان والد او مقرر بوده باشد، مرحمت فرمودیم که نواحى امیر مزبور [یک کلمه ناخوانا] آن قیام و اقدام نموده، در نظم و نسق الکا و آراستگى و دفع و رفع مخالفین مساعى جمیله به ظهور رسانده و شایستگى حسن خود را ظاهر سازد و نوعى سلوك نماید که همگى رعایا و برایا از حسن سلوك او راضى و شاکر بوده، در جمیع مواد دعاء خیر جهت ذات اقدس نواب کامیاب همایون حاصل گردد. دانایان و ریش سفیدان و ارباب و اهالى و رعایا و ایل و الکاى مذکور، امارت پناه مومى الیه را حاکم و تیولدار بالاستقلال و الانفراد خود دانسته، اطاعت و انقیاد او را لازم شمرند و از سخن و صلاح چون او که مقرون به صلاح دولت ابد مدت باشد، بیرون نروید. مستوفیان عظام، رقم این عطیه را در دفاتر خلود ثبت نموده، از شایبە تغییر و تبدیل مصون و محروس شناسند و تیول نامچه به قیود لازمه نموده نمایند و در عهده دانند. تحریرا فى جمادى الثانى سنە 1103هـ.ق.[13]

 

پاش کوژرانی قاسم سوڵتان تا ساڵی ١١٦١ کۆچی حکوومەتی ناوچەی هەورامان دەستاودەست بە ئەستۆی کوڕەکانی دیکەی بەهرام سوڵتانەوە بووە. بۆ نموونە ساڵی ١١٣٤ ئێسماعیل سوڵتان حاکمی فەرمی بووە.

 

حوکمی فەرمانڕەوایی ئێسماعیل سوڵتان کوڕی موحەمەد قاسم سوڵتان لە لایەن شا سوڵتان حوسەین سەفەوی:

حکم جهان مطلع شد. آن که بنا بر شفقت بیغایت شاهانه و مرحمت بینهایت پادشاهانه دربارة امارت و حکومت پناه میدارد. اسماعیل سلطان ولد قاسم سلطان از ابتداء سه ماهە لوىئیل، حسب الاستدعاى عالیجاه بیگلربیگى کردستان، مشارالیه را به رتبە امارت الکاى اورامان سرافراز و آنچه به هر جهت در ازاء حکومت آنجا در وجه حاکم سابق مقرر بوده، در وجه امارت پناه و مومى الیه عنایت و مرحمت فرمودیم که چنانچه باید و شاید و از کاردانى و سپاهیگرى او سزد. با [یک کلمه ناخوانا] و لوازم آن قیام و اقدام نموده، دقیقه فوت و فروگذاشت ننماید. و در نظم و نسق الکاى مزبور و آراستگى قشون مقرر و تنبیه و تأدیب دزد و قطاع الطریق و اجامره و اوباشى و دفع و قلع متمردین و اعادى دین مبین، مساعى جمیله به منصە ظهور بررسانیده، حسن سعى و اهتمام خود را در هر باب مدیون کامیاب همایون ما ظاهر سازد و با رعایا و برایا
وجه احسن سلوك نموده، دعاى خیر جهت ذات اقدس و وجود مقدس حاصل نماید. غازیان و کدخدایان و رعایا و ارباب و اهالى و جمهور سکنه و متوطنین الکاى مزبور امارت پناه مومى الیه را حاکم و تیولدار بالاستقلال و الانفراد خود دانسته، اطاعت و انقیاد او را واجب و لازم شناسند و از سخن و صلاح حسابى او که مقرون به صلاح دولت ابد مدت باشد، بیرون نروند. مستوفیان عظام کرام دیوان اعلى، رقم این عطیه را در دفاتر خلود ثبت نموده، از شایبە تغییر و تبدیل، مصون و محروس شناسند و تیول نامچه را به قیود لازمه مسود و هر گاه در عرض مدت یک سال به تیول نامچه نگذراند، آنچه به علت تیول و همه ساله و مقررى بازیافت ننموده باشد، به اسم او مسترد و حواله و بازیافت نمایند. تحریرا شهر […] ١١٣٤ هـ[14]

 

[پاش ئێسماعیل سوڵتان] بەهرام سوڵتانی دووەم کوڕی بەهرام سوڵتانی یەکەم ساڵی ١١٦١ لەلایەن حکوومەتی ناوەند فەرمانی حوکمڕانی بۆ مۆر دەکرێت. بەهرام سوڵتانی دووەم کەسایەتیەکی جێی ڕێز بووە بۆ والی ئەردەڵان، حەسەنعەلی خان. لە هێرشێک کە سپای زەنگەنە دەیکەنە سەر حکوومەتی ئەردەڵان، هێزی بەهرام سوڵتان بەرگریەکی پاڵەوانانە دەکەن و شکستیان ئەدەن.

