یانە ئەدەب و هونەر خێزنای شیٛعریٛ و ئایرەکاش

خێزنای شیٛعریٛ و ئایرەکاش

41

خێزنای شیٛعریٛ و ئایرەکاش

عادل محەمەد پور

زەنجیرە باسێوە تێئۆریکیێ شێعرێ سەردەمیانێ *

بەشوو(١)

گردیتەر و چکیارەتەر بواچمێنە: خێزنای شێعرێ پێسەو فۆرمێوە هونەری، پێوەندٚیش چنی ئی دوە دیارداوە هەن: زەین و زوان. دمایی گردٚ چڵێوە چی مامەڵەنە ڕوە مدٚۆ:

خەیاڵبەندٚیی/ وێنەسازی، ئەندێشەی زاوزێکەر تا یاوۆ تەشکەی هونەری وێش.

شێعرە بەرهەموو دەسبەردەی(تەسەڕوف)ی زەینی شاعێرین(Subject) دلێ سروشتی و دیاردێ ئاسایێ و ئینسانیێ؛ ژیو و ژیوگا و گلێرگەی(ئۆبژێکت، Object) و پێوەندٚیەکاشا…ئینەیچ بەراماو وشیاری ئینسانێوەن بە نامێو شاعێری کە بە هۆو خورپەی زاتی، زووتەر جە باقی تاکەکایتەری، دەرک بە ئی پێوەندٚیە کەرۆ . نماناو ئی پێوەندٚیە زەینیە، ماچاش پەنە: تەجرۆبەو شێعرێ.

تەجروبەیچ چێوێوە نیا کە بەرهەموو ئیرادەو شاعێری بۆ، کارەساتێوە ڕۆحین کە ناوشیار جە ناوێئاگاشەنە(ضمیر) ڕەنگە مدٚۆوە، نماناو پۆلێوە جە کارەساتەکاو ژیوایشەنێ. بە واتەو ئێلیۆتی: وانایەو کتێبو ئێسپینۆزای و چرکەکاو دەزگاو تایپی و بوەو چاشتێوە کە وەشکریۆ پەی وێرەگای، گردٚ باس جە تەجرۆبەی تاق چرکەیی کەرا کە دوور نیا ئینێ بانە خورپەو خوڵقنای شێعرێوە یا داستانێوە یا تابلۆیێوە هونەری و…

زوان و نیشانەکاو زوانی و تەرزەو پێوەندیەکاشا، ئامیانوو خێزنای تازەگەریی شێعرێن.

وەختارێوە ماچمێ شێعرە خێزنایێوە زەینی و زوانین و سووسوور ئی خێزنایە پێسەو سەفحە و مۆرەکاو شەترەنجی مزانۆ و ڕۆخساروازە ڕووسیەکێ بە فۆرمی (محض)ش مزانا و باس جە پێوەندٚیی دلێنەیی دەقی کەرا ئیتر هیچ باسێوەتەر نمازۆوە پەیما و ئەشۆم دیاردەو “کۆنە” و “نەو/تازە” بیەبۆ باسێوە ئەوەلاکەوتە و سوویا و دیایێوە نازانشتی پەی تازەگەریی شێعرێ:
ئی نێزامە کە باسێش چەو کەرمێ، پۆلێوە نیشانێنێ، و تۆڕێوە چنیای یۆرە کە جە پێوەندٚیی ڕەگەزەکاو زوانیی وەشێ بیێنێ و و جۆروو ڕابێتەیچشانە ، جۆرەکاو شێعرێ جە ئەدٚای بانێ.
چی بارەوە چندٚ سەرنجێوە دەیمێ:

ئەلف: پاسە فەرزیۆ هەر دەقێوە بە فۆرمی ئازادٚ نریای بۆرە، ئیتر تازێنە و وەرانوەریچش کۆنێنە. ئینە تەنیا پێوەندٚیش بە نەهادینە بیەی باری عادٚەتی و عاتێفی و ئەرێنیی سفەتوو تازەی(ئازادٚێ) نسبەت بە کۆنەی(کلاسیک/ قەراردادیە/ موزون)یەوە هەن. ئی تێزە هەر پاسە دووبارە کریانەوە و زەینوو ئێمەیچش داگیر کەردەن: تازە آید بە بازار/ کهنە شود دلازار

ب: با زانمێ دەق بە هەر فۆرمێوە بۆ، ملۆنە دلێو زانشتوو سیمیۆلۆژی(Semiology) یا نێزامی نیشانەیی کە باسێوە مۆدێڕن و تەوەرین پەی ئەرەژناسای شێعرێ. ئەڵبەت جیا جە ئێرجاعوو هەر جۆرە شێعرێوە کە ئیشارەما پەنەکەرد و هەرمانەش ڕەمزگەردانی کەردەی درۆسوو دەقین کە چنی یاونۆما “فۆرمی کامڵ و هونەری”.

