یانە ویر پاگاو ئینسانی هه‌ورامی، جه‌ ساختارێوه‌ کۆیله‌، و نابه‌رابه‌ره‌نه‌

پاگاو ئینسانی هه‌ورامی، جه‌ ساختارێوه‌ کۆیله‌، و نابه‌رابه‌ره‌نه‌

159

پاگاو ئینسانی هه‌ورامی، جه‌ ساختارێوه‌ کۆیله‌، و نابه‌رابه‌ره‌نه‌

 

نویسه‌ر‌: ژیار سڵامه‌تیان

ویریاروو ویرچه‌مه‌و هۆرامانی، ڕۆدیاروو1/6/1397 مه‌ریوان.

 

چکیاره‌

هۆرامه‌کان به‌ پاو فه‌لسه‌فه‌، بنجۆ، بنپه‌رگ، بناوا، و بنچاقوو حقۆق به‌شه‌ری، هه‌قوو ئانه‌یشانه‌ هه‌ن که‌ به‌ فه‌رهه‌نگ و زوانوو وێشان بژیوان، بوانان، بنویسان، بڕسان، و گه‌شه‌ بکه‌ران. هه‌قشان هه‌ن فه‌رهه‌نگه‌که‌یشان پێسه‌و وێش، و ئه‌پا شێوه‌ که‌ وێشان گه‌ره‌کشانه‌ن، بوزانێش وه‌رچه‌موو جه‌هانی. ئی هه‌قه‌کانه‌‌ ته‌نیا به‌شێوه‌نێ ژه‌ هه‌قه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کانوو ئینسانی هۆرامی که‌ حقۆق به‌شه‌ر پشتیوانشانه‌‌ن. لازمه‌ن کورت و موخته‌سه‌ر بواچوون: که‌ بنجۆ ئی حه‌قیه‌، رێخه‌ش هه‌ن دلێو ڕاوینوو حقۆق ته‌بێعینه‌(نظریه‌ی حقوق طبیعی). نه‌کاته‌کی ڕاوینوو پۆزتیویسمی حقۆقینه‌. په‌وچی عیباده‌ل به‌شه‌ر، نمه‌تاوۆنه‌ به‌ هیچ ده‌لیلێوه‌ ئی هه‌قه‌یه‌ جه‌ ئینسانی هۆرامی بگێرۆنه‌ و یا وه‌رگیریش چه‌نه‌ بکه‌رۆنه‌. که‌س هه‌قوو ئانه‌یشه‌ نییه‌ن به‌ نیابه‌توو هۆرامه‌کانوه‌ زوان، فه‌رهه‌نگ، و هویه‌تی برمانۆ په‌ی ئینسانی هۆرامی. چه‌ کورد بۆنه‌ و چه‌ دۆڵه‌توو جمهووری ئیسلامی، چه‌ فه‌رانسه‌ و چه‌ هه‌ر یاگێوه‌ته‌ر. حقۆق به‌شه‌ر یه‌رێ خسڵه‌تێش هه‌نێ: ئه‌وه‌ڵه‌ن: جه‌هانیێنی، یانی ژه‌ هیچ فه‌رهه‌نگێوه‌ هۆرنه‌خێزیاینێ دووهه‌م- هه‌نێ چه‌نیو هه‌نگه‌ری، گردشان هه‌نێ پێوه‌ره‌. جه‌ یۆوی نمه‌بڕیان. یه‌ره‌م: که‌س ‌نمه‌تاوۆنه‌ نه‌قزێشان بکه‌رۆنه‌وه‌‌، چوون چیرخان و بناوانشا، ئینسانه‌ن، نه‌ک: رژیم، یا ده‌سه‌ڵاتی سیاسی یا تاکه که‌سێوه‌ و یا نه‌هادێوه‌ تایبه‌ت.

وه‌ڵینه‌

ئایا هۆرامیه‌کان، چه‌نیو کورده‌کان، به‌رابه‌رێنێ؟ ئه‌رزشوو ئینسانی هه‌ورامی دلێو ناسیونالیسمی کوردینه‌ تا چه‌ ڕادێوه‌ن؟ ئایا هه‌ورامی دلێو ناسیونالیسمی کوردینه‌ نه‌قشوو ئینسانی “ئازاد” و به‌رابه‌ر”ی مه‌گێڵنۆنه‌ یا نه‌قشوو ئه‌رباب-ڕه‌عیه‌تی مه‌نمانۆ؟ ئایا بناواو حقۆقوو هۆرامیه‌کان، کورد بیه‌ین یا حقۆق به‌شه‌ره‌ن؟ بنچاقوو ناسیونالیسمی کوردی، په‌ی تاریفوو ئینسانی کامه‌نه‌، “ئینسانیه‌ته‌ن” یا “نژاد”؟. ئایا به‌ینوو ئایدئۆلۆژی نازیسمی چه‌نیو کوردایه‌تی‌ یۆشیه‌ی وجوودش هه‌ن؟ ئی په‌رسانه‌ و ده‌یان په‌رسێ ته‌رێ مه‌ژگوو ئه‌منشان وسته‌نه‌نه‌ وه‌یمه‌ڵانی. ئه‌چا زه‌مانه‌وه‌ که‌ فامیام که‌  ئه‌من مه‌شۆ پێسه‌و ئینسانێوه‌  به‌ “ئازاد” و “به‌رابه‌ر” بژیوونه‌.  ئه‌چا زه‌مانه‌وه‌ که‌ گه‌رکمه‌ن بۆنه‌و زوان، فه‌رهه‌نگ، و ئینسان بیه‌یموه‌، سه‌ره‌یم‌ په‌ی هیچ ئینسانێوه‌ته‌ری شۆڕ نه‌که‌روونه‌وه‌، ئیجازه‌ نه‌ده‌و‌ هیچ که‌سێو سه‌رنوشتوو ئه‌من هۆربچنۆنه‌. ئه‌چا وه‌ختوه‌ که‌ گه‌ره‌کمه‌ن نه‌ک هه‌ر به‌ ئازادی بژیوونه‌، به‌ڵکووم لانیکه‌م چه‌نیو ئینسانه‌کانوو ده‌وروو به‌ریم “به‌رابه‌ر” بژویوونه‌. وه‌خته‌کارێوه‌ ئی دڵه‌ورکێمه‌ و ئی هه‌ده‌فامه‌ بێنێ، دیم ئه‌چی ئێران و کوردستانه‌نه‌ نه‌ک هه‌ر ئازاد نییه‌نان به‌ڵکووم نه‌قشوو “هۆرامیێوه‌ نۆکه‌ر و‌ قسه‌وه‌شی” بازی مه‌که‌روونه‌. پۆکه‌تی ئێتر په‌نه‌وازه‌ن ئارۆ جوابوو په‌رسه‌کانوو سه‌ریم بده‌ونه‌وه‌. ڕۆشن که‌رووه‌ په‌ی گرد هۆرامیێوه‌ که‌ ده‌لیله‌و ئازاد نه‌بیه‌یما و نابه‌رابه‌ری ئێمه‌ پێسه‌و ئینسانێوه‌ هۆرامی چێشه‌ن و سه‌رچه‌مه‌که‌ش چکۆگه‌ن؟

 

