یانە گردین 20هەزار فرسەقێ چیٛرو دەریای

20هەزار فرسەقێ چیٛرو دەریای

129

20هەزار فرسەقێ چیٛرو دەریای

“ویس هەزار فرسەقێ چیٛرو دەریا”ی ڕومانێن بە خامەو”ژول وێرن” نویسەری فەڕانسەوی،کە پەی یوەم جاری جە ساڵەو ۱۸۷۰ عیسایی چاپ و وڵاو بی.
داستانێ کە بە پەیلوای فرەو کەسی دەسپەنەکەرو ئەدەب و ژانری زانشتی٫خەیاڵی جیاواز و سەرەتا و سەرقەتارو ئی جۆر ژانریەنە.
وانەر چی داستانێنە،چەنی کەشتیێ جەنگیێ دژمەنا و گژیای و دەرگیری هەشت پای سامناکی(اوختاپوس) و نەبیەی ئوکسیژنی و تەرسی هامڕا و هامپان.
۲۰هزار فرسەقێ چیرو دەریای [دەریاکا]،داستانەو پروفێسورێن بەنامێ”ئاروناکس″ی،کە جە شارو نیویۆرکی پەی یاوا و ئێستەیەو وتاوتوی زانشتی سەروحۆڵێ دەریایی سەرسام ئاوەر وگمنامی،جمۆرە پەی دلێ دەریای.
کەشتی دوکتۆر”ئاروناکسی”ی و هامسەفەرەکێش جە میانو ڕاینە چەنی چێوێ پسەو حۆل یا گیاندارێ فرەزلی دەریایی مدٚایۆرە و کەشتیەکەشا،ماڕیۆ ودوچارو شپرزی بۆ و جەکار گنۆ.
بە باوەڕو پروفێسور و هامراکێش،ئینە هەرئا گیاندارە نۆحەنە کە ئینا چیرو ئاوێنە،بەڵام شۆنیەرە چەمشا مگنۆ ئەو چێوێ تەشک ئاسنی گەورەی چێرئاوی کەهینوکەسێن بەنامێ کاپیتان”نیمو”ی کەسازەندە وخواوەنو ئی چێرئاوی ئاسنیەنەو و ئینە فرە پەیشا گیرا وعەجیبا.
پیجۆرە پروفێسورئاروناکس و هامڕاکێش جە کەشتیەکەو وێشانەنە وەزارەو و سوارو چێردەریایەکەو کاپیتان”نیمو”ی با و چێگەودمای گێڵاوویاری درێژ خایەنو وێشا دەسپەنەمکەرا.گێڵای و سەفەر ڕوەو یاگێ نەشناسیا و ئەوەشاریای چیرو ئاوێ.
چی ڕومانێنە،پێسە ئامان کە نونگەو وەش کەردەی و سازنای چێردەریایی کاپیتان نیموی؛وەراوەری و تۆڵەئەسەی وجەبەین بەردەی کەشتیێ جەنگیێ وەڵاتای تەری و جەبەین بەردەی دژمەنانەن.
هەرپاسە کە واچیا ئی ڕومانێ جۆرێ کەڵکەڵە وئەندێشەی خەیاڵی و ئەوپەڕو زەینی خۆڵقنۆ و ئانزانی ڕوەو نهان و بابەتی نەشناسیا و ئەوەشاریای چێرئاوی کێشنۆ و پەرسی جدی و فیکری مارۆنە وەر،تایبە جە چینو نەوباوە و نەوجوان و جوانی.پەنەوازەن ئینەیچ بواچیو ساتوەختێ ئی ڕومانێ نویسیان و کەوتەن وەرو چەمو وانەر و دوستدارێو بابەتی زانشتی٫خەیاڵی،کە هەڵای چێوێ بەنامێ چێر دەریایی ئاسنی نەبیەن.
هۆرگێڵنای ئی داستانێ جە زوانو فەڕانسەی بەئێنگلیسی،کەم هەڵە نەبێ،جەواقع بارو هۆرگێڵنای وڕازوانیو نوسخەی ئێنگلیسی ئی داستانێ کە جەساڵەو1873ێ نویسیان،پەڕهەڵەبێ پسەو ویەردە و زەمان و هەرپاسە ئا کەشتیێ کە کاپیتان نیموی غەورکەردێنێ،نامێشانیەنە.هۆکاریچێش ئانەبێ تا وانەر جۆرە هۆرگێرتەی سیاسی و زەینی پەشتگیرانەش نەبۆ و وەرو هۆرنیای ئێحساسی و سیاسی بگێریۆ و جیاچی قسا، حەتانزیکو۲۰٪ جەدلێنەوئەسڵی ئی ڕومانێ بە زوانی مەقسەد یانی ئێنگلیسی تەرجمە نەبیەبێ.
“ژول وێرن”چی ڕومانێنە کەسایەتی لەهێستانیش پەی کاپیتان نیموی نیابێرە کە کەسویانەش(خانوادە)جە جەنگو ساڵەو۱۸٦۳ێنە میانو ڕوس و لەهێستانی،گیانیشا جەدەس مدٚا و کوشیا،بەڵام وەڵاوکەرو ئی داستانێ یانی”پیرژول ئەتزێل”وەرو ئانەی ئی کتێبە جە وەڵاتو ڕوسیەینە پێشوازی خاسش چنە مکریو،پێجۆرە نیاشەرە تا کاپیتان نیمو پسەو کەسیوی ناشناسی باسش سەر بکریۆ وڕومانەکێ باری پەشتگیرانەی کیانی وسیاسی نگێرۆ وێشۆ.
خەیلێ جه وانەراو ئی ڕومانێ پاسە مزانان کە ۲۰هەزارفرسەقێ چێرو دەریای بەماناو بنتۆی قوڵینو دەریایەن کە ئینە هەڵەن و نونگیچێش مگێڵۆوە پەی هۆرگێڵنای ناشیانەی ئێنگلیسی ئی داستانێ کە بە هەڵە جە واچەو”دەریا”ی جیاتی”دەریاکا”بەهرە گیریان و پیجۆرەیچە نویسیا. واچەو”نیمو”یچ جە لاتینەنە بەماناو هیچکەسی و وەراوەرو ڕومی واچەو “ئوتیس″ی جە ئودیسیەن.