ج: چی سووچە نیگاوە؛ تەنیا خەلاقیەت و خێزنای ئایرەی سەرەکین، زەمان ملۆ دلێ تارێخی و یادٚکەروو دەقەکەی و تازە و نەو بۆ بە دیاردێوە ناکاریگەر و عادٚەتێوە سەرزوانی ڕوانەی.

د: پەی ڕەمنایەو ئی کێشەیە، درۆستەر و پیمانەییتەرەن بە گردٚی بواچمێنە: “شێعرێ و ناشێعرێ” و پەی ئی جۆرە شێعرێ بواچمێنە:
شێعرەی ئازادٚەی هورامیە، شێعرەی هامچەرخەی هورامیە، شێعرەی سەردەمیانێ هورامی و شێعرەو ئارۆ هورامی و…

* پۆلێوە باسێ نەزەریێ ئەدەبی- کارگایێنێ کە یۆ شۆنەو یۆی جە ئەنجۆمەنوو ڕۆجیاری وزیاینێ ڕوە و پیزوانە یۆ جە هەفتەنامەکانە چاپ و وەڵا کریۆوە

بەشوو (2)

ترازێوە زوانشناسانە پەی ئەدەبی و نائەدەبی و هەر جۆرێوە(گونە) ئەدەبی:

چی بارەوە دوێ پڕۆسێ زوانیێ وزمێ ڕوە:

١) زوانی ئاسایی(خودکاری)
2) بەرجەستەسازی

•یاکۆبسۆن بە پێڕەوی جە وینگاکاو سووسووری دوێ تەوەرێ پەی لوای دلێ دەقی بەرجەستەی و فۆرمی هونەری دیاری کەرۆ:

ئەلف) تەوەری جانشێنی(Paradigmatic Axis)
ب) تەوەری هامنشێنێ(Syntagmatic Axis)