— بنجاقوو حقۆق به‌شه‌ری

مه‌وزووعه‌و حقۆق به‌شه‌ری “ئینسانه‌ن”. ئینسان: بێ وه‌رچه‌م گێرته‌و‌، نژاد، ڕه‌نگوو پۆسیش، جنسیش، هۆرزگای فه‌رهه‌نگیش، پله‌ و پایه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیش، زوانش، مه‌زه‌بش، دینش و . . . ئیسه‌ که‌ ئه‌پاسه‌نه‌، ئینسان بیه‌ی بنچاقه‌که‌ش چکۆوه‌ ئامان، و فه‌لسه‌فه‌ی وجوودیش په‌ی چێشوو ئینسانی مه‌گێڵۆنه‌وه‌؟. ئینه‌ په‌رسێوه‌ موهێمه‌نه‌ تا زه‌مانێوه‌ که‌ جوابوو ئی په‌رسێ نه‌زانمێنه‌. مه‌عناو “ئینسانیه‌تی” نمه‌زانمێنه‌. فره‌و خه‌ڵکی په‌ی سه‌له‌مناو ئانه‌یه‌ که‌ هه‌قشان هه‌ن یا په‌ی مه‌حکووم که‌رده‌و هه‌رمانێوه‌ یا په‌ی ئه‌نجامداو هه‌رمانێوه‌، په‌نا مه‌به‌ران به‌ مه‌فهوموو “ئینسانیه‌تی”. هه‌تا ڕۆ ئارۆیه‌نه‌ خه‌ڵک قه‌سه‌مشان بییه‌ن ” به‌ ئینسانیه‌ت قه‌سه‌م”.  کورت و موخته‌سه‌ر، بنجاقوو حقۆق به‌شه‌ری ” ئینسانیه‌ته‌ن”. ئینسانیه‌ت چکۆوه‌ ئامان؟ و ئینسان به‌ چێشیشوه‌ بیه‌ن داراو ئی حه‌یسیه‌ت و که‌رامه‌ته‌ به‌رز و گه‌وره‌یه‌‌؟ جواب: ڕێخه‌ و بونیادوو حقۆق به‌شه‌ری مه‌گێڵۆنه‌وه‌ په‌ی فه‌لسه‌فه‌و ئه‌خلاقوو “کانتی” ئا فه‌لسه‌فه‌ که‌ ئینسانی سه‌رته‌ر ژه‌ گردوو چێوه‌کان مه‌زانۆنه‌، ئادیچ ئینسانی ڕووت نه‌ک ئینسان چه‌نیو ڕه‌نگ، جنس، نژاد، قۆمیه‌ت، ملیه‌تیش. و(عرضیاتیش). . . “کانت” هه‌ن سه‌روو ئا باوه‌ڕیوه‌ که‌ گردینوو ئینسانه‌کان بۆنه‌و ئانه‌یوه‌ که‌ ” داراو ئاوه‌زینێ”  په‌وچی جه‌ نۆقته‌ ئه‌سڵیه‌کێنه‌ یه‌ک چێوه‌نێ. ئادیچ ئانه‌ که‌ گردشان” داراو ئاوه‌زینێ” هه‌ر ئی ئاوه‌زه‌، ئینسانه‌کانش چه‌نیو حه‌یوانه‌کان جیاوه‌که‌ردێنێ. ئینسان به‌ پاو “ئاوه‌زیش” متاوۆنه‌ سه‌رنوشتوو وێش هۆربچنۆنه‌. هه‌ر ئینسانێوه‌ ئاوه‌زوو ئانه‌یشه‌ هه‌ن که‌ خاسی و خرابی له‌یه‌ک بدۆنه‌وه‌ و بیاوۆ به‌ “غایه‌ت” و “یاوگه‌”ی ئینسانی وێش. که‌ هه‌مانا “وه‌شبه‌ختی” یا “مه‌دینه‌ی فازڵه‌ن”. ئه‌چێگه‌نه‌، جوابوو په‌رسه‌کێمان داوه‌. کورت و موخته‌سه‌ر: بنجاقوو هقۆق به‌شه‌ری، “ئینسانیه‌ته‌ن” و بنچاقوو ئینسانیه‌تی “ئاوه‌زه‌ن” ئی ئاوه‌زه‌، ئینسانش چه‌نیو حه‌یوانی جیاوه‌که‌رده‌ن، و گه‌وره‌ییش به‌خشان به‌ ئینسانی، وه‌ختارێوه‌ مه‌واچان: حه‌یسیه‌تی ئینسانی و یا که‌رامه‌تی ئینسانی، یاگێو ئێحترامینه‌، مه‌به‌ست ئانه‌نه‌ که‌ ئینسانه‌کان بۆنه‌و ئاوه‌زیشانوه‌ که‌س نمه‌تاوۆنه‌ وه‌روو ئازادبیه‌ی و به‌رابه‌ر بییه‌یشان بگێرۆنه‌. هه‌ر وه‌خت خه‌ڵک مه‌واچۆنه‌ به‌ ئینسانیه‌ت قه‌سه‌م ” مه‌به‌ستش به‌ گه‌وره‌یی و به‌ که‌رامه‌توو ئینسانی قه‌سه‌مش وارده‌ن که‌ ئادی جه‌ موقاموو حه‌یوانیه‌تی جیاوه‌ مه‌که‌رۆنه‌.

 

— بنچاقوو به‌رابه‌ری و ئازادی

ئیجا ئیسه‌ گه‌ره‌کمانه‌ن‌ بزانمێ مه‌فهوموو “به‌رابه‌ری” و “ئازادی” ئینسانه‌کان ڕێخه‌ش چکۆوه‌ ئامان. ویریاره‌کانوو ڕشته‌کانوو حقۆقی، جوابوو ئی په‌رسێشانه‌ به‌ پابه‌نی به‌ فه‌لسه‌فه‌و حقۆق به‌شه‌ری دانوه‌. په‌ی چێش مه‌واچمێنه‌ ئینسانه‌کان مه‌شۆ به‌ “به‌رابه‌ری” بژیوان؟ جواب ئینه‌نه‌: مه‌گه‌ر ئێمه‌ سه‌روه‌ نه‌واتما: گردینوو ئینسانه‌کان، چه‌ ژه‌ن و چه‌ پیا، چه‌ سیاو چه‌ چه‌رمه‌، ئه‌ڵمانی یا هه‌ورامی، گردشان، داراو ئاوه‌زینێ. نه‌تیجه‌ ئینه‌نه‌: وه‌ختێوه‌ که‌ گردوو ئینسانه‌کان، داراو ئاوه‌زینێ و متاوانێ سه‌رئامه‌دوو ژیوای، و خاسیه‌کان و خرابیه‌کانشان جیاوه‌ بکه‌ران. په‌وچی: وه‌ختێ ئینسانه‌کان، گردێشان داراو “ئاوه‌زینێ” نه‌تیجه‌ مه‌گێرمێنه‌ که‌ ئینسانه‌کان “به‌رابه‌رێنێ” و هیچ ئینسانێوه‌ نییه‌ن، که‌ “بێئاوه‌ز” جه‌ ئه‌دا بۆنه‌. وه‌ختارێو ئه‌پاسه‌نه‌، ده‌ی مه‌شۆ داراو حقۆقی به‌رابه‌ری بانێ، ژه‌ن و پیا مه‌شۆ به‌ پاو “ئاوه‌زدار” و ” بێئاوه‌زی” تاریف نه‌کریا و هه‌قه‌کانشان سه‌روو جنسیه‌تیوه‌ به‌ش نه‌کریا. نمه‌بۆ ئینسانه‌کان به‌ پاو نژادیشان و قۆمیه‌تیشان هه‌قشان په‌نه‌ بدریۆنه‌ و هه‌قشان چه‌نه‌ بسنیۆوه‌.

