یانە گردین کوٙساڵانیٛو ئەفغانستانی

کوٙساڵانیٛو ئەفغانستانی

146

کوٙساڵانیٛو ئەفغانستانی

ئەفغانستان؛ وەڵاتیٛوی کۆساڵانین(کویٛسانی) و بەرزەن و فرەتەر جە۸۰٪خاکیش،کەش و کۆن. زەنجیرە کەشیٛ بەرزیٛ و بێ وێنێو “هیندوکۆش”،”کوەبابا”،”سیاەکوە” و”سفیدکوە”ئینای چی وەڵاتەنە و پی بۆنەو ئەفغانستانی،بەهەشتو کەشەوانا مزانا.
فرەو ئی بەرزاییا ئینای جە دلێڕاسەو وەرهۆرز و سەرنیشتووەرهۆرزو ئی وەڵاتیەنە، کە زمسانی سەخت و سەردشا هەن و بەجۆرێ کە وەشت و وارشش بێ ئەنازەن وڤەرڤەی فرێ موارۆ.
کشت و کاڵکەرێ جە فەسڵی گەرمو ساڵێنە جە ئاوەو ڕەوانەو ئی کویٛسانا کەلک هوٙرگیٛرا.
زەنجیرە کەشیٛ گەوریٛ و سەختەڕاو “هیندوکۆش”ی کە تا هێند مکێشیو و هەرپاسە زەنجیرە کەشیٛ”هیمالیا”ی چەنی کەشیٛ”پامیر”ی و هیندوکۆشی جە وەرهۆرزو ئەفغانستانی،یۆی گێرا و پیجۆرە بیەی ئی زەنجیرە کەشا،ئەفغانستانشا پسەو وەڵاتێو کۆساڵانی و بەرزی گێرتەنەرە.
جە کتێبو”ئیکوتوریسم جە ئەفغانستانەنە “نویستەو”محمدعظیم عظیمی” پێسە ئامان:هەر ئەنازە بەرزی و نزمی و کەش و کۆ یاگێو فره بۆ،”فرەیی ژیوای”یچ هەرپا میزانە فرەن یانی جۆراوجۆری گیانداران و گیواوی،چا سەرزەمینەنە جە یاگای تەری فرەتەرا،وەرو ئانەی جە کۆساڵانەنە هەمیشە جۆراوجۆری حەیوانی و گیواویٛ بە هۆ بیەی یاگێ ڕۆجیارگیر و دوڵ و دەرە و هەرپاسە سەیەو و نسار و…چەمگیرتەرا.
بەرزایی کەش و کۆی جە وەرهۆرزو وەڵاتو ئەفغانستانی جە وەرنیشتیش فرەترا، یانی هەرچی جە وەرهۆرز ڕوەو وەرنیشتی(حدودو ئێرانی)بگنمێ ڕا،جە بەرزای و کەش و کۆی کم بۆوەو چی یاگانە ئێمە فرەتەر دۆڵ و دەرە و کەش و کۆی نزمێ ودەشتێ گەرمێ موینمێ.
سروشتی بێ وێنە،کەش و کۆ و بەرزایی و دوڵێ قوڵ و سەرسەوز، ڕۆخانیٛ پەڕئاویٛ، وەزەنیٛ بەرزیٛ، سەرکەشێ یەخچاڵییٛ،دەریاچیٛ زەراڵیٛ و مەڕیٛ و…جە تایبەمەندی ئی وەڵاتە ئاسیایەنیٛ.
هۆروەستەی بە کۆساڵانیٛ و بڕیەی بەرزاییەکاو ئەفغانستانی، ئاوات و ئارەزوو هەر کەشەوان و کۆپیمێوەن جە سەرتاسەرو جهانینە.
یۆ چی کەشە بەرزا قولەو”نوٚشاخ”یەن کە ئینا جە”چترال”و هێندوکۆشی و ٤قولیٛ جیێ جەیوٙی بە وێشۆ مگێرۆ.
پیجۆرە:
نۆشاخو وەرنیشتی بە بەرزایی ۷۲٥۰ میتریٛ.
نۆشاخی دلیٛڕاسەی بە بەرزایی ۷٤۰۰ میتریٛ.
نۆشاخی وەرهۆرزی بە بەرزایی ۷٤۸۰میتریٛ.
نۆشاخی پانیشتی بەبەرزایی ۷٤۹۲ میتریٛ.