ساڵی ١١٦٧ کۆچی خالێد سوڵتان کوڕی بەهرام سوڵتانی دووەم دەبێتە حاکم، بەڵام ساڵی ١١٧٠ لە میوانیەکی سولەیمان پاشای بابان بەشێوەیەکی ناجوانمێرانە لە شارەزوور دەکوژرێت و پاشای بابان کەسێک بە ناوی حەیدەر بەگ لە قەلای هەورامان دائەنێت. حەیدەر بەگ یەکەم حاکمی بیانی هەورامیەکان بووە کە تەنیا شەش مانگ بەسەریاندا فەرمانڕەوایی کردووە و هەر لەو ساڵەدا بە دەستی موحەمەد بەگ برای خالێد سوڵتان دەکوژرێت. ئینجا حکوومەتی سەفەویە فەرمانی فەرمانڕەوایی بۆ ڕەزا سوڵتان (١١٧٠-١١٩٧ کۆچی) کوڕی حسەین بەگ کوڕی بەهرام سوڵتانی یەکەم دەنێرێت. پاش ڕەزا سوڵتان ناکۆکیەکان لە نێوان بەرەی کوڕەزاکانی بەهرام سوڵتانی یەکەم دەست پێ دەکات و بنەمای جیابوونەوەی هەورامان تەخت لە لهۆن دائەڕێژرێت و دوای دەورەی یۆسف سوڵتان (١١٩٩-١٢٢٣ کۆچی)[15] لهۆن و هەورامان تەخت دەبن بە دوو دەسەڵاتداری جیاواز [و تا کۆتایی دەسەڵاتی جافرسانی لهۆن درێژەی هەبووە. ڕۆژی ١٤ شەعبانی ساڵی ١٣٥٠ کۆچی بەرامبەر بە ٣ پووشپەڕی ١٣١٠ فەرماندەی سەربازی ڕەزاخان، سەرتیپ عەلیشا هێرش دەکاته سەر ناوچەی لهۆن و ناوچەکە داگیر دەکات و کۆتایی بە دەسەڵاتی ٩٥٧ ساڵەی سانەکانی هەورامان دێت.][16]

 

کێلە نووسراوەکانی باقلاوا

بنەڕەتی باقلاوا دەگەڕێتەوە بۆ پێش سەردەمی بانگەوازی بنەماڵەی شێخ زەکریاییەکان لە ناوچەکە کە دەکاتە پێش سەدەی ٨ و ٩ کۆچی. گۆڕستانی باقلاوا لە دوو بەش پێک هاتووە: بەشی زیارەتانی ئاوایی و بەشی غەریوان. وەک لە وشەی غەریواندا دیارە، بەشی غەریوان زۆرتر گۆڕی کەسانێک بووە کە خەڵکی باقلاوا نەبوون. بەساڵاچووەکان دەگێڕنەوە کە بەهۆی چالاکی خانەقای نەقشبەندی باقلاوا،[17] سەردەمانی زوو خەڵکی دەوروبەر لە دوور و نزیک سەردانی باقلاوایان کردووە و زۆر جار خەڵک لە دەست برسیەتی، شەڕ، بێکەسی و بێدەرەتانی پەنایان بردووەتە بەر خانەقا و ماوەیەک لەوێ ماونەتەوە. گوایە دوای ساڵەکانی ١٣٠٠ کۆچی چەند وشکەساڵی و قات­وقڕیەک لە ناوچەکەدا بووەتە هۆی مردنی خەڵکێکی زۆر لە سنووری ئاوایی باقلاوا. بەجۆرێک دەگێڕنەوە کە یەکێک لە ڕێبەرانی خانەقا، شێخ مەعرووف کوڕی شێخ عبدالاحد، بە خەڵکەکەی گوتووە کە ئەرکی سەرشانی خەڵکی ناودێ باقلاوایە کە تەرمی هەموو ئەو کەسانە وا لە ناو خاکی باقلاوادا کەوتووە کە لە زیارەتانی غەریوان بینێژن.