په‌ی خاسته‌ر ئه‌نه‌یاواو باسه‌که‌ی، چنده‌ دانێ نموونێ وه‌رچه‌مێ جه‌ ڕه‌وتوو تاریخینه‌ مه‌وزمێنه‌ وه‌رڕوو وه‌رده‌نگه‌کان. هیتلێر جه‌ ئه‌ڵمانه‌نه‌ ساڵه‌و 1937 زایینی، مووسیۆلینی جه‌ ئیتالیانه‌(ساڵێ وه‌ڵێ هیتلێرینه‌) په‌ی تاریفوو ئینسانه‌کان، په‌ناشا به‌رده‌ به‌ نژادی، و حزبوو نازیه‌کا به‌ ڕه‌هبه‌ری هیتلێری واتشا: نژادوو ژرمه‌نی ژیرته‌ره‌ن، زه‌ریفته‌ره‌ن، کۆشاته‌ره‌ن، و به‌ ئاوه‌زته‌ر ژه‌ یه‌هوودیه‌کان، کوولیه‌کان، و ئه‌وته‌ر نژاده‌کاو دنیاین. ئی‌ ڕاوینه‌، ئێتر: بنچاقش ئینسانه‌یت نه‌بیه‌ن، به‌ڵکووم نژاد بییه‌ن به‌ بنچاقش په‌ی تاریفوو ئینسانه‌کان و هه‌قدار بیه‌یشان. “یانی هه‌ر که‌س ته‌نیا زه‌مانێوه‌ هه‌قش هه‌ن که‌ نژادش ئه‌ڵمانی و ژرمه‌ن بۆنه و ته‌نیا به‌ ژرمه‌ن بیه‌ی ئینسانه‌کان هه‌قوو‌”. “ئازادی” و” به‌رابه‌ریشان” هه‌ن. هه‌ر پاسه‌ هه‌قوو ژیوایشان وابسته‌ به‌ ژرمه‌ن بیه‌یشانه‌ن. نموونێوه‌ته‌ر: فره‌ینه‌و پیایه‌کانوو جه‌هانی: ژه‌نه‌کان به‌ پاو “جنسیه‌تی” تاریف مه‌که‌ران و هه‌قشان په‌ی مه‌بڕانێوه‌!. ئه‌ژنیه‌نتا مه‌واچان ده‌سه‌لاتوو جمهووری ئیسلامی و ده‌سه‌ڵاتوو هه‌رێموو کوردستانی، پیاسالارێنێ. ده‌لیله‌شا هه‌ر ئینێنه‌ که‌ ئی خه‌ڵکشه‌ و نیزامه‌ سیاسیه‌کێشان ژه‌نیشا دلێو “قانوونه‌کانشانه‌” و دلێو فه‌رهه‌نگیشانه‌ به‌ فاکتوو “جنسیه‌تی” تاریف که‌ردێنه‌. فره‌و جاران: پیاکان: به‌ ئیستناد به‌ شه‌رع و دین و مه‌زه‌به‌که‌یشان، مه‌واچان: ژه‌نه‌کان: نیمه‌و پیاکان ئاوه‌زشان هه‌ن!” وینانتا، شاعره‌ کلاسیک واچ و نۆگه‌راکانوو هۆرامانی، جه‌ شێعره‌کانشانه‌ ژه‌نی ته‌نیا به‌ “مه‌مێ، چه‌مێ، بروێ، لاڕانێ، زوڵفێ، چنار، و سووره‌هه‌راڵه‌، و ساوی، و هه‌ناری، باڵای به‌رز و بالای کول، له‌ڕه‌ و چاخه‌، چه‌رمێ و سیاوه‌ و . . .باس مه‌که‌ران. ئینه‌ هه‌ر ئا ئه‌نگاره‌ جنسیه‌ته‌نه‌ که‌ دلێو ئه‌ده‌بیاتوو ئێمه‌نه‌ ڕه‌نگ‌ش دانوه‌. سه‌ره‌نجه‌ بده‌یدی هه‌ر پیایێوه‌ باسوو ژه‌نێ مه‌که‌رۆنه‌ مه‌واچۆنه‌: ژه‌نی: “نه‌رمۆلێ، ناته‌وانه‌، بێ ئاوه‌زه‌، ئێحساسیه‌، ته‌مه‌ڵه‌، یانه‌نشینه‌، چاشتوه‌شکه‌ره‌، خزمه‌تکاروو پیای” و ئی سیفاتاشه‌ په‌ی هۆرمه‌دۆنه‌ و ئه‌گه‌ریچ ڕوه‌ش نه‌بۆ ئاشکراشا بکه‌رۆنه‌، باوه‌ڕش هه‌ن په‌نه‌و فراشا. ئینه‌ هه‌ر ئا ئه‌نگاره‌ جنسیانه‌نێ که‌ ژه‌نی چه‌نیو پیای به‌ نابه‌رابه‌ر مازانێوه‌ و سیفه‌توو ئینسانیه‌تیش یا ئاوه‌زیش جه‌ قه‌ڵه‌م مه‌وزان. شایه‌ت که‌سێوه‌ که‌ وێش به‌ غه‌زه‌ڵ نویس مه‌نیۆره‌، و یا وێش به‌ هۆنیارێوه‌ “نۆگه‌را” مه‌دۆنه‌ قه‌ڵه‌م. سه‌روو” ئینسانیه‌تی” قه‌سه‌م بوه‌رۆنه‌، به‌ڵام ده‌رکش نه‌که‌رده‌ بۆنه‌ که‌ هه‌ر دلێنه‌و ئی شێعرانشه‌ “چه‌پوانه‌و ئینسانیه‌تی” و دژوو که‌رامه‌توو ژه‌نانه‌نێ. ئینه‌ که‌ ژه‌نی مه‌سه‌ڵه‌ن جه‌ هۆرامانه‌نه‌ مه‌شۆ به‌رابه‌ره‌ بۆنه‌ مه‌به‌ست ئانه‌نه‌ که‌ نه‌ک هه‌ر چه‌نیو پیایه‌کان، به‌ڵکوو چه‌نیو ژه‌نه‌کان مه‌شۆ به‌رابه‌ریش وه‌رچه‌م بگیریۆنه‌، و چوون ژه‌نی داراو “ئاوه‌زینه‌” ئه‌شیۆ وه‌ختێوه‌ ژه‌نی ته‌وسیف مه‌که‌رمێنه‌ به‌ پابه‌نی به‌ “ئاوه‌ز، ئینسانیه‌تیش” وه‌سفش بکه‌رمێنه‌ نه‌کاته‌کی به‌ “جنسیه‌ت” و یا ئانه‌ که‌ نه‌قشوو مه‌فعوولیش په‌نه‌ بده‌یمێنه‌ و پیایچ بوزمێنه‌ یاگێو “فاعل و فعلی”. ئه‌چێگه‌نه‌، ئه‌من گه‌ره‌کم نییه‌ن باسوو حقۆقوو ژه‌نا بکه‌روونه‌، نه‌ خه‌یر، گه‌ره‌کمه‌ن بواچوون تاریف مه‌شۆ به‌ پاو ئینسانیه‌تی بکریۆنه‌، نه‌کا نژاد، جنسیه‌ت، مه‌زه‌ب، و بێتامی، جوانخاسی، باڵا به‌رزی و باڵانزمی.