پەی یوەم جاری ساڵەو ۱۹٦۰ی عیسایی،دەسێوە جە کەشەوانیٛ ژاپونییٛ بە سەرپەرسی”ساکاتو”ی،بەرزاییەکیٛو کەشو نۆشاخیشا بڕیە و جە بەرزتەرین قولەو ئی کۆساڵانیە هۆروەستێ و نیاشا چیرو پای.
ئاگایی چامنەما جەبارەو ویەردەو هۆروەستەی بە کەش و کۆ وەڵاتو ئەفغانستانیما نیەن، وەلێ جە ساڵەو ۲۰۰٤ی عیسایی تیمێ ۱۲ نەفەرەی میان نەتەوەیی،بەرزاییەکێو نۆشاخیشیشا ویەرنێ و هۆروەستێ و یاوای قولە.
چی دمایچۆ تیمێ ئێرانی دوە نەفەرە چەنی چن دوستێ ئەفغانیێ، تاواشا جە فەسڵو سەرد و دشوارو زمسانینە(فەسڵو سەختو کۆبڕیەی)بە بەرزاییەکاو ئەفغانستانی هۆروەزا.
سەرکەشێ یەخچاڵیێ ئەفغانستانی جە جهانەنە بێ وێنێنێ وفرێشا ئینای سەرنیشتو وەرهۆرزو ئی وەڵاتیە و بەڕاسی بیەی ڤەرڤەی فراوانیٛ جە سەرکڵاواو کوساڵانیٛو ئەفغانستانی و سروشتی دووردەسەیاوو ئی یاگا بێ وێنە و زەریف و دیدەنیا.
جە بەشو وەرهۆرزو هیندوکۆشیەنە جە ڕاسەڕاو”پەنجشیر”ی،سەرکەشێ یەخچاڵیێ گەوریٛ مگنا وەرو چەمی.
هەرپاسە زەنجیرەسەرکەشیٛ یەخچاڵییٛ جە حدودو پانیشتو”واخان”ی، ڕاسەڕاو کەشێو”پنج”ی تا بەرزایی ٦۰۰۰ میتری دیارێنیٛ و ڕاسەراو زەنجیرە کەشێو واخانیچ،سەرکەشێو یەخچاڵیە گەورێ مگنۆ وەرو چەمی.
جە لاو وەرنیشتو هیندوکۆشی تایبە جە بەشو سەرنیشتو ئی کۆساڵانیە،بە هۆ دەریاچێ یەخچاڵیێ،قوڵاییٛ و دەریٛ وڕاگای گوزەرو ئاوێ،وەشێ بیەنێ.
خەیلێ جە ڕۆخانیٛو سەرنیشتو وەرهۆرزو ئەفغانستانی جە سەرکەشیٛ یەخچاڵییٛو ئی وەڵاتیە سەرچەمە مگێرا پۆکەی بیەیشا پەی ئیکوسیستم و ئیقلیمو ئی وڵاتیە موهیم و کرێڵیێنیٛ(تایبە پەی دماڕۆ ئاژەی نابەسامانو ئانزانی کە بە پەیلوای خەیلێ جە کارشناسێ سیاسی و جوغرافیای، جەنگو ئاوێ هۆرخێزیۆ و تا چن ساڵێ ئایەندە،جەنگ جەنگو ئاوێن).
قرمەو ڤەرڤاوێ و تاویای یەخچاڵێ جە “بدخشان”و کەشیٛو هیندوکوشیٛ، نونگەو توغیانو خەیلێ جە لافاو و ڕوان ئاویٛو ئی وەڵاتیەنیٛ کە هەرەسەو ڤەرڤێ و لافاوێ سامگینێش ئینا شۆنیوە.
ئێژاو واتەیا کە ئەفغانستانی،کشوەرێو هەرەس خێزا و نونگەیچێش،ئاژەی جوغرافی و ئیقلیمی تایبەیا و فرەو ساڵا،خەیلێ جە خەڵکو ئی وڵاتیە گیانیشا پی بۆنەو بەخت مکەرا.

زانیاری فرەتەر:
بەرزتەرین و موهیم تەرین بەرزایی و کۆساڵانیٛو کشوەرو ئەفغانستانی
۱-هیندوکۆش(٦۲۹۸میتریٛ)
۲-پامیری گولانە(٦۲۸۱میتریٛ)
۳-بەدەخشان(٥۳٥٥میتریٛ)
٤-بابا(٥٤۱۳میتریٛ)
٥-سفیدخرس(؟)
٦-ترغان(۳۹۸۲میتریٛ)
۷-سفیدکوە(٤۷٥٥میتریٛ)
۸-نورستان(؟)
۹-شاەمقصود(2773میتریٛ)
10-مزار(3787میتریٛ)
۱۱-هزارجات(٤۱۰۱میتریٛ)
۱۲-بندبیان(؟)
۱۳-چلبدالان(؟)
۱٤-سیاەکوە(؟)
۱٥-بالاکوە(۳۸۷۲میتریٛ)
۱٦-دوشاخ(۲۱۱۰میتریٛ)
۱۷-یاە بند(۲٥٦۰میتریٛ)
۱۸-چاغی(؟)
سەرچەمە:
نشریە دانشجویی افغانستان من هرات٫مشهد

سەرکەشیٛ هیندوکۆشی
 hewraman
Load More In گردین

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟ بەپاو هەواڵو تیمو تاوتوکارێ”ئەنستیتو پەی…