جە حەماسەو”هومێر”ی،ئودیسە وێش بە ئودیسەی مژناسنۆ تا گیاندارێ نۆحێ بەنامێ”پولیتیموس″ی بخڵەتنۆ.
دماجار ئودیسە،چەمێ ئی گیاندارە نۆحەی کۆرمکەرۆ وبەرمشۆ.
ژول وێرن ئینەیە مکەرۆ بە دەستمایەو داستانەکێش و پسەو تەوەن بنەڕەتی تاریخی کەڵکێش چەنە مگێرۆ و جە چێردەریایی”ناتیلوس″ی باسش مکەرۆ و وەزنۆشەرە دلێ ڕومانەکێش.
چی کتێبەنە نامێ چن زانشمەندی گەورەی ئامان کە وەڵێ نویستە و وەڵاوبیەی ئی کتێبیە بیەنێ و بەشێ جه تاوتوی زانشتی و پاناوشناسیشا ئەنجام دان پسەو”ماتیوفونتین موری”کە یۆ جە نامدٚارتەرین و چا زانشمەندانەنە کە جە ئێستەی پاناوێو جهانی هەرمانێ خاسێش کەردێنێ و چالاک بیەن.
“موری”بە “ڕابەرکەر”و”ڕا یاوو دەریاکا”و هەرپاسە بە تاتەو پاناو و هواشناسی دەریایی مژناساش.
پاناوشناسێ جهانی ساڵەو۱۸٥۳ێ جە سیستموموری پەی دەستەبەندی دادە(دەیتا)پاناویی ئێستفادەشا کەردەن.
موری ساڵەو۱۸٥٥ی کتێبو”جوغرافیو سرووشتی دەریاکا”ش نویست کە سەرچەمەو دادە وزانیاری دەست نویستەکاوژول وێرنی و هەرپاسە یوەمین کتێبی گەورە جە زەمینەو پاناوشناسی بێ.
ژول ورن چی داستانێنەبە”ژان فرانسیس گالاپ”یچ ئێشارە مکەرۆ کەجە ساڵەو۱۷۸۸ی شۆنەو گێڵای دەریایی جە [ئوقیانوسیەی]گیانش جەدەس مدٚۆ.
“ئاروناکس″جە ڕومانەو ژول ورنی پسەو کەسایەتیوە پارێزەرو ژیوا و بەروبومی باسش سەرکریۆ و جە کوشتەوگیاندارانی دەریایی نگران و ناراحەتاو ئی چێوە بیەن سەبەبو ئانەی کە ئی ڕومانێ پسەو دەسپەنەکەرو بابەتی بەروبوم و ژیوگاپارێزی بژناساش و یادٚش چەنە بکەران.
تا وەڵێ نویستەو ئی ڕومانێ هیچ جۆر زەین و ئاوەزێ جەبارەو ماساوی زل و نۆحەی چێرئاوی نەبێ و تەنیا جەئوستورەو وەڵاتو نروێژی ئامان کە جۆرێ گیانداری گەورەی دەریایی ئینا دلێ ئاوێنە و تواناییە بێ وێنەش هەن و متاوۆ کەشتیوە گەورەی بماڕۆ و جەبەینش بەرۆ.
لاشەی گومان خێزو ماساوێ فرە زلێ ساڵەو ۱۸٦۰ جە کەراخێو ئسکاتلەندی ئێزیابێوە،بەڵام سەلمیا و بیەی پێسە ماساوێ فرە زلی دەریایی تا ئی عانە دورجە زەین و فیکری بێ.
جەساڵەو ۲۰۰٤ی نمونێ جه ماساوێ زلەی دەریایی جە کەراخێو وەڵاتو ئارژانتینی کەوت وەرو چەمی و بیەی پێسە ماساوێ گەورێش سەلمنا،تا دماتەر جە ساڵەو۲۰۱۲ی زانشمەندێ بەنامێ”ئیدیت وایدێر”پەی یوەم جاری ماساوی گەورێ دەریایش ئێستەوە و شناساییەش کەردە.
پەنەوازەن بواچیونامێ کەشتی کاپیتان نیموی جە جۆرێ “سفالوپود”ی دەریایی گیریان کە تەشکئامێتێن جە ماساوی مورەکەب وئوختاپوسی. نونگەو نامنریاو ئی گیاندارەیە،شێوەو ژیوا و کەردەوەی فیزیولوژیشا،یانی بە ئەرەفاڕیای و جابجایی فشارو گازی جە پۆسو وێشەنە،شێوازو جموجۆڵیش کونتروڵ و ڕێک و پێک مکەرۆ، ئینە هەر ئا میکانیسمەنە کە چێردەریایی کەڵکێش چەنە مگێرۆ و متاوۆ بلۆ چیرو دەریای و دماجار هۆروەزو سەرو ئاوێ.
چا زەمانەنە ئی کتێبە چاپ بی،سازنای و بیەی هیچ جۆر چێردەریایی کە بتاوۆ بە هاز و توانو بەرقی گنۆڕا و کار بکەرۆ، نەبێ بەڵام ئارۆ ساختو چێردەریاییێ جۆراوجۆرێ،چێوێ دوردەسەیاو نیەن.
جە ڕومانەو ژول وێرنی،چێردەریایی “ناتیلوس” جۆرێ تۆپێ جەنگیە بەنامێ”لیدن”ی کە گولێ جە جنسو شیشەی وپۆڵایش هەن و بە توان و هازەو ئێلکتریسیتەی گنۆ کار و گیاندارێش پەنە موکشانێ.
ئیسەتێ وەڵاتو ئامریکای جە تفەنگێ تیروزەی بازنەی ئێلیکترکی بەهرە مگێرۆ.جە کۆتاییەنە ئی پەرسێ مەی وەرۆ کە ئایا ئیدەی زانشتی و زەینی و ئێلهامی ئی تفەنگیە جە ئا تۆپێو داستانەو وێرنی گیریان یا نە؟بەڵام یۆشیەی ئی دوە جۆر تفەنگیە پەی فرەو زانشمەند و نویسەرا یاگێ پەرسیەن و هەڵای جوابش نەکەوتەن بەرۆ.

