یانە هەورامانی بشناسدیٛ دەگاو دەڵەمەرزی

دەگاو دەڵەمەرزی

132

دەگاو دەڵەمەرزی

دەڵەمەرز یوە جە دەگا وەشەکاو سەرزەمینو گەورەو هەورامانیەنە جە وەرنیشتوو ئێرانی سەر بە شاروو سەوڵاوای.سەرنیشتوو ئی دەگای کۆساڵانەن و پانیشتش شاهوٙن وەرکەوتوو ئی دەگای جۆڵاندیٛ و دێوەزناو و پاڵنگانەنیٛ و وەرنیشتش دەگاو زۆم و ڕواو و ئەسپەرێزینیٛ.
دەگاو دەڵەمەرزی جە یاگێو بەرزە و شاخاوینە جە پایینو شاهۆینە هۆرکەوتیٛنە کە ڕوخانەو سیروانی کەردێنە دوێ بەشێ.
ویەردەو ئی دەگای گێڵۆوە پەی هەزاران ساڵێ چێوەڵی کە ژیوای دلێ مەڕەکانە دەسش پەنە کەردەن و جوغرافیا و ئێقلیموو ئی وەڵاتیە بە نامێو هۆری کاسی لوولووی و…(جە بنەچەقوو خەڵکو زاگرۆسی) و شۆنیەرە ئورمەن، ئەورامان، هەورامان و هەرپاسە گۆران بیەن.
گەورێ و ئەجدادوو هەورامیاو ئی مەحاڵیە گێڵۆوە پەی زەمانەو سوومریەکا کە بە زوانی ئارامی(دانیە جە زوانە قەد٘یمیەکاو میزوپوتامیایی) قسێشا کەردێنێ و ڕیشەو ئی زوانیە گێڵۆوە پەی زوانوو سامی سەرنیشتی (عێبری، سریانی و ئاسیای دلێڕاسە).
سەرچەمە تاریخیەکانە واچیان وەختیە ئارامیەکێ پەی ئەوەڵ جاری ئایرشا ئێستەو، پەنەش واچێنێ ئور یا ئەور.
چا وەختوە تا ئیسە پێسەو پەسوەندوو ئا شارا کە چاگە نیشتەجای بیێنێ بەکار بریان؛ پێسە: ئورومەنی، ئورمیەیی، ئورارارتۆی، ئورەک و… کە گردوو ئی یاگا تەمەدونیە تایبە و هامبەشا بیەن بە نامێو هۆری.
شۆنیەرە زوانی ئارامی بیەن زوانوو نویستەیشا کە یۆ جە خەتە قەد٘یمیەکاو تەمەدوٙنوو میزوپوتامیای بیەن.
جە زەمانوو حکوومەتوو هەخامنشیەکان جە ئێرانەنە، ئارامی زوانی ڕەسمی و هەرپاسە زوانوو بازرگان و تاجرەکا جە مێسر تا هێند بیەن و زەمانەو میترائیسمینە چی مەحاڵەنە کە مەرکەزش دێوەزناو (دیویسنا)و ئایینوو مێهرپەرەستی حاکم بیەن و ئیجا ژوٙنی یۆ جە حاکماو دێوەزناویٛ بیەن کە ئایینوو میتراێیسمیش ڕەواج دان.
دین و ئایینو مەحاڵوو هەورامانی زەردەشتی بیەن و دژمەنێ سەرسەختێشا بیەنێ و زەردەشتیەکێ پنەشا واتێنێ دیویسنایی یانی(پیرو دین باطل).
شۆنیەرە کە موسوڵمانێ ئامەینێ،جە تەرس و حەیبەتی سپاو ئێسلامینە دینوو”حەقی”شا نیانەرە کە دماتەر بیێنێ ئەهل حەق و جە لایەنوو خەڵکوو مەحاڵەکا‌تەریوە چوون تەغیرش کەردەن و فاڕیان،پەنەشا واچیان گۆران. هەرپاسە دەنگ و ئاهەنگوو سیاچەمانەی پەنەش واچیان”گۆرانی”.
دەڵەمەرز مێعماری و سرووشتیە زەریف و وەش دیمەنش هەن تایبە جە سازنای پردسازی(پل سازی).
مێعماری پردسازی زیاتەر جە دوێ یەرێ قەڕنێ جە وەنەنێ(پردیە کە جە مێوێ وەشە کریاینە و ئینا هەجیجەنە) دەسش پنە کەردەن تا پردیە کە ئیسە شۆنەماکێش سەروو ڕۆخانەو سیروانینە جە دلێ دەگاینە مەنێنەوە.
جە زەمینەو گێڵاویاری متاومێ واچم یۆ چا دەگانە کە ئینا کەراخو ئاوەو سیروانی و پەی نمونەی بە چنڎ یاگێ گێڵاویاری ئی دەگایە ئیشارە کەرمیٛ:
بیناسازی و میعماری سونەتی دەگای،پردێ تاریخی،مەڕێ (ئەسڵگە، مەڕەژاوێ، مەڕەو ئەحمەڎی و…)،قەڵوەزو دوە نهۆمی سەروەزەنی، ڕۆخانەو سیروانی،هامنە هەواروو دۆڵێ،باخەکێ و وەرچەموو دەگای و…
سەمەرو باخەکاو دەڵەمەرزی هەنارەن و چەنی ماساوی ڕۆخانەی و ئینەیچ متاوۆنە پێسە دوێ خاڵێ (بەرەند)قەویێ گەشە بد٘ا بە ئی مەحاڵیە.
جە بناروو شاهۆیەنە ئی دەگای پتانسیلیە قەویش هەن پەی جەموە‌کەردەی گیواوە داروویەکا و هەرپاسە گیواوی واردەمەنی.

نویسەر: دوکتور حسام مەلیکی

 hewraman
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟ بەپاو هەواڵو تیمو تاوتوکارێ”ئەنستیتو پەی…