بەشی زیارەتانی ئاوایی کە بە ناوخزنەکان دەناسرێت، تایبەت بووە بە مردووانی ناودێ و یا ئەوانەی کە وەسیەتیان کردووە لەوێ بنیانێژن.[18] ئەوەیکە بەساڵاچووەکان دەیگێڕنەوە گوایە لە بەشی پشت کەلەوەر بناوچ کە دەکەوێتە بەشی خوارووی زیارەتانی ناوخزنەکان سێ گۆڕ هەبوون کە کێلەکانیان لەگەڵ ئەوانی تر جیاواز بووە و خەڵک بەچاوی ڕێز و حورمەتەوە سەیریان کردووە. هەرچەند بەهۆی کۆنبوونی گۆڕەکان، دواتر کێلی ئەم گۆڕانە داراونەتەوە و شکاون و لە دەوروبەری گۆڕەکان داکەوتوون.

ساڵی ١٣٦٠ هەتاوی ئەم کێلانە کۆ دەکرێنەوە و دەگوازرێنەوە بۆ بەرهێوانی مزگەوتی ئاوایی و دەشۆردرێن و خاوێن دەکرێنەوە.

بنەماڵەی شێخەکانی باقلاوا دەیگێڕنەوە کە بەردی لاوانە و کێل و گۆڕیچەی گڵکۆی شێخ عبدالاحد کوڕی شێخ حسەینە سوور باقلاوا[19] کاتی خۆی لە کێوی کوچکەسووری پشت­سەر ئاوایی ئەوێهەنگ لە ناوچەی ژاوەرۆ بۆی هاتووە. ئەوکاتە پێوەندی خزمایەتی لە نێوان شێخانی ئەوێهەنگ و باقلاوا هەبووە و یەکێک لە هاوسەرەکانی شێخ عبدالاحد خەڵکی ئەوێهەنگ بووە و کچی شێخ عبدالاحدیش هاوسەری یەکێک لە شێخەکانی ئەوێ بووە.

 

تایبەتمەندی و ناونیشانی کێلەکان:

  • کێلی یەکەم: لە ناو خەڵکی ئاوایی بە کێلی کەنیشکەکەی سوڵتان هەورامان ئەناسرێت. ئەم کێلە یەکپارچە بووە و ئێستە دوولەت بووە. بەشی سەرەوەی قووچ کراوەتەوە و گۆشەدارە و بەشی خوارەوەی کە دەکەوێتە نێو گڵەوە دەست لێ نەدراوە. دەوروبەری بەشی ناوەڕاستەکەی نەقش و گوڵ کراوە و بە چوار دێڕ ناونیشانی مردووەکە نووسراوە: بقاء اللە. هذا قبر المرحومە المغفورە المبرورە. زلیخا خانم بنت المرحوم بهرام. سلطان اورامان متوفی فی. سنه الف و مائه واحدی و تسعین ١١٩١ [قمری]
  • کێلی دووهەم: بەپێی ڕەنگی بەردەکە و ڕووشاوی نووسراوەکانی، بەردی ئەم کێلە کۆنتر دیارە و وشەکانی بەجوانی ناخوێنرێنەوە. ئەم کێلە یەکپارچە بووە و چەند لەت بووە و ئێستە سێ لەتی ماوە و بەشێکی دیار نییە. لە ڕووی چەند وشەیەک کە پێوەی ماوە و دەخوێنرێتەوە دیارە کێلی پیاوێک بووە: هذا قبر المرحوم المغفور المبرور الواصل [چەند وشەیەکە ناخوێنرێتەوە]. گوایە زڵێخا خانمی کێلی سەرەوە و ئەم پیاوە ژن و مێرد بوون و لە باقلاوا ژیاون و لێرە مردوون.
  • کێلی سێهەم: ئەم کێلە بە بەردە یەشمیەکە[20] ناسراوە و بەداخەوە لەدوای ساڵی ١٣٧٥ هەتاویەوە دیار نەماوە و گوایە کەسانێک لەبەر بەرژەوەندی هەلپەرست و دنیاپەرستانەی خۆیان بەدزیەوە هەڵیدەگرن و دەیبەن. وەک دەگێڕنەوە دوو بەردی ساف و بەڕەنگی سەوزێکی تەواو تۆخ بوون کە نیشانەی کێلی گۆڕێکی دیکە بووە لە ناو گۆڕستانی ئاوایی. زانیاریەکی زیاترم لەمە زیاتر دەست نەکەوتووە.

