یانە گردین سەڎپا و هەزارپا

سەڎپا و هەزارپا

348

سەڎپا و هەزارپا

فرەو خەڵکی ئی دوە جۆرە جانەوەرە ویٛشار و بێ مۆرا(مورەومازی) جە یۆی جیا نمەکەراوە، وەختارێ چەمشا مگنۆ سەڎپای،تەرسا و بە هەڵە ماچا هەزارپاما دیەن!!
بەڵام سەڎپای چەنی هەزارپەیا بڕێ جیاوازیشا هەنیٛ،پسەو:شێواز و فورمو بەدٚەنی و ژیوای شناسی،فیزیولوژی، ڕیزبەنی و… بە ئاسانی متاومێ جە یۆی جیایشا بکەرمێوە.
ئا جۆرە جانەوەرێ کە بەخەیاڵۆ ئێمە هزارپاینێ و بە هەزارپای مشناسمێشا و جوڵیای کرژ و جرتانە و تنشا هەن و جەدلێ یانەینە تایبە جە یانەکۆنێ و قەدٚیمیێ و باخچەنە مگنا وەرو چەمی، جۆرێ جە چنها جورو سەڎ پایانەنێ نە هەزارپای.
سەڎپای بەدٚەنێ بەندبەندی (بڕگەبڕگە،بەن بەن)درێژ و پانیٛشا هەنێ و پای بەرزێ کە هام ڕاستا چەنی زەمینی کێشیاینێ.
ڕەنگەو و نما بەدٚەنیشا زەردی کەم ڕەنگی خاکی یا پسەو ڕەنگەو نوەیێ(نخود)و ئاجوڕیەن.
متاوۆ بە کەڵک گێرتەی جە شاخەکڵێ وردی کە ڕوەو وەری کێشیاینێ و بە تەکاندایشا ئیلا و ئەولای چەمدٚاری بکەرۆ و پێسە وێش جە خەتەری پارێزنۆ.
جە لاو دەمیشۆ، جوٙتێ ئەندامێ لارێش هەنێ کە خەیلێ کارئامە و خەتەر ناکێنێ وپسەو چزیٛ گازبڕی ژەحرینێ، ئیستفادەشا چەنە مکەرۆ و هەرپاسە جوٙتێ پای ئەرەفاڕیای و درێژێ پسەو”پەنسی” ئینای کۆتایی بەدٚەنو سەڎپاینە کە ڕوەودمای کێشیاینێ،بەڵام بەدٚەنو هزارپەیا پسەو واگونو قەتاریا کە یۆوە لکاینێ و بڕگەبڕگەی نیەن.
پاو هەزار پەیا کۆتاو بە شێوەو کۆڵەکی مگنا سەرو زەمینی و بەدٚەنشا پیجۆرە چەپوانەو سەڎ پەیا فرەتەر و نزیکتەر مخشیۆ سەرو زەمینی.
شاخەکڵێ هەزارپای کۆتاینێ و سەرەو ئی جانەوەرەیە،ئیناڕوەو واری یا کەمێ لار مگنۆ چیرو بەدٚەنیشا.
سەڎپای جە هەر قڕتیای و بڕگەو بەدٚەنیشا،جوٙتێ پایشا هەنێ،بەڵام جە بەدٚەنو هەزارپەیا جە هەر بەندێو،دوێ جوٙتێ پای مگنا وەروچەمی و وەش دیارێنێ.
سەڎپای ۳۰ تا ۳٥٤ پایشا هەنێ بەڵام ژمارەو پەیاو هەزارپەیا میاوۆ ئەو ۷٥۰ پای، و ئینە یانی هیچکام هەزارپایشا نیەنێ و سەڎپایچ خەیلێ کەمتەر چانەی ئێمەخیاڵ کەرمێ پایش هەنێ. درێژی ئەندامو گردی سەڎپا و هەزارپەیا جە ۲میلیمێترێ تا ٤۰ سانتی میترێن.
چەپوانەو ئانەی ئێمە مزانمێش، هەزارپای هیچ خەتەرێشا پەی ئانزانی نیەن و تەنیا زەمانێو ئێحساسو تەرسێ بکەرا،بوٙیە پیسە جە وێش مدٚۆ بەرۆ.
بەڵام سەڎپای نا! داراو چزیٛ ئێشدار و خەتەرناکیا و متاوۆ چزیٛ بشانۆ و ژەحرو وێش بە کەڵک گێرتەی بە ئەندامی گازبڕیش مجۆنە دلێو بەدٚەنو ئانزانی کە جاروبار پەی زاڕۆڵا و حەتا بەشەری بە سنعو وساڵی فرەی خەتەرناکەن.
سەڎپای گۆشت وەر و هەزارپای گیواو وەرێنێ، پەوکەی سەڎپای ڕاوکەرێ زیرەکێنێ و هەریاگێ پەیشا بکریۆ دەسو وێشا مشانا،حەتا ئازارە میاونا ئەو جانەوەر و شکاری گەورەتەر جە وێشا.
دماو ئانەی کە پێچیادەورو شکارەکەیش،ژەحرەکەیشا مجا دلێ بەدٚەنێش و دەسکەرابە هۆرلوشتەی ئاو و تەڕایی بەدٚەنو جانەوەرەکەی. خۆراکش، متاوۆ خزۆلکێ و حەتا پەلەوەور بۆ.
هەزارپای گیواووەرێنێ و تۆکڵ و پۆسو مەردەی و پوترکیای چۆکڵەی و گەڵاو درەختا موەرا و ڕۆڵێ ئیکولوژی فرە خاس جە پاک و ساق کەردەی جەنگەڵ و ورد و شی کەردەی گیواو و ئەوەمەنەو بنەو دارودرەختیشا هەن.
سەڎپایچ بە شکارو گیاندارای تەری، جۆرێ ترازی ژیوای و کونتروڵو جەمعیەتو جڕوجانەوەرای تەری ئەنجام مدٚۆنە.
هەزارپای دلێ یانەینە فرەکەم مگنا وەرو چەمی، بەڵام سەڎپای دلێ یانەی و ئۆتاقە،چێرزەمین،دەسشوری و حەمام و باخ و ئایاگێ کە نمندار و گەرما و هەرپاسە چیرو تەوەن و تڵیشو دیوار و چیرو قاڵیێ و ..دیارێنێ و پیجۆرە چەپوانەو هەزارپەیا خەیلێ خەتەرناکتەرێنێ.
سەڎپای و هەزارپای هەردوە،جە شەوێنێ تایبە جەدلێ تاریکی و تەڕایی و شۆنەو وەشت و واری مگنا جموجۆڵ و وێشا دیاریمدٚا.
سەڎپای ئینای چێرڕزەو “Chilopoda”
و هزارپای چێرڕزەو “Diplopoda”.
هەر دوەیچ ئینای چێرلەقو “Myriapoda” جە شاخەو پا قرتیایا.
جە جهانەنە تائێسەتێ فەقەت ۱۲ هەزار جۆر هزارپای و ۳۰۰۰ جۆر سەڎپای ئێزیاینێوە و نامێ نریاینێ،کە ڕەقەمی واقعی و جۆراوجۆرو ئی گیاندارا فرەتەر چینەین.

