یانە ویر ویٛواردەیۆ یان ویٛبەرهەمئاردەی

ویٛواردەیۆ یان ویٛبەرهەمئاردەی

98

ویٛواردەیۆ یان ویٛبەرهەمئاردەی
“سەیەو سەفسەتەی سەروو زوانی هەورامیوە”

زوان یانەو بییەین “بوون” بە قەولوو هایدگەری چێگەوە زوان ویرا و ویرۆکەردەین و بەبێ ویرۆکەردەی زوان تەنیا ئالەتێوە کۆنتروڵکریان؛ پەی فاڕایۆ ویرەکا و قسەکەردەی ئیتر دووەبارەبیەیۆی و واتەیۆینە قەتیس مەنۆوە؛ جیای ئانەی زوان ئاواتەوزوو کەشفی و ئاردەینەی بۆ؛ زوان بە جیاکەردەیۆش جە ویری وستەیرەی بەرەکەیشا ملوو وێشرە قوفڵداین دەمیش و خنیکنایشا؛ بەکارئاردەی زوانی جبەروو ویریوە یانێ وستەیش دلێ بەروو بازنەو بیەی “بوون”ی یانێ بەکارئاردەیش‌ جبەروو مانای تازێوە بە نۆعیوە؛ کە ناچارش‌ کەری کەلیمێ و داتا و دننە زوانییەکێش دلێ بۆشاییێنە سووڕیاوە و حدوودێ دیاریکریاشا هەن۰
ئانەیچ کە زوان پی نۆعە گنۆ دلێشۆ و هەر وێش وەرۆوە و هەرمانە سەروو وێواردەیۆ و خولیایۆ دووەبارەی و چن بارەی کەرۆ؛ جگە جە “سەفسەتە”ی هیچ مانێوە تەرە ورمەگێرۆ سەفسەتە چێوە ئیتر بە قەولوو ” بەختیار عەلی ” ئیتر :” ئاننە یانەو فەرامۆشکەردەی بییەین ئانە یانەو بییەی نییا” چێوه ئیتر ئینسانی سۆفیست ئانە وێش‌ وەرۆوە ئاننە وێش بەرهەم نمارۆ؛ ئاننە سووڕیۆوە دەوروو وێشرە ئاننە ڕێک مەلۆ۰ چێوە زوان گنۆ دلێ خولیایۆی بەردەوامی کە هەرجارێ خاڵێ دووەبارێ بڕۆ ئجۆش خاڵێ تازێنە و دووەبارەییش مەوینۆ۰
زوانی هەورامی ئیسەنە به وەرەچەمگێرتەی وەڵینەیش‌ ئینا دۆخێ مدرا و سووڕیاوەنە؛ ئاننە هەرمانە سەروو قسا کەروو هەرمانە سەروو واتەی “گوتن”ی مەکەرۆ چێوە “چێوواتەی” یاگێ “چێشواتەی” یانێ “هیچ” یاگێ “چێوی”گێرۆوە؛ چێوە تۆ مشۆم بە هەورامی بنویسی و قسێ کەری جا چێش ماچی چێش منویسی قەی مەکەرۆ گرنگ زوانەکەن دیار بۆ؛ جە وەختێنە جەوهەروو زوانی ئینا “چێشواتەی” نە نەک تەنیا “واتەی” و بەس دۆخوو ئیسەو زوانی هەورامی چێگەوە بۆنەو تەرسەو کەمیی قسەپەنەکەراشۆ ئا دۆخەنە کە تۆکڵەکە یاگێ مەژگەکەیش گێرتێنۆ؛ یانێ ئیسە حەیبەتیێنە وەزەکێما و تۆکڵەکەشما لاوە گرنگا؛ ئیتر مەژگەکەش‌ چەنینا موشکڵ نییا دۆخوو ئیسەو زوانی هەمان دۆخوو ئا بازرگانەینە کە ئاتەوازە چن هەزارێ وەزیش با (بە ژمارە) ئیتر گۆشش‌ نیا چۆ مەژگە چێشا ئاد دننە و فەردە و دەسەش لاوە گرنگا؛ وەختێ موینی بانگەشەو نویستەی بە زوانی هەورامی کریۆ(کە هەرمانێ تەمام پیرۆزەنە لامۆ و بەجیددی نەماناش‌ وەنە) بەڵام مەپەرسمێ ئەرێ هەورامی چێشا؟ ئەرێ هەورامیبییەی چێشا؟ چێش کێ کەرۆ بە هەورامی ؟ زوان؛ تاریخ؛ جۆگرافیا؟۰۰۰۰۰ تاد