•بە دوێ کارکەردێ هونەرسازێ، ئی دوە تەوەرێ جە یۆی جیای کریاوە:
جەمسەریی ئێستێعاری(Metaphoric Pole)
جەمسەریی مەجازی(Metanomic Pole)
•جەمسەری ئێستێعاریی بە ورچنیەی(انتخاب/ Selection) سەروو بنەماو شیای(تشابە/Similarity)، جە زوانەنە ڕوە مدٚۆ و جەمسەری مەجازیەنە بە تەرکیب(Combination) سەروو کۆڵەکێ هامسایی(مجاورت/Contiguity) بنجبەس کریۆ. تەجرۆبەو هۆرچنیەی و تەرکیبی چی شێعرە عەرووزیێنە:
سوورە گوڵ وەختێ جیام مازی ئەجۆ گیانیم بەری
یەک هەناسەن ڕاحەتوو هەر سات و هەر ئانیم بەری
جە شێعرەی عەرووزیە نەتەرکیب(هام نشینی) و هۆرچنیەی(جانشینی) ئەشۆم هامسەنگیشا پارێزیۆ(قید تساوی). بەڵام هەر میزانێوە زەرباهەنگوو هۆرچنیەی بلۆ سەر، وەرانوەرشەنە جە فێرکانس و بایەخوو تەرکیبی کەم بۆوە و چەپەوانەیچش هەر پاجۆرەنە. ئی دیاردە بەسیانەوە بە مەبەستەکاو شاعێریەوە. جە شانامە هورامیەکانە تەرکیب جە تەوەری هام نشینیەنە فرەتەر بایەخش پەنە دریان پۆکای بە ئاسانی کریاوە پەخشانە و داستانێ و ڕەوایەت درێژەش هەن. بەڵام جە شێعرێ حافێزی و مەولەویەنە ئی هەرمانێ سەرنەگێرتێنە.
•نموونێ: پەی ئێستێعاری؛ مانگەو و دیمەن، ڕۆخسار، ڕوە و…/ چەمێ و نەرگس، شەوێ و…
پەی مەجازی؛ مانگە و تریفە، درەوشیای، گڕای و…/ چەمێ و سیاویی، مەسی و…
یا بواچمێنە:
هازه‌و شێعرێم له‌نجه‌شا…
هازی و شێعرێ و لەنجە، سووک و ئاسان نەپێکیاینێوە، تەرزەو هۆرچنیایشا پەی چێرخانوو زەینەو شاعێری و تەرزەو مۆرەکاو زوانی هۆرگێڵۆوە. بە واتەو یاکۆبسونی: جە قوتابخانەو ڕۆمانتیسیزم و سیمبۆلیزمیەنە پڕۆسەو زوانی مەیلەو جەمسەری ئێستێعارین بەڵام مەکتەبوو ڕێئالیزمی ڕوەو پڕۆسەی مەجازی مەیل کەرۆ. ئەڵبەتە ئینە نمەتاوۆ پەی ئەدەبیاتوو ئێمە ئایرێوە تەمام و کامڵ بۆ، چوون ئێستێعارە جۆرێوەن جە مەجازی؛ بەڵام فرە دەسباریما مدٚۆ.
ئاکامش پەی ئێمە ئینەنە:
مەجاز نزیکەن بە زوانی ئاساییەوە، ئەگەرچی بەشێوەن جە زانشتی بەیانی و تەنیا ڕاو لادایچش جە زوانی خودکاریەنە، ئا عەلاقە و ڕابێتەنە کە بەینوو مانای حەقێقی و مەجازیەنە هەن:
سەرەم چەرمە بی. قەڵەمێوە عاڵش هەن. دەموو خەڵکی نمەبەسیۆ.
ئی توخمێ عادٚەتی سەرزوانی ڕوانەو خەڵکیەنێ، ئەگەرچی باری جوانخاسانەشا یاگێو سەرنجێنە. بەڵام ئێستێعارە ڕاش دوورتەرەنە و ئەشۆم پلەکاو شیای و شیایکاری(تەشبیهی) پیمیۆنە و ئیجار یاوۆ تەشکەی وێش(خەیاڵبەندٚی و وێنەسازی وەروەڵاتەرش هەن). تاومێ بە ئی دوە ئایرێ باسەکەی فرەتەر وەروەڵا بکەرمێ و ڕادەی هونەری و میزانوو جوانخاسیی دەقەکا دیاری کەرمێ.

بەشوو (3)

بیەیم چنی ئی یاسایە و پێڕەوی جە ئا دوە ئایرە سەرەکیا کە جە بەشوو دوێنە باسما کەرد، چی ڕاستاوە، پەی پڕۆسەو شێعرێ و شێعرێوە کە هەمیشە تازێ بۆنە و ڕوخساروو ناشێعرێ برمانۆ؛ ئی فەکتە زوانیا منیەورە:

ئەلف: شێعرە
• پێوەندٚیش تۆڕی و فرە تەوەرین
• کارکەردی دلێنەش هەن/ بەرجەستەسازی، هەنجار ماڕای زوانیی و مانایی= سیرەت
•نێزامش هەن
• واچێ دیمەنوو هونەری گێرانە وێ/ جانشینی و ورچنیەی(دیمەن و مانگە/ چەمێ و نەرگس)
• مانا ئەوپەڕیەنە
• هەرچی تۆڕەو زوانیی پێچیاەوتەر بۆ، مانایچ هەر پاسەنە
• شهوودی، ئاخێزکاری و خەلاقیەتش چنەن
• فەرایەندش هونەرین
• زوان تەرکیبی و ئێجرایین
• پەیام ئێدراکی و فرەمانایین
• تەجرۆبە، ئینا حاڵوو تەجرۆبە بیەینە و بەردەوامەن

ب: ناشێعرە
• پێوەندٚیش هێڵی و تاق تەوەرین
•کارکەردی بەرێنەش هەن
• ئەگەر هۆنێ بۆ، تەوازۆنش هەن = سوورەت
• کەلیمێ پاڵوو یۆینە ڕزکریاینێ/هام نشینی، مجاورت( مانگە و تریفە)
• مانا ئیپەڕیەنە
• چوون نێزامش نیا، سادٚێنە
• گرایش بە دەزگایێوە فەلسەفی، سیاسی و اجتماعیش هەن پۆکای سفارشی و قوتارەنە جە جەوهەری
• فەراوردە و بازاڕیەیەنە
• زوان تەوسیفی و گوزارشین
• پەیام ئێحساساتی و سەرانتۆیین
• تەجرۆبە تەمام بیەن و مەردەی و بنیەری و دەقی زوو یاوۆ وەرەو