 

تێبینی: بەپێی نووسراوی سەر کێلی یەکەم، زڵێخا کچی بەهرام سوڵتانی هەورامان بووە و ساڵی ١١٩١ کۆچی مردووە. ئەوەیکە ئەم بەهرام سوڵتانە مەبەست لە بەهرام سوڵتانی یەکەم بووە یا بەهرام سوڵتانی دووهەم، زانیاری دیکەمان پیویستە کە پشتی پێ ببەستین. چونکا بەهرام سوڵتانی یەکەم کوڕی عەباسقولی سوڵتان لە نێوان ساڵەکانی ١٠٧٥ تا ١١٠٤ کۆچیدا فەرمانڕەوایی کردووە. هەروەها بەهرام سوڵتانی دووهەم ساڵی ١١٦١ بووە بە حاکمی هەورامان و ١١٦٧ کۆچی مردووە. بەپێی ساڵی مردنی ئەم دوو حاکمە، ئەگەری زۆرتر ئەوەیە کە زڵێخا خانم کچی بەهرام سوڵتانی دووهەمی هەورامان بووە کە لەگەڵ مێردەکەی لە باقلاوا ژیاون.

بەشێکی زۆر لە بەساڵاچوانی ئاوایی دەڵێن لە باپیرانمانەوە بیستووە کە پێش ئەوەی بنەماڵەی شێخەکان ببن بە مالکی باقلاوا، ئەم ئاواییە مڵکی ئەو ژن و مێردە هەورامیە بووە کە کێلە نووسراوەکانیان لە زیارەتانی باقلاوادا بووە. دیارە کە ساڵی ١٠٧٥ کۆچی موحەمەد بەگ کوڕی بەهرام سوڵتانی یەکەم بە فەرمانی فەرمی حکوومەت بووەتە حاکمی ناوچەکانی کەڵاتەرزان، کوڕەوێز و کەمەرە. موحەمەد بەگ برای بەهرام بەگی دووەم بووە.[21] وێدەچێت کە مێردی زڵێخا خانم سەر بە بنەماڵەی موحەمەد بەگ بووە و ئاوایی باقلاوا مڵکی ئەوان بووە و مالکانەی خۆیان لەوێ کۆ کردووەتەوە و بەشی حاکمی کەڵاتەرزانیش نێردراوە. لە نێوان ساڵەکانی ١١٦١ تا ١١٦٧ که بەهرام سوڵتانی دووهەم حاکم دەبێت، پێوەندی نێوان بەهرام سوڵتان و حەسەنعەلی خان والی ئەردەڵان زۆر خۆش دەبێت، بەڵام دواتر هەندێ کێشمەکێشی ناخۆیی لە فەرمانڕەوایی هەورامان و هەروەها شەڕ لەگەڵ بابانەکان و دابەشبوونی هەورامان، وێدەچێت هەورامیەکان بەسەر ناوچەکانی کەڵاتەرزان و کوڕەوێزدا بەشێوەی فەرمی دەسەڵاتیان نەماوە و ڕاستەوخۆ لەلایەن والی ئەردەڵان فەرمانڕەوایی کراوە. بۆ نموونە ساڵی ١٢٠٩ کۆچی لەلایەن حەسەنعەلی خان و هەروەها ساڵی ١٣٢٤ لەلایەن ئەمانوڵا خانی گەورە والی ئەردەڵان مڵکی باقلاوا دراوە بە بنەماڵەی شێخەکان کە لەو ئاواییە نیشتەجێ بوون.[22]

 

سەرچاوە:

  • ئەدوایی مەزهەر، وتاری: بازخوانی رقم­های سلاطین هورامان در حکومت صفویە (با تاکید بر نقد کتاب خاندان کرد اردلان)، گۆڤاری پەیام بەهارستان، ژمارە ٣٣، تاران، ساڵی ١٣٩٣.
  • ئەردەڵان شیرین، کتێبی: خاندان کرد اردلان در تلاقی امپراطوریهای ایران و عثمانی، ئەردەڵان مورتەزا (وەرگێڕان)، تاران، پەخشانگای تاریخی ئێران، ١٣٨٧.
  • ڕەزمارا حوسەینعەلی، کتێبی: فرهنگ جگرافیایی ایران (استان کردستان)، بەرگی ٥، تاران، چاپخانەی ستادی ئەرتەش، ١٣٣١.
  • سەواقب جەهانبەخش و هاوکاران، وتاری: تاریخ سلاطین هورامان تداوم یا تحول تاریخ­نگاری محلی در کردستان، گۆڤاری: پژوهشنامه تاریخهای محلی ایران، ژمارە ١٠، زانکۆی پەیام نوور، ١٣٩٦.
  • هەورامی (شەیدا) مەلا عەبدوڵا، کتێبی: تاریخ سلاطین اورامان، ئامادەکردن و چاپ: ئەحمەد نەزیری، سنە، پەخشانگای پەرتۆ بەیان، ١٣٨٣.
  • مەردۆخ کوردستان شێخ موحەمەد، تاریخی کورد و کوردستان، بەرگ ٢، سنە، کتێب­فرۆشی غەرێقی، ١٣٥١.

 

 

 

 

کێلی یەکەم: زڵێخا خانم کچی بەهرام سوڵتانی هە

 

کێلی دووهەم: ؟

 

قەواڵەی یەکەم: فەرمانێک لە لایەن شا سولەیمانی سەفەوی بۆ بەهرام سوڵتانی هەورامان، ساڵی ١١٠٠ کۆچی

وەرگیراو لە وتاری دکتۆر مەزهەر ئەدوایی

 

قەواڵەی دووهەم: حوکمی فەرمانڕەوایی موحەمەد قاسم سوڵتانی هەورامان لە لایەن شا سولەیمانی سەفەوی، ١١٠٣ کۆچی

وەرگیراو لە وتاری دکتۆر مەزهەر ئەدوایی

 

قەواڵەی سێهەم: حوکمی فەرمانڕەوایی اسماعیل سوڵتان کوڕی قاسم سوڵتان لە لایەن شا سوڵتان حوسەین سەفەوی، ساڵی ١١٣٤ کۆچی

وەرگیراو لە وتاری دکتۆر مەزهەر ئەدوایی

 

[1] مێژووی هەورامان، لاپەڕەی ٣٨٣ – ٣٨٥.

[2] ئەدوایی، (بازخوانی رقم­های سلاطین هورامان در حکومت صفویە)، لاپەڕەی ٢.

[3] هەمان سەرچاوە

[4] تاریخی مەردۆخ، بەرگی ٢، لاپەڕەی ٥١ و ٥٢.

[5] هەمان سەرچاوە، لاپەڕەی ٧٣ تا ٧٨، هەروەها وتاری (برجستەترین سلطاب اورامان: جافرسان)، لە ماڵپەڕی (نوسود یانە): http://nawsud.persianblog.ir/post/4/

[6] ڕەزمارا، (فرهنگ جغرافیای ایران)، بەرگی ٥، لاپەڕەی ٢٠٣.

[7] ئەم پێشێنەیە کورتکراوێکە لە ناوەرۆکی کتێبی تاریخی هەورامان، نووسەر: مەلا عەبدوڵا قازی هەورامان ناسراو بە شەیدا وەرگیراوە. ئەڵبەت لەو شوێنانە وا سوود وەرگیراوە لە سەرچاوەکانی تر، ناونیشانی سەرچاوەکە لە ژێرنووسدا هاتووە.

[8] شورای قبیلەایی اورامان

[9] هەندێ سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە ناوچەی هەورامان لە سەردەمی بابڵووڵی ئەردەڵان (٧٨٤-٨٢٨ کۆچی) مڵکی کەسێک بووە بە ناوی بەهمەن کوڕی بابڵوول. (شیرین ئەردەڵان، خاندان کرد اردلان در تلاقی امپراطوریهای ایران و عثمانی، لاپەڕەی ٢٤٦)

[10] لە شێوەزاری هەورامی و لەناو قسەی هەورامیەکاندا سوڵتان گۆڕدراوە بە سان. (تاریخی مەردۆخ، بەرگی ٢، لاپەڕەی ٧٣)

[11] ئاوایی ڕوار لە هەورامان

[12] ئەدوایی، (بازخوانی رقم­های سلاطین هورامان در حکومت صفویە)، لاپەڕەی ٣.