جە تەرسەو نویستەینە بە زوانی هەورامی پەرسەو چێشیی “چییەتی” گومەنە ئیسه ئیتر مەپەرسمێ و ماچمێ مەپەرسمێ و منویسمێ و قسێ کەرمێ و ژاومێوە و چنبارە کەرمێوە؛ تۆ بدییە ئێمە نزیک بە سی ساڵی ویەردەنە دماو ڕاپەڕینوو نەوەدویەکی ڕۆشنتەر دووە دەیەی وەڵیننە دماو دووەهەزاری؛ کە ئیتر زوانی هەورامی دەسوپل چەنی تەکنۆلۆجیای نەرم کەرۆ و حدوودەکا ماڕۆ و ملۆ دلێ شاشەی و میدیای و پاڵتاکی و وێبلاگی و سایتی۰۰۰۰۰ و تاد ۰

ئاننە هەورامی خەموو زوانیش‌ بییەن پێسە تۆکڵی و سەفسەتەیییانە زوانش دیەن ئاننە دلێ زوانینە کاردەوەژێوە قووڵەو وەزەو زوانیش نەکەردێنە تا بیاونۆش مەژگەی۰ چێگەوە هەرمانکەروو زوانی هەورامی ئاننە عاشقە جەماوەرا خەیاڵشا سێبەری وەشکەرۆ و هێزەکەیش “دیمۆس” یوە ورگێرۆ نیم ئاننە گۆشش دەنگەکەو دلێ وێش‌ نەگێرتەن و هێزەکەش‌ “لۆگۆس″ەکەیشۆ ورنەگێرتەن تا لانی کەم؛ ئیسەنە ماوەو سی ساڵانە بەتایبەت ڕووبەروو باشوورینە و دماتەر ویس ساڵی ویەردەنە؛ کە تەکنۆلۆجیا باروومەکێش ناستێنێ تاوۆ هەنگامێ بە ئاڕاستەو وستەی کژەی کۆنەو زوانی بدۆ و جلێ تازێش‌ کەرۆنە و وزۆش ڕووەو دنیێرە۰ سەرنجە دەیدێ :

٭ جە ڕووەو زوانەوانی و ڕازوانیرە ئانننە خەریکی هۆرامانی و هەورامانی و کام شەمیانا و کام تەختا و کام لهۆنا؟ کام زوانی ئەسڵین و کام شێوەزارا؟ ئێمە کۆنتەرێنمێ یان سۆرانی ئاننە کەوتیمێ وەرانوەرتیلێ چەنی سۆرانی و ئی پەرسێ ویرما شی ئێمە چێشێنمێ؟ ویرما شی زوان چێشا؟

٭جە ڕووەو ئەدەبیاتیوە؛ کە کامڵتەرینوو ژانری ڕۆشنویریمانە ئاننە سەروو سفرەو (مەولەوی) و (بێسارانی)وە ژیوایمێ بەنامێ مۆبارەکیشاوە (کە فرەیچ موبارەکێنێ) نەتاواما
پەرسێ جیددییەی هەورامیانێما بۆ کە شێعرەنە وازەش‌ کەرمێ و دەیمێش‌ گۆشوو دنیێرە چەنی ” مەحوی و خانی شێعرەکاشانە کوردبییەی مدا گۆشوو دنیێرە” تەنانەت نەتاواما بەجیددی پەرسمێ ئەرێ چی دماو مەولەویوە ئێمە ئەدەبیاتی باڵا یان ژانرێ تەرێ چیرۆک ڕۆمان ۰۰۰۰تاد هەورامیما نییا؛ ئانە دەورشرە خولیایمێ شکڵوو “هەیاران و مەیاران”ی غەزەڵە بێ کە چی دمایۆ وەشحاڵانە دەنگی تازەش وەش بی و چرۆی تازەش دیما ” بە بڕێ سەرنجێوە سەرش ” ئیتر با شیعرەی نەوە و نەقدی زانستی مردۆ۰

٭جە ڕووەو ئەکادیمیایۆ و زانکۆی وانای باڵاینە ئانەی‌چەمێش‌کزکەردیمێ کە [فرتەرینوو زیرەکەکاو زانکۆی و پەیمانگای هەورامیێنی] ئیتر نەپەرساما چی و نەلایمێ شۆنیشره ئینەما ژاواوە و سەرشۆ ژیوایمێ ۰