ئی پۆلە نیشانەیێ و فرە تەوەریێ جە شێعرەنە، دلێ نێزامی نیشانەیی و سیمیۆلۆژیەنە، تەنیا بە “تەعلیق و چەرمە وانایەو شێعرێ(سپیدخوانی)” ئەرەژناسیا و جە باسێ تێئۆریکێینە هۆکارێوە سەرەکیێ شێعرێنێ. بە قەولوو وۆڵفانگ ئایزێری(Wolfang Iser)، تەعلیق و چەرمەوانای، یانێو بیەی فەزایێو ئێستێعاری، ئیهامی و ئێبهامی و چندٚ وێنەیی و چەرمە و نەنویسیا کەپەی فەهموو شێعرێ وزیان سەروو شانەو وردەنگی چالاکی کە گرێ کۆڵێ شێعرێ کەرۆوە و یاوۆ بە دەرکی تەجرۆبی دەقی. تەعلیق و سپیدخوانی هەمان تەوزێحێوەنێ کە شاعێری نەدٚاینێ و پێسەو ڕەمزێوە نەکریاوە مەنەنەوە و وزیان سەروو شانەو وەردەنگی کارای:

بەشوو(4)ی چند نموونێوە پەی تەوەری یاگەنشینی و هامنشینی چنیەی دەقی(انتخاب و ترکیب)
………………….

چراوێوه‌ ڕۆشنه‌نه‌
شێعرێ چنۆ
ژه‌نێوه‌ که‌
هێشتا تاریکی بژمارۆ.

چی کوڵەشێعرێنە بەینوو مەوداو دوێ وێنێ “چراوێ ڕۆشنە” و “ئەژمارای تاریکی” فەزایێوە چەرمە خێزیان کە بە کەردەیوەو ڕەمزەکا بەرگنۆ کە کاراکتێری سەرەکی ژەنە شاعێرێوە نابینانە. چێگەنە ئێستێعارە زاڵەن کە جە تەوەری یاگە نشینیەنە شاعێر تەجرۆبەکاش هۆرچنیاینێ.
……………………
عەرش
زەمین تا عەرش
فرە نمەوەرۆ
گەرەکتەن بزانی چند دوورەن
سۆژدێوە لوە
بێ ڕیا و درۆ

زەمین تا فەرش بە تەعلیق و فەزای چەرمە، مەودا ڕەخسیۆ پەی وەردەنگی کە یاوۆ ویرۆکەو شاعێری کە بێ گومان جە تێزوو مەلامەتگەری حافێزی کاریگەریش هۆرگێرتەن.
……………………….
هەناسێوە ولە ڕیحان و
کاوەترێ سینە ساماڵ
جە چەماتنە

ولە ڕێحان و هەناسە و کاوەتری سینە ساماڵ و چەمێ؛ وێنێوە دوانێنێ پەی ڕەخسنای وێنێوە بارسی(حجم) کە شیایێوە(تشبیه) هونەرین و قورسایی زەرافەتوو شێعرەکێن.
…………………….
ئا وه‌خته‌ که‌
چووزیا نه‌فه‌س
سیروانوو له‌مزاو ئه‌دٚایمنه‌

شاعێر بە هۆرچنیەی یاوان دەرکی تەجرۆبی شێعرێ. شاعێری بەدەسەڵات ئانەن کە ڕاسیێوە خێزنۆ کە چاوەڵتەر نەبیەن. “چووزیای نەفەس” جە “سیروانوو لەمزاو ئەدێ”، ئا حەقێقەتە هەستی بەخشەنە کە نەبیەن و خوڵقیان.
……………………
شار عاشقا
مانگە بۆ بە ئایێنە
کە شەوە مەیرە.