پانویس:
ژول گابریل وێرن
٫Joles Gabriel Verne(۱۸۲۸-۱۹۰٥)
۲۰۰۰۰فرسەقێ چیروئاوێ وەراوەرەن چەنی ۱۱۱۱۲۰کیلومێتری
“فەرسەنگ٫فرسەق”(فەرسەخ)واچێو کۆنی ئێرانی و وەراوەرەن چەنی ٥ تا٥٫٥ تا ٦کیلومێتر.
پەیلوای”فقهی”و زانشتی و دەمی ئی واتەیە چەنی یۆی کەمێ جیاوزیشا هەن بەڵام گردٚ تا ئەنازێ یەکترینی مپێکا.
ناتیلوس,سەرپایNautilus٫
جۆرێ گیانداری چێرئاوی٫ئامریکا دماتەر چێردەریایێ بەنامێ”ناتیلوس″ یش وەش کەرد.
سفالپود,٫Cephalopodنەرم تەنێ٫ئاوژیێ٫جە شاخەو سەرپایا .
ماهیێ مورەکەبێ٫ئوختاپوس٫چێرشاخەو سفالپودا،وەختو تەرسی تەڕاییێ پسەو جەوهەرو مورەکەبی جە ئەندامیشا مدٚابەر و مجۆشەنە دلێ ئاوێ.
پاناوشناسی,Oceanography
ماتیوفونتین موری Mathew Fontaine Maury

“Joles Gabriel Verne”
یوەمین نوسخەو کتێبو”۲۰هەزار فرسەقێ چیرو دەریاکا”
 hewraman
Load More In گردین

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…