٭جە دۆخە سیاسییەکەنە زوانی هەورامی هەمان ئا زووانە سۆفیستە هەقیقەتپۆشە بەلاغییەن؛ کە سەروو عاتیفەی و ورووژنای تاکوو ئێمە قسێ کەرۆ؛ ئاننەی خەیاڵشەن دلێ دەسەڵاتی و بەروو دەسەڵاتیوە پەردەپۆشکەرۆ و پۆژنۆرە نیم ئاننە پەرسەی جیدیەی هەقەتینەی هەورامیانێش نەبیێنە بە گردوو جۆرەکا حیزبی و سیاسەتیوە (دەسەڵات و ئەنتی دەسەڵات) و (ئیسلامی و سیکۆلار) ئاننە سەیەو سۆرانییەکەینە سەیانۆ؛ نیم ئانە وێش نەدان وەروو وەرەتاوو وێبییەی چێگەنە ئێمە هەرکامما لنگەپاڵاما دیواننە بییەبۆ ئاننە وێژەنێ بیێنمێ پەی مەڕیای قاچوو قوڵتەو سیاسەتی؛ نیم ئاننە خەریکێ زەنگەنهارەو هەورامیبییەی نەبیێنمی تا بزانمێ ڕێخەو ئی درەختی چێشا و چکۆوە ئامان و تاومێ چکۆوە تەژناییی ئی درەختی ماڕمێ۰

٭ جە ڕووەو میدیایۆ کە حەسەب سیستمەکە هەورامی بوونێ میدیاییانەی وینیاش هەن؛ ئاننە هەرمانەما سەروو بەشی و گولانەی کەرد؛ نیم ئاننە جەستە گەورەکەما نەدی (بەدەر جە بڕێ هەرمانە زیننا کە پێسه مانگەشەوێ دیارێنێ و چەموو تەماعەو هەورامیبییەیرە کەمێنێ) شاڵ و کڵاشێ و فەرەنجی و تەڵانە و نۆبەئاو ڕاشا وەنەو فیکری و عیرفانی و هونەری جیددی و پەرسێ جیددیێ گێرتە؛ زوانی هەورامی کە چی دۆخەنە وینێنی پەرسەو پیایێ پەڕگیری تنڕەوی دینیت ئێوه هۆش؛ ‌کە گردوو جوانییەکاو ئیسلامی جە سیواکی و ڕیشی و کوڵیی دەرقاچانە وینێوە؛ یانێ ئاننە خەریکوو”ئەبێت” و “نابێت”ەکا زوانی بێ ئانە ئاگاش جە خودوو زوانەکەی نەبێ؛ پەوکەی ئیسەیچنە تەرسێ و شەرمێ ناماقووڵە ڕووەشکەردێنە زوانەکەی دلێ میدیاینە بە تایبەت تووشوو دۆخێ جە وێواردەیۆ و وێ بەکەمزانایش کەردەن بدیە چەنی فرەو وەختی جیای پەرسێ تایبەتێ و هونەرییانی قاڵبوو تەنزێ کوڵێ و گولانێنە وێش نیشانە مدۆ ( ڤیدیۆ کوڵەکاو زانکۆ دۆبلاژی ) دۆبلاژە هەورامییەکێ بەنموونە۰

٭جە ڕووەو هونەریوە کە پەڕ ورشەتەرین هەسارەو بەختێمانە ڕاسەن جەڕووە و ژمارەی و چنییەتی (چەندێتی)وە هەسارێ هونەرییێ نموونەیێێما هەنێ لێ ئاننە دیسان هەرمانەما سەروو وێواتەیۆ کەردێنە نیم ئاننە خەموو ئیسەو هونەرینە نەبیێنمێ (ئی سەرنجێ چێنە سەباح هەورامی مەگێرۆوە چوون وێش سەبکی تایبەت و نەوگەراش هەن وەختی تەرنە سەرش ملوو) چن دننە محاوەلێ کەمی نەبۆوە موبارەکیی هونەری وەڵینەیما(کە نکووڵیم جە موبارەکییش‌نییا)ناستەنش‌ هەنگامەی درێژە بنیەیمێ ئیسەیچنە زەقتەرین نموونەو وێواردەیۆ و وێددوەبارەکەردەیۆ “ریمێکس” ا ئانە کە بڕێ جە گۆرانیواچا ئیسەی بەکارش مارا؛ تێکەڵکەردەی دەنگوو وێش چەنی دەنگوو وەڵێ وێش (بەدەسکاریکەردەیچۆ) دەنگوو هەونەرمەند وەڵینەکا؛ چێروو سەیەو ئادیشانە سەرە مزنا و بە نۆعێ تەرسیوە؛ پایێشا ئینا کلاسیکنە و پایێشا ئینا چێ و خەریکا هیچ بەدەسەوە۰