هەرپاسە کە سەرەنە واچیا،خەیلێ جە مەردمو ئێمە هەڵای میانو سەڎپای و هزارپای جیاوازی نمەزانا و گردی بە هزارپای مدٚا قەڵەم، پۆکەی فرە وەخت دلێ باخ و مڵک و دەشتێنە،هەر چەمشا کەوت ئی جۆر جانەوەرەیە،زوو کتوپڕ موکشاشا و جەبەینشا بەرا.
بەڵام مشیۆم ئینەی بزانم کە هەزارپای چەنی سەڎپای خەیلێ جیاوزیشا هەن و ۱۰۰٪ بیەیشا پەی سرووشتو ئێمە پەنەوازەن تایبە پەی باخ و مڵکی پسەو گزیوە سرووشتی عەمەڵ مکەرا و هەرمانەو پاک کەردەی بنەو درەختا جە ئافەت وئازارەو جڕوجانەوەرای تەری پارێزنا و چەپەوانەو خەیاڵ و ویرو ئێمە، هەزارپای هیچ زیانێ مەیاونا ئەو کەسی و ئەسڵەن چزیٛشا نیەنە و تەرسی چی جانەوەریە فرە بێ مانان.
زاتو سرووشتی سەڎپایچ ئانەی موازۆ پەی واردەی و وەرگیری و پارێزنای گیانو وێش جە چزیٛ ژەحرینیٛ کەڵک گێرۆ و ئینەیچ هیچ جۆر زیانێش نیەن و فرە جاریچ بەکونتروڵێو کە سەرو ئافەتی هەنشا،بە قازانجو ئێمەن.

 hewraman
Load More In گردین

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ نامیٛوە جە ئالبرت ئ…