“عاشقی شاری”، “مانگە و ئاینە” و “ئامایرەو شەوێ” پێوەندیێوە هۆ و هۆکاری و یاگەنشینی نیشانەکان کە ئاکامش ژوانگەو وەشەسیاییش چنە کەوتەنوە. ئی فەزا هاڵیێ ئەشۆم جە لاو وەردەنگیەوە بونیۆوە تا یاوۆ ئا ژوانگە کە پەیاموو شاعێرین.
…………………………
دەلاقە و مانگە و سوورە ساویە
چە خەیاڵ پڵاویە! …

جە وینگاو منوە ئی شێعرێ چەپەوانەو شێعرێ وەڵینێن کە دیای شاعێری پەی هێماکاو وەشەسیایی خەیاڵ پڵاو هۆنیانەوە. ئەشۆم بە یاگەنشینی هێماکا، ڕەمزوو هۆرچنیەی “دەلاقەی و مانگێ و سوورەساوێ” پێوەندیشا چنی “خەیاڵ پڵاوی” وێزیۆوە، ئینەیچ وانایێوەن جە فەزای هاڵیەو شێعرەکێ کە وزیان سەروو شانەو وەردەنگی کارای.
………………….
ڕۆحیم کەروو دەق دەق، دەق هەتا دەق وەرۆ وەڵڵا
بەش مچکلە بووە و بلوونە دلێ لکوو پەلکەیت…

نموونێوەتەر پەی ڕێساوستەی سەر(قاعێدە ئەفزایی عەرووزی و قەید تەساوی) و بەرجەستەیی دەقی و مەیلەو هۆرچنیەی جە تەوەروو یاگەنشینیەنە. کە مادام مەبەست پێوەندی نیشانەکان و جەوهەروو شێعرێ ئیتر قاڵبی کۆنە و تازێ تاویۆوە و وێش جە فۆرمی هونەریەنە وینۆوە. پڕۆسەو وێنەسازی چێ بەیتێنە ئینەیە میاونۆ. ڕۆحێوە کە بە هیچ ئایرێوە کۆ مەکریۆوە، شاعێر دەق دەق، دەقش مدۆ تا ئننە وێقلە بۆوە بلۆنە دلێ پەلکەو یارێ(دیداری کەردەی شێعرێ). گژیای چێرخانوو زەینی شاعێری چنی پانایی ڕۆحی و وێقلە کەردەیشۆ، یاگێ سەرنجێنە کە جە دژە هەرمانێوە هونەریەنە وێش وینۆوە.
…………………
…گەرەکما وێم کەروو زەریا
به‌ چه‌پۆکێ شه‌پۆلێ
بێ ده‌نگی ساحیلی هاڕوو
جه‌زر و مه‌د بۆ به‌ هه‌ناسه‌م…

واتەنشا شاعێرێ گەورێ وێنێ گەورێ خێزنا، ئینە لانیکەم پەی مەولانای ڕۆمی سەلەمیان. چێ شێعرێنە کە وێش بەشێوەتەروو شێعرێن، هاڕای بێ دەنگی ساحێلی بە چەپۆکێ شەپۆلێ و بیەیشا بە جەزر و مەدوو هەناسەی، فەزایێو وەروەڵا و نەونیاوە هۆرچنیان کە ڕادەبەدەری و سەرسامیش یاگێو سەرنجێنە کە سەرنجبەریشا جە زاوزێکەردەی نیشانەکا و بەردەوامی هەناسەین کە مدرایش پەی نیا و…
………………….
ڕەمەزانێوە دەم دڕیارە
تا مانگێوە خرپوو خۆڵە
مەراقوو شاعێرێوە بەرەڵڵای! …
…………………….
…ئێمە و ئاویر، تەژنەو شمەنمێ و
گڵوەما پەڕەنە جە بڵێسەی…
………………….
تەنیاییم کێشە دار
تن و تۆڵ
دۆعایێ وانە ئاوەو ئا وارانیە،
دنیاش هەبەسنان
فیشەکێوە ورازە لچێوە:
تەق…تەق…
…تەنیایینە کەوتانێ باوشەو کۆڵانێ …

🔻درێژەش هەن…

 hewraman
  • ئەحمەق

    ئەحمەق نویـسەر: ئانتوان چێخۆف هوٙرگیٛڵنای جە ئێنگلیسیوە: فەرشید ڕوستەمی چن ڕوێ چێوەڵتەر یو…
  • فەتە دیپلوٙمش گیٛرتەن

    مامۆژەن«عەینا»ومامۆ«عەبە» وەشیێ وەختا با ئاندٚەتەر. جەوەشیێنە پاشا ئەرە زەمین مەگنۆ. «فەتە…
  • هەڵقە دوکەڵێو!

    هەڵقە دوکەڵێو؛ ڕوٙمانێوە کوڵە بە قەڵەمو بەختیار لهونی، وەڵاو گەو هەورامانینە بواندیٛوە، حە…
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟ بەپاو هەواڵو تیمو تاوتوکارێ”ئەنستیتو پەی…