ئێمە مامەڵەو زوانینە دلێ دۆخە کۆمەڵایەتییە هەورامییەکەیچنە کەوتێنمێ مامەڵێ “سوودخوازانە” وە و پەشتیما کەردێنە چا دۆخە “حەقیقەتواز” ەیە کە لوای شۆنیشرە بۆ بە سەرچەمەو ڕۆشنبییەیۆ؛ فرەو وەختی بۆنەو بەهانێ وەشڕووی و قسەوەشی و ڕەوانبێژی و نەرموونیانیرە ناستەنما فرەو کایەکانە ڕۆشنکەرەوێ بیمێ بە بەهانێ “زوان گێرەم سەرەم سڵامەت”وە فرەو ڕۆشنبیەیۆ حەقیقەتەکاما پۆژنێنێرە چوون ئینسان دۆخوو سوودخوازینە مەلۆرە بنەوانوو چێوەکا لێ دۆخوو حەقیقەتوازینە گۆش بە هیچ ئەبێت و نابێت وە مەدۆ فرەو جارا ملۆ دلی ئاویریچرە تا ڕۆشن بۆوە۰

دۆخەکێ و فاکتەکێ فرێنێ و ئینێ مشتێنێ جە خەلەکەی کە پەڕا سۆنی و ئی تایپە جە سەفسەتەی کە عاشقە پۆژنایرەین و گنۆ وەرانوەروو ویریوە؛ دلێ زوانینە ئاسەوارش تەماموو دۆخە زوانییەکەیۆ هەن چێوە هەورامی پێسە زوانی؛کە هەورامانش وەشکەردەن ئینا چی دۆخەنە؛ جە ئیسەنە چێوە پەیچما بەرگنۆ؛ کە هەورامان چننە جوگرافیان ئاننەیچ زوانا و پەی ئەنەیاوای جە دۆخوو هەورامانی زوان ڕای حەرە سەرەکییەنە؛ کە تا کۆتا بەرۆما وەلێ زوان دلێ ڕاو “لۆگۆس” ی و فەلسەفەیرە نەک دلێ ڕاو “دیمۆس″ی و سەفسەتەیرە؛ چوون سەفسەتە خولنۆماوە دەوروو وەزەکێرە و تەنیا تۆکڵ وینمێ وەلێ ڕاو فەلسەفەی مەژگەکەما پەی بەرمارۆ؛ ئا سەیێچە ئینا سەروو زوانەکەیۆ کە سەفستەن تەنیا فەلسەفه تاوۆ لاش بەرۆ و ڕاش پەی ڕۆشنەکەرۆوە؛ چێگەوە سەفسەتە ئا تاتە عالە نیا ئاوات وازمێ سەیەش‌ سەرەماوە نەبڕیۆ؛ چێوە هەورامی مشۆم بێگانەکەو دلێش‌ بەرکەرۆ وێمانە و مەحرەمەکەیش چڕۆوە زوانیش بەرۆوە یانەو ویری و “بییەی” یش ؛ بە ئاردەیۆ مەحرەمەکەی تاوۆ کژەی کۆنەو ویریش وزۆ و نەگنۆ وەرانوەرتیلێ چەنی هیچ سیستمێوە؛ گنۆوە بەروو سیستمی چوون ئەنتی سیستمیچ دماجار ئینا خزمەتوو قەڵەوکەردەی سیستمینە و به زەرەر ملوو هەورامییەتیمارە مەڕیۆوە۰

‘سوهەیب فاروق‌’

  • لیٛفی جاجم

    لیٛفی جاجم هەورامان هەمیشە تایبەمەندی ویٛش بیەن، هەر جە سیپاڵی و سەناتی دەسی…هتد، یو…
  • سی و یەکەمین ساڵیادو کیمیاوارانو شارو نوٙتشەی

    یاڎو کیمیاوارانو شارو نوتشەی ئاروٙ هەڤدەو مانگەو یەری 17/3/2017 ( 26 و سیاوکامی ) سی و یوٙ…
  • هەڵەبجە

    هەڵەبجە چەتە لافاوو ئەنفالی، قاچاخە کارێزوو گۆڕە بە کومەڵەکارە وێش یاونارە هەڵەبجە. هەبەسی…
  • لیٛفی جاجم

    لیٛفی جاجم هەورامان هەمیشە تایبەمەندی ویٛش بیەن، هەر جە سیپاڵی و سەناتی دەسی…هتد، یو…
  • سی و یەکەمین ساڵیادو کیمیاوارانو شارو نوٙتشەی

    یاڎو کیمیاوارانو شارو نوتشەی ئاروٙ هەڤدەو مانگەو یەری 17/3/2017 ( 26 و سیاوکامی ) سی و یوٙ…
  • هەڵەبجە

    هەڵەبجە چەتە لافاوو ئەنفالی، قاچاخە کارێزوو گۆڕە بە کومەڵەکارە وێش یاونارە هەڵەبجە. هەبەسی…
 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

لیٛفی جاجم

لیٛفی جاجم هەورامان هەمیشە تایبەمەندی ویٛش بیەن، هەر جە سیپاڵی و سەناتی دەسی…هتد، یو…