[13] هەمان سەرچاوە.

[14] هەمان سەرچاوە

[15] سەرچاوەکانی مێژووی هەورامان حوکمڕانی یۆسف سوڵتان ١١٩٩ تا ١٢٢٣ کۆچی نووسیوە، بەڵام بەپێی تەختە بەردینە نووسراوەکەی مزگەوتی زاوەر لە ناوچەی لهۆن، لەسەر ئەرکی یۆسف سوڵتان ساڵی ١١٩٣ کۆچی ئەم مزگەوتە نۆژەن دەکرێتەوە. کەواتە لەوانەیە یۆسف سوڵتان پێش ١١٩٣ بووەتە حاکم. (سەرچاوەی بەردە نووسراوەکە: http://haneberchem.mihanblog.com/post/156)

[16] تاریخی مەردۆخ، بەرگی ٢، لاپەڕەی ٧٢ تا ٧٥: هەر لەو ساڵەدا نزیکەی ٤٠٠٠ کەس لە خان، سەرۆک، کەیخودا و پیاوماقووڵانی هەورامان، مەریوان، جوانڕۆ، ڕەزاو، باوەجانی و شوێنەکانی تر دەستبەسەر دەکرێن و بەرەو گرتووخانەکانی شارەکانی ئێران دەیانبەن. ئێستاکەش لای بەساڵاچوان ئەو ساڵە بە ساڵ بەگزادەگیران دەناسرێت.

[17] مێژووی دروست کردنی ئەم خانەقایە دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ساڵەکانی ١٢٧١ تا ١٢٧٧ کۆچی و بە یەکەم خانەقای نەقشبەندی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەناسرێتەوە. شێخ حسەین کوڕی شێخ عبدالرحمن یەکەم دامەزرێنەری ئەم خانەقایە و خەلیفەی شێخ عوسمانی سەراجەدین بووە و لە نێوان ساڵەکانی ١٣٢٦ تا ١٣٤٠ کۆچی لەسەر دەستی مەولانا خالێدی شارەزووری تەرێقەتی وەرگرتووە.

[18] بۆ نموونە قادربەگ هەنگەژاڵە و ئێسماعیل بەگ زەنووری –مردن سەرەتای ساڵەکانی ١٣٠٠ کۆچی- بەرە منداڵی بەگزادەی ناوچەی کۆماسی بەپێی وەسیەتی خۆیان لە زیارەتانی ناوخزنەکان نێژراون.

[19] شێخ عبدالاحد (مردن ١٣٢١ کۆچی) جێنشینی باوکی بووە لە خانەقای باقلاوا و خەلیفەی شێخ عومەر و شێخ حسامەدین تەوێڵێ بووە.

[20] لە فارسیدا ڕەنگی یەشم واتا سەوزێکی تۆخ (سبز تیرە)

[21] مێژووی هەورامان، لاپەڕەی ١٤٧ – ١٤٨.

[22] قەواڵەی مۆرکراوی ئەم بەڵگانە لەبەردەستە

پەی زانیاری فیٛشتەری و تەماشەو کیٛلەو قەبرەکاو نویستەکا و بەڵگە نامەکا تەماشەو فایلو پیدیئێفی بکەردیٛ:

زڵێخا_خانم_کچی_بەهرام_سوڵتانی_هەورامان

 hewraman
  • شەبەکیٛ کیٛنیٛ؟

    #شێخ شەهابەدینی دزاوەری، پیرۆزتەرین شێخوو شەبەکەکان و گۆڕەکێچش گەورەتەرین مەرقەد٘وو موقەدە…
  • مەحمود خانو دزڵییٛ و گیانو هامکاری

    مەحمود خانو دزڵییٛ و گیانو هامکاری بوٙنەو یاڎو سەڎ ساڵەو ئازاڎ کەردەی سلێمانی چیٛردەسو ئین…
  • ویەرینو وەنگاو دەگاو گوڵپی

    ویەرینو وەنگاو دەگاو گوڵپی ئەگەر سەرنجە دەیمیٛ جە زەمانو قەڎیمیوە هەورامان هەمیشە یاگیٛ فە…
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

مە؛ موٙرفیمو سەرەمڕەی

                مە؛ موٙرفیمو سەرەمڕەی موٙرفیمو”مە”ی سەرەمڕەی، یوٙن جە سیما دیا…