 

— هۆرامیه‌کان دلێو ناسیۆنالیسمی کوردینه‌(نه‌قشوو ئینسانی یا نه‌قشوو کۆیله‌ی)

 

  • ئیسه‌ وه‌ختێو باسه‌که‌ما تا ئه‌نازێوه‌ په‌ی ڕۆشنوه‌ بی، مه‌لمێنه‌ سه‌روو بابه‌ته‌ ئه‌سڵیه‌که‌یمان، بابه‌ته‌که‌ ” حه‌قوو وانای و نویسته‌ی به‌ زوانوو هه‌ورامین”. په‌رسه‌کێو ئی به‌شیمانه‌ ئینێنه‌؛ ئایا هه‌ورامی دلێو ئایدۆلۆژی کوردایه‌تینه‌ نه‌قشوو ئینسانی “ئازاد” و به‌رابه‌ری” مه‌گێڵنۆنه‌ یا نه‌قشوو ئه‌رباب-ڕه‌عیه‌تی مه‌نمانۆ؟

هه‌ورامیێ داراو فه‌رهه‌نگ و زوانێوه‌ تایبه‌تینێ، که‌ ئی زوانه‌ جیان جه‌ کوردی و فارسی. وێش خسڵه‌توو فه‌رهه‌نگێوه‌ تایبه‌تیش هه‌نێ. هه‌ر چنده‌ هیچ فه‌رهه‌نگێوه‌ دنیانه‌ نییه‌ن که‌ پێسه‌بۆ تۆپه‌و”بیلیاردی” و نه‌قشوو  ئی تۆپێ بگێڵنۆنه‌ و تێکه‌ڵ نه‌بۆ چه‌نیو فه‌رهه‌نگه‌کاته‌ری. یانی زاتوو فه‌رهه‌نگی ئه‌پاسنه‌نه‌ که‌ هه‌م نۆرمه‌کانش ئینتقاڵ مه‌دۆنه‌ و هه‌م جه‌ نۆرمه‌ فه‌رهه‌نگیه‌کاو قۆمه‌کاته‌ری قه‌رز مه‌گێرۆنه‌(جه‌ فارسینه‌ په‌نه‌ش مه‌واچان، اشاعه‌ی فرهنگی) وه‌ختێوه‌ پاسه‌نه‌، ئێمه‌ میاومێ ئه‌پی نه‌تیجه‌یه‌ که‌ هه‌ورامی متاوۆنه‌ جه‌ عه‌ینوو ئانه‌یه‌نه‌ که‌ فه‌رهه‌نگێوه‌ تایبه‌تش بۆنه‌، چه‌نیو فه‌رهه‌نگوو مله‌ته‌کاو ته‌ری “یۆشیه‌یشا” بۆنه‌. هه‌ر چنده‌ ئی “یۆشیه‌یه”‌ ئه‌سڵوو فه‌رهه‌نگه‌که‌ی جه‌ به‌ین نمه‌به‌رۆنه. مه‌سه‌ڵه‌ن: جه‌ هۆرامانه‌نه‌ زاڕۆکان، گه‌مێوه‌شان هه‌ن که‌ به‌ زوانوو هۆرامی په‌نه‌ش مه‌واچان “تۆنه‌ تۆنالێ” دلێو کورده‌کانه‌نه‌ هه‌ر ئی بازیه‌ هه‌ن، و به‌ زوانوو کوردی په‌نه‌ش مه‌واچان(به‌رد به‌ردان) فارسه‌کانیچ مه‌واچان(سنگ اندازی) ئینه‌ نموونێوه‌ وجیقله‌نه‌ن په‌ی سه‌له‌مناو تایبه‌تمه‌ندیه‌کانوو ئی یه‌ره‌ فه‌رهه‌نگه‌یه‌ و زوانه‌که‌یشان. ئوستانه‌و “سمنانینه”‌ شاروو “سه‌نگه‌سه‌رینه”‌ به‌ که‌لیمێو “ژه‌ره‌ژێ” مه‌واچان “زه‌روج” دلێو کورده‌کانه‌نه‌ مه‌واچان ” که‌و”  فارسه‌کان مه‌واچان ” کبک”  جا ئه‌گه‌ر سه‌ره‌نجه‌ بده‌یدێ هۆرامیه‌کا چه‌نیو سنگه‌سه‌روو سمنانی نزیکته‌رێنێ تا چه‌نیو کوردکان یا فارسه‌کان. به‌ڵام خۆ ئینه‌ به‌ مه‌عناو ئانه‌یه‌ نییه‌ن که‌ هۆرامی فه‌رهه‌نگش سه‌نگه‌سه‌رین، یا سه‌نگه‌سه‌ری فه‌رهه‌نگی تایبه‌توو وێشان نییه‌نشان. فارسه‌کان مه‌واچان “سیاه‌” هۆرامه‌کان مه‌واچان “سیاو” کورده‌کان مه‌واچان” ڕه‌ش” جا ئینه‌ به‌ مه‌عناو ئانه‌یه‌ نییه‌ن که‌ چوون فارسه‌کان و هۆرامه‌کان ئی دوه‌ واچه‌یه‌ پێسه‌و یۆی به‌ کار ماوه‌ران، هۆرامی ئێتر فه‌رهه‌نگش جیامه‌نه‌و فارسین! یا چه‌پوانه‌ش.  جا ئه‌گه‌ر سه‌رچه‌مه‌و ئێمه‌ هقۆق به‌شه‌ر بۆنه‌، هۆرامی چوون ئینسانێنێ، فارسه‌کان چوون ئینسانێنێ، کورده‌کان چوون ئینسانێنێ، متاوانێ به‌ زوانوو وێشان و فه‌رهه‌نگوو وێشان بوانان و په‌روه‌رده‌ ببانێ. به‌ڵام ده‌رده‌ هه‌نه‌ ئه‌چاگه‌نه‌ که‌ ئیسه‌ نه‌ فارس مازۆنه‌ هۆرامی به‌ هۆرامی بوانۆنه‌ و نه‌ کورده‌کان.

ئه‌ڵبه‌ته‌ شایه‌ت به‌ کار ئاورده‌و “فارسه‌کان” غه‌ڵه‌ت بۆنه‌، و خاسته‌ر بۆنه‌ بواچمێنه‌ “رژیمه‌و جمهووری ئیسلامی، و یا حزبوو پان ئیرانیسته‌کان” ئی دوه‌ رژیمه‌ فکرشان ئانه‌نه‌ که‌ “فارسی زوانی ڕه‌سمین و ته‌نیا فارسی متاوۆنه‌ بۆ به‌ زوانوو علمی و چوون مله‌ته‌کاته‌ری و قۆمه‌کاته‌ری هه‌ڵای نه‌یاواینێ ئه‌پا پاگایه‌ که‌ ئی هه‌قشانه‌ بۆنه‌. و یا نه‌فه‌راتشا که‌مته‌رێنێ جه‌ فارسی! یا مه‌واچان، چوون فه‌رهه‌نگوو هۆرامی “ورده‌ فه‌رهه‌نگه‌ن” فارسیه‌که‌ش “خرده‌ فرهنگ” په‌وچی هۆرامی ئی هه‌قشه‌ نییه‌ن جه‌ هۆرامانه‌نه‌ به‌ هۆرامی بوانۆ. و به‌ فه‌رهه‌نگوو وێش ته‌ربیه‌ت بکریۆنه‌ و جه‌هان بینیش په‌نه‌ بدریۆنه‌. به‌ڵام په‌ی کوردی مه‌شۆ نامێو کورده‌کان باوه‌رمێنه‌ چوون داراو نیزامێوه‌ دۆڵه‌ت-مله‌تی نییه‌نێ، هه‌ر چنده‌ نیزامی فکری ئادیشا ناسیونالیسم و نژاده‌ن. په‌رسه‌ هه‌نه‌ ئه‌چێگه‌نه‌؛ کورده‌کان، هۆرامه‌کان چه‌نی تاریف مه‌که‌ران؟ گه‌ره‌کمه‌ن نموونێوه‌ نزیکتا په‌ی باوه‌روو تا مه‌ژگیتا په‌ی لواینه‌ دلێو باسه‌که‌ی ئاماده‌ بکه‌روونه‌. چنده‌ هه‌فتێ چێوه‌ڵ، بابه‌تێوه‌م سه‌روو “فه‌یسبووکیوه‌” واناوه‌. مه‌گیرا  “KNK” که‌ مه‌که‌رۆنه‌ به‌ “کونگره‌و نه‌ته‌وه‌و کوردان” سمینارێوه‌نه‌ باسوو کوردیشان که‌رده‌ بێنه‌. ئه‌چی به‌ینه‌نه‌ باسوو هۆرامی مه‌گنۆ وه‌روو باسی. ئه‌چا جه‌له‌سه‌نه‌، “نماینده‌و حزبوو دمۆکراتیوو کوردستانوو ئێرانی” ده‌سمه‌که‌رۆنه‌ به‌ قسه‌ که‌رده‌ی، جه‌ ئاخروه‌ مه‌واچۆنه‌ ” هه‌ر که‌س بواچۆنه‌ هۆرامی زوانه‌ن، ئانه‌ خیانه‌تکاره‌ن!!”. ئیسه‌ مه‌به‌ستمان جه‌ ئاورده‌یوه‌ ئی نموونه‌ وجیکلانه‌ی، ئاوه‌ڕوو به‌رده‌و ئی که‌سه‌یه‌ یا حزبه‌که‌یش نییه‌ن.(چوون وه‌لته‌ر ویرچه‌مه‌و هۆرامانی جوابوو ئینیشاشه‌ دانوه‌). خۆ ده‌سه‌ڵاتوو هه‌رێمو کوردستانی و پارله‌مانه‌که‌ش، به‌ ئاشکرا و قانوونه‌ن، نمازا هۆرامی دلێو “وانگایه‌نه‌” دلێو “زانشتگایه‌نه‌” به‌ هۆرامی بوانۆ و به‌ فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی ته‌ربیه‌ت بکریۆنه‌. چه‌ولایچوه‌ هیچ کوردێوه‌ ئێرانی،(دمۆکراسی واز و ئازادی وازه‌کانش) تا ئیسه‌ قه‌ناعه‌تشان ناورده‌ن که‌ هۆرامی زوانش هه‌ن؟ گردشان مه‌واچان هۆرامی داراو “له‌هجه‌ین” ژنیه‌نتا’ و “دیه‌نتا” ئه‌نجومه‌نوو “ڤه‌ژین” مه‌نویسۆنه‌ “زاراوه‌ی هۆرامی”. و . . .ئه‌ڵبه‌ته‌ ئینه‌ ته‌نیا کورده‌کان و فارسه‌کان نییه‌نێ که‌ ئی باوه‌ڕشانه‌ هه‌ن. به‌ڵکووم، ئا هۆرامیانه‌ که‌ وێشان به‌ کورد مه‌زانان. ئه‌گه‌ر لاشانه‌ بواچی هۆرامی زوانه‌نه‌، سه‌د سه‌نه‌د و به‌ڵگێ غه‌یره‌ زانشتی و بێئاوه‌زانێ مه‌کوان لاته‌ره‌ و مه‌سه‌له‌منانێت په‌ی که‌ ئی قسێ، درووسه‌ نییه‌نه‌، و هه‌ورامی، هه‌ر وێش وجوودش نییه‌ن به‌ڵکووم به‌شێوه‌ن جه‌ کوردی. یانی مه‌سه‌ڵه‌ن زوانی هه‌ورامی ” متاوۆ هه‌نگووری بۆنه‌” به‌ڵام نمه‌تاوۆ “خودوو مێوه‌کێ” بۆنه‌، یانی نمه‌تاوۆ دره‌خت بۆ به‌ڵکوو له‌قێوه‌ جه‌ دره‌خیه‌که‌ین. ئینه‌ هه‌ر ئا تاریفه‌ نژادیه‌نه‌، یانی ئینسانی به‌ سیفاته‌کانش تاریف مه‌که‌ران و هۆرامی ئێتر هه‌ر چنده‌ ئینسانیچ بۆنه‌ و ئاوه‌زش چه‌نیو کوردان یۆ بۆنه‌، به‌ڵام ئاد نمه‌تاوۆنه‌ “دره‌خت بۆنه‌” ئه‌چێگه‌نه‌ دره‌خت هه‌ر “ئینسانی کامڵه‌ن”. به‌ڵکووم مه‌شۆ “مێوه‌ بۆنه‌” چوون کورد هه‌ن سه‌روو ئا باوه‌ڕیوه‌ که‌ هۆرامی زوانشان نییه‌ن، په‌وچی به‌ زوان و نژاد تاریفشان که‌رده‌ن. نه‌کا به‌ ئینسانیه‌ت.

جا ئی شناسه‌ چکۆوه‌ مه‌ی. ئایا ئی ئه‌شناسه‌ وێش ئه‌رمانای‌(تجویز) بێئاوه‌زی هۆرامه‌کا نییه‌ن؟ ئایا که‌سێوه‌ “کورد” و “هۆرامی” وه‌ختێ ئاوه‌زشان به‌رابه‌رن. ئایا کورده‌که‌ به‌ پابه‌نی به‌ زوانه‌که‌ی و نژاده‌که‌یش متاوۆنه‌ سه‌رنوشتوو یه‌ک دانه‌ هۆرامی دیاری بکه‌رۆنه، و په‌یش بڕیار بدۆنه‌؟ کام بنچاقی حقۆق به‌شه‌رین که‌ به‌ حزبوو دمۆکراتی و ئه‌ندامه‌کانش ڕا مه‌دۆنه‌ که‌ بواچان هۆرامی له‌هجه‌ن، زوان نییه‌ن؟ کام بنچاقی حقۆق به‌شه‌رین که‌ ئه‌نجومه‌نوو “ڤه‌ژینی”ش کارێوه‌ په‌نه‌ که‌رده‌ن، که‌ ” هۆرامی به‌ زوان نمه‌زانۆنه‌”؟ کام بناواو ئینسانیه‌تین که‌ جه‌ هه‌له‌بجه‌و هۆرامانینه‌، جه‌ خورماڵ، ته‌وێڵێ، و. . . زاڕۆ هۆرامی، مه‌شۆ به‌ کوردی بوانۆ، نه‌ک به‌ زوانوو وێش؟ ئایا کورد سه‌لاحیه‌توو ئانه‌یشه‌ هه‌ن که‌ ده‌س بوزۆنه‌ دلێو سه‌نوشتوو ئینسانه‌ هۆرامه‌کان؟ به‌ کام ئه‌سڵی حقۆق به‌شه‌ری متاوۆنه‌ ئی کاره‌یه‌ بکه‌رۆنه‌؟ گردینوو په‌رسه‌کان یه‌ک جوابشان هه‌ن، چوون په‌رسه‌کان گردشان یه‌ک سه‌رچه‌مه‌وه‌ وزیاینێ ڕوه‌. کورده‌کان، مه‌واچان، کوردستان ته‌نیا یه‌ک زوانش چه‌نه‌ن، ئادیچ زوانی کوردیه‌ن و یه‌ک نژادش چه‌نه‌ن ته‌نیا کورده‌ن، یه‌ک مله‌تش هه‌ن و یه‌ک قۆم، ته‌نیا کورده‌ن. ئه‌پی فه‌لسه‌فه‌وه‌ گه‌رکشانه‌ن دۆڵه‌ت- مله‌ت وه‌شبکه‌ران. په‌وچی ئه‌چێگه‌نه‌ کورد. ته‌نیا زوانی کوردی، فه‌رهه‌نه‌گی کوردی، به‌ موحێق(حه‌قدار) مه‌زانۆنه‌. و هه‌ر که‌سێو بواچۆنه‌ ئه‌من کورده‌نان و یا زوانی کوردی زوانمه‌ن، متاوۆنه‌ داراو هه‌قی بۆنه‌. ئی کاره‌ که‌ کورد که‌رده‌نش و مه‌که‌رۆنه‌ش: مه‌شۆ بنجاقه‌که‌یش بیۆزمێنه‌وه؟ ده‌لیله‌ش ئانێنه‌ ئی ویره‌ “کوردایه‌تی” ئینسانش تاریف که‌رده‌ن. په‌وچی با تاریفوو ئینسانی هۆرامی جه‌ لاو کوردانوه‌ شیوه‌ بکه‌رمێنه‌.

ناسیونالیسمی کوردی، هه‌ن سه‌روو ئا باوه‌ڕیوه‌ هۆرامی هویه‌تی فه‌رهه‌نگی و زوانی تایبه‌ت نییه‌ن و هۆرامه‌کا قوه‌و واته‌یشا، هه‌ڵای نه‌یاوان به‌ ده‌رجه‌و زوانی. په‌وچی نمه‌تاوا به‌ زوانه‌که‌یشان جه‌ وانگانه‌ بوانان و بنویسان، ویربکه‌رانه‌وه‌. ئه‌گه‌ریچ په‌نه‌ش بونیۆنه‌، خه‌لافوو کوردایه‌تین. وه‌ڵته‌ر واتما: هیتلێر په‌ی جه‌ به‌ین به‌رده‌و ئه‌رمه‌نیه‌کان، کوولیه‌کان، یه‌هوودیه‌کا. واتش: ته‌نیا به‌ ئامایتا دلێو فه‌رهه‌نگ و نژادوو ژرمه‌نی متاودێنه‌ زینه‌ مه‌ندێ یا بژیودێ و داراو هه‌قی بیدیێنه‌. با دوور نه‌لمێ، جه‌ کیشوه‌روو ڕواندایه‌نه‌ ساڵه‌و1994به‌ینوو دوێ قۆمانه‌ به‌ نامه‌کانوو “توتسی” و هۆتی” سه‌روو ئی مه‌سه‌لێ، کێ هه‌قش هه‌ن و کێ نییه‌نش جه‌نگ ڕوه‌ش دا و هه‌زاران نه‌فه‌رێ کوشیای، جا  هوتیه‌کا هه‌ر پێسه‌و کورده‌کان، چوون داراو ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و دۆڵه‌تی بێنێ، ئامای و تووتسیه‌کانشان له‌ت و پار که‌ردێ و نیزکه‌و 500هه‌زار ئینسانێ به‌ واده‌و یه‌ک هه‌فته‌ی کوشیای. ئه‌چی ئاژه‌نه‌ ئێتر ئینسان به‌ قۆمیه‌ت و تارخه‌که‌یش مه‌ژناسیۆنه‌ نه‌کاته‌که‌ی ئینسانیه‌ته‌که‌یش. کوردیچ هه‌ر ئی کاره‌یه‌ مه‌که‌رۆنه‌ به‌ هۆرامه‌کان. ئاد مه‌واچۆنه‌: هیچ هۆرامێوه‌ هه‌قش نییه‌ن بواچۆ هۆرامی زوانه‌ن و ئه‌گه‌ر که‌سێوه‌ بواچۆنه‌ هۆرامی زوانه‌ن، خیانه‌تش به‌ کوردایه‌تی که‌رده‌ن” جرموو ئی کاریچه‌ دلێو ناسیونالیسمی کوردینه‌، “کوشته‌یه‌ن” ئه‌چێگه‌نه‌ به‌ر مه‌گنۆنه‌ که‌ سه‌رچه‌مه‌و کوردایه‌تی و ئی جۆره‌ ڕاوینا سه‌باره‌ت به،‌ به‌ ڕه‌سمیه‌ت نه‌ژناساو زوانوو قۆموو هه‌ورامی، پێسه‌و زوانێوه‌ به‌ تایبه‌ت مه‌ندی وێش. “نژادپرستی و شوینیسمه‌ن”.

یانی به‌ینوو حزبوو نازیسموو هیتلێرینه‌، چه‌نیو حزبوو دمۆکراتوو کوردستانوو عێراق و کوردستانوو ئێرانی‌، هیچ جیاکاریێوه‌ جه‌ باری نه‌زه‌ری و کرداریوه‌ نییه‌ن. شایه‌ت که‌سێو بواچۆن که‌ هیتلێر خۆ هه‌زاران یه‌هوودیێ و کوولی و ئه‌رمه‌نیێش کوشتێ، ئه‌ی کورد په‌ی چێش هۆرامیه‌کانش تا ئیسه‌ سه‌روو هۆرامی بیه‌یشا نه‌کوشتێنێ؟ په‌رسێوه‌ وه‌شه‌نه‌ چوون من واتم: کورد هه‌م جه‌ باری ئایدۆلۆژی و هه‌م کرداریوه‌، ڕێک پێسه‌و نازیسمی ڕه‌فتار مه‌که‌رۆ و مه‌نمانۆ. لازمه‌ن جوابوو کرداری بییه‌که‌یش بده‌وه‌.؟ هیتلێر ته‌نیا زه‌مانێوه‌ یه‌هوودیه‌کان و ئه‌رمه‌نیه‌کان و کوولیه‌کانش کوشتێ، که‌ واتشا ئێمه‌ “ژرمه‌نێ” نییه‌نمێ هه‌ر چنده‌ متاومێنه‌ ئه‌ڵمانیێ بیمێ، به‌ڵام هه‌ر یه‌هوودی و کوولی و ئه‌رمه‌نی مه‌مانمێوه‌. ته‌سلیموو ئانه‌یه‌ نه‌بیێ با به‌ “ژرمه‌نێ”. ده‌خۆ یه‌هوودیێ فرێ، ئه‌رمه‌نیێ فرێ بێنێ که‌ ته‌سلیموو هیتلێری بیێ و نه‌ک هیتلێر هه‌ر نه‌کوشتێش به‌ڵکووم هه‌تا مقاموو فرمانده‌یی ئه‌رته‌شی هۆرشبڕنای. مه‌سه‌لێ هه‌نه‌ ئه‌چێگه‌نه‌: هۆرامی تا ئیسه‌ نه‌تاوانش ئانه‌ که‌ هه‌ن، یا ئانه‌ که‌ گه‌ره‌کشه‌ن ببۆنه‌ و تا ئیسه‌ وێش پێسه‌و ئینسانی “ئازاد” و به‌ربه‌ری. به‌ر نه‌وسته‌ن. په‌وچی ته‌سلیم بییه‌ن. به‌ڵێ هۆرامی متاوۆنه‌ هه‌تا بۆ به‌ ره‌ئیس جمهوورو کوردستانی، بۆنێ به‌ فرمانده‌و حزبه‌کان، بۆنێ به‌ ره‌ئیسوو ئیداره‌و نه‌فته‌و کوردستانی، بۆنێ به‌ ره‌ئیسوو پارله‌مانی. ئینه‌ ته‌نیا به‌ یه‌ک شه‌رت که‌ نه‌واچۆنه‌ من کورد نییه‌نا. و یا نه‌واچۆنه‌ من ئینسانێوه‌ هۆرامینا. و هۆرامی داراو هویه‌تێوه‌ جیان ژه‌ کوردان.

ته‌نیا زه‌مانێوه‌ متاوۆنه‌ بیاوۆ ئه‌پی موقامی که‌ بواچۆن ئه‌من “کورده‌نان” و هۆرامی زوان نییه‌ن، فه‌رهه‌نگی جیاش نییه‌ن، هۆرامی هه‌ر چیش هه‌ن هنوو کوردین. په‌ی وێش هیچش نییه‌ن. ئیسه‌ چه‌پوانه‌که‌ش بگێردێنه‌ نه‌زه‌ره‌: ئه‌گه‌ر که‌سێوه‌ پێسه‌و “ئاشتی هۆرامی” که‌ ره‌ئیسوو نه‌فته‌و کوردستانوو عێراقین به‌یۆنه‌ دلێو کاناڵه‌و “ڕووداوTV” ینه‌، بواچۆنه‌: که‌ ئه‌من هۆرامینا، و کورد نییه‌نان و وێم به‌ کورد نمه‌زانونه‌، و به‌ زوانوو هۆرامی قسێ مه‌که‌روونه‌ و موانوونه‌. ئا وه‌خته‌ دوێ‌ چێوێما په‌ی جیاوه‌ مه‌بانێ ” به‌رابه‌ری”  و “ئازادی”. ئانه‌ که‌ هیچ هۆرامیێوه‌ نمه‌تاوۆنه‌ داواو به‌رابه‌ری ئینسانی چه‌نه‌و کوردێوه‌ بکه‌رۆنه‌ و ئانه‌ که‌ هیچ هۆرامیێوه‌ نمه‌تاوۆنه‌ داواو “ئازادی” بکه‌رۆنه‌. هه‌ر پاسه‌ که‌ یه‌هوودیه‌کان ته‌نیا ڕاو ڕۆزگاریشان، “ژرمه‌ن بیه‌یشا” بێنه‌. هۆرامه‌کانیچ ته‌نیا ڕاو نه‌کوشیایشا “کورد” بییه‌یشانه‌ن. ئینه‌ به‌ مه‌عناو ئانه‌یه‌ نییه‌ن که‌ ئه‌گه‌ر هۆرامیێوه‌، زوانه‌که‌یش، فه‌رهه‌نگه‌که‌یش بوزۆنه‌ لاوه‌، و بواچۆنه‌ که‌ من هۆرامیێوه‌ کورده‌نان، ئێتر چه‌نیو کورده‌کان به‌رابه‌رن و ئازاد. نه‌ خه‌یر. کورد به‌ زوانوو وێش موانۆ و منویسۆنه‌، ئامانجش شکۆفایی کوردین، به‌ فه‌رهه‌نگوو وێش دفاع جه‌ ئینسانیه‌ت و حه‌یسیه‌تیش مه‌که‌رۆنه‌. به‌ڵام هۆرامی نمه‌تاوۆنه‌ و مه‌شۆ به‌ کوردی بوانۆنه‌. دفاع نه‌ جه‌ ئینسانیه‌توو وێش به‌ڵکوو دفاع جه‌ ئینسان بییه‌و دیگه‌ری یا ئه‌رباب بیه‌و دیگه‌ری بکه‌رۆنه‌. ئینه‌ وێش شناجوو “نابه‌رابه‌ریه‌که‌ین”.

ئه‌ی ئازادی به‌یان، ئازادی عه‌قیده‌ و ئازادی ڕاوین و ئه‌ندیشه‌ی چێش؟ وه‌ختێوه‌ هیچ هۆرامیێوه‌ نمه‌تاوۆنه‌ وێش بنمانۆ ئه‌پاسه‌ که‌ هه‌ن، و یا ئه‌پاسه‌ که‌ وێش دڵشه‌ن که‌ بۆنه‌. نه‌ک ئه‌پاسه‌ که‌ کورد گه‌رکشه‌ن. ده‌یتر “ئازادی” مه‌عناش نییه‌نه‌. هه‌ر هۆرامیێوه‌ که‌ په‌ی کوردایه‌تی مه‌کوشیۆنه‌  ته‌نیا و تاک یاگه‌پاو ڕه‌عیه‌ت و نۆکه‌ری و ته‌سلیم بیه‌و وێشش مه‌سه‌له‌منۆنه‌ و سه‌له‌منان. هیچ هۆرامیێوه‌ ئه‌چی فه‌زانه‌ و ئه‌چی ئاژه‌نه‌ “ئازاد” و “به‌رابه‌ر” نییه‌ن. و هه‌ر چنده‌ متاوۆنه‌ جار و بار ئازاد و به‌رابه‌ر وێش بنمانۆ. هه‌ر پێسه‌و گزیده‌ر یا نۆکه‌رێوه‌ و یا ڕه‌عیه‌تێوه‌ که‌ چه‌نی په‌ی دڵوه‌ش که‌رده‌و ئه‌ربابه‌که‌یش، جار و بار زوان مه‌گازنۆ و قسێ مه‌که‌رۆنه‌ و یا قسێ وه‌شێ مه‌کۆرنۆنه‌وه‌ په‌ی ئه‌ربابی، نموونێوه‌ وه‌رچه‌م: پڕفسۆر محه‌مه‌د ئه‌مین هۆرامانی، داراو نزیکه‌و چل کتێبان به‌ زوانی کوردی، و عه‌ره‌بی. جه‌ شه‌به‌که‌و نۆرۆزTVینه‌ جه‌ جوابوو گۆوه‌نده‌که‌یه‌نه‌ که‌ واتش: مامۆسا ئایا هۆرامی کورده‌ن؟ ئینه‌شه‌ جواب داوه‌: واتش وه‌ڵاهی منزوو لوانی په‌ی لاو تۆفێق وه‌هبی، باسوو زوانی کوردیما بێنه‌، تۆفێق وه‌هبی و چنده‌ که‌سێته‌ر نیشتێبێنێره‌ و منیچ لوانی به‌ره‌و، هه‌ر نیشتانیره‌ و نه‌نیشتانیره‌ واتش: ئه‌و کاکه‌ حه‌مه‌ تۆ بۆ هاتوی؟ خۆ تۆ کورد نیت. پرفسۆر محه‌مه‌د ئه‌مینیچ چوون هه‌ر کۆشش که‌رده‌ن پاگاو (ڕه‌عیه‌تی و نۆکه‌ری وێش بسه‌له‌منۆ) ماچۆ: واتم په‌نه‌و تۆفق وه‌هبی، منیچ ئه‌زانم که‌ کورد نیین، وه‌لی ئیسه‌ وه‌خت ئه‌م باسه‌ نییه‌ کوردستان ها له‌ هه‌لوومه‌رجێکی سه‌نگینا. جا مه‌شۆ ئینسان چنده‌ “پاگای ئینسانیش “وه‌سته‌بۆره‌ که‌ پێسه‌و پڕفسۆر محه‌مه‌د ئه‌مین. ئه‌پی شێوه‌ پا بنیۆ هویه‌تی هۆرامیشه‌ره‌ و درۆ بدۆ چه‌نیو مله‌توو وێش په‌ی کوردی. ئه‌ڵبه‌ته‌ فرێنێ نویسه‌رێ هۆرامیێ که‌ کتێبێ شش سه‌د سه‌فحه‌یێ مه‌نویسان، و باسوو هۆرامی مه‌که‌ران. دماخێڵانوه‌ “سابت مه‌که‌ران که‌ هۆرامی ڕه‌عیه‌توو کوردین”.

ره‌عیه‌ت جار و بار باسوو قاره‌مانی وێشش مه‌که‌رۆنه‌، مه‌واچۆنه‌ من ئانه‌مه‌ که‌رد په‌ی ئه‌ربابی، وینانتا، بڕێ هۆرامیێ هه‌نێ، تاریفوو ڕه‌عیه‌ت بیه‌و وێشان لاو کورده‌کانه‌نه‌ مه‌دان و مه‌واچان ده‌گاکێو ئێمه‌نه‌ ئانه‌ کوشته‌ما دان په‌ی کوردی، نه‌کا ئانه‌ که‌ جه‌ پاگاو ره‌عیه‌تیچه‌نه‌ نازاشوه‌. زوو زوو مه‌شۆ نامێو تاته‌ی کوشیای و باوای کوشیایش ببه‌رۆنه‌ تا کورد پاگاو ره‌عیه‌تیه‌که‌یش په‌سه‌ننۆ. ئاخۆر ئه‌گه‌ر ڕه‌عیه‌ت هه‌قش هه‌ن، ده‌یتر چه‌ نیازێوه ش‌ وێش لاو ئه‌ربابینه‌ بنمانۆ. ئه‌گه‌ر هۆرامی، هه‌قش هه‌ن، با ئینسان بیه‌یش وه‌سێ بۆنه‌ په‌ی هه‌قدار بییه‌ش، نه‌کا ئانه‌ که‌ مه‌ردێ پێچنی وێته‌ره‌ تا ئانه‌ که‌ پاگاو ڕه‌عیه‌ت بیه‌و وێت بسه‌له‌منی. په‌وچی هۆرامه‌کان که‌ وێشان به‌ کورد مه‌زانان، دلێو ئه‌حزابی کوردینه‌ و هه‌رێموو کوردستانوو عێراقینه‌ جه‌ وه‌راوه‌روو تاکی کوردیوه‌ ئی نه‌قشه‌یه‌ مه‌گێڵنان. ئانه‌نه‌ که‌ هه‌ورامی دلێو ئایدۆلۆژی کوردایه‌تینه‌ نه‌قشوو ئینسانی “کۆیله‌” و نابه‌رابه‌ری” مه‌گێڵنۆنه‌، حه‌قێقه‌ته‌ن نه‌قشوو ئه‌رباب-ڕه‌عیه‌تی مه‌نمانۆ. ته‌نیا ئا هۆرامیانه‌ ئازاد و به‌رابه‌رێنێ که‌ ئینسانی کوردی چه‌نیو ئینسانی هۆرامی به‌رابه‌ر مه‌وینان. زوانوو کوردان چه‌نیو زوانوو هۆرامی به‌رابه‌ر مه‌وینان، ئازادی وێشان جه‌ وه‌رانوه‌روو ناسیونالیسمی کوردیوه‌ ته‌سک نمه‌که‌رانێوه‌.

دماقسه‌(نه‌تیجه‌گیری)

ئه‌چی وتاره‌نه‌ و به‌ پاو سه‌رچه‌مه‌کانوو واری، یاوایمێ ئه‌پی نه‌تیجانه‌: یه‌ک: بنچاقوو حقۆق به‌شه‌ری هه‌ر پاسه‌ که‌ واتما، ئینسانیه‌ته‌ن که‌ سه‌رچه‌مه‌که‌ش “ئاوه‌ز″وو ئینسانه‌کان، که‌ گردشان داراو ئاوه‌زینێ. هه‌ر ئینه‌ بییه‌ن بایسوو ئانه‌یه‌ که‌ ئینسانه‌کان  “به‌رابه‌ر” و “ئازادانه‌” بژیوان و ڕۆزگار به‌را سه‌ر. دوێ: فکروو ناسیونالیسمی کوردی، هه‌م جه‌ باری فکری و هه‌م کرداریوه‌، به‌ حزبوو نازیسموو ئه‌لمانیوه‌ نزیکه‌ن. یه‌رێ: په‌ی ناسیونالیسمی کوردی، کورد بییه‌ی مه‌لاکه‌ن و مه‌بنا، نه‌ک ئینسان بییه‌ی. په‌وچی هۆرامی بییه‌ی به‌ خیانه‌ت مه‌زانۆنه‌. چوار: هۆرامی دلێو ناسیونالیسمی کوردینه‌، نه‌ متاوۆنه‌ “ئازاد” بۆنه‌ و نه‌ متاوۆنه‌ ” به‌رابه‌ر” بۆنه‌. ته‌نیا نه‌قشوو ڕه‌عیه‌تێوه‌ قسه‌وه‌شی بازی مه‌که‌رۆنه‌. په‌نج: بناوانوو، حقۆقوو هۆرامیه‌کا په‌ی وانای و نویسته‌ی به‌ زوانوو هۆرامی، په‌ی هه‌ر هه‌قێوه‌، حقۆق به‌شه‌ره‌ن نه‌ کورد بییه‌ی. ئانه‌ حقۆق به‌شه‌ره‌ن که‌ مه‌شۆ ئینسانی هۆرامی تاریف بکه‌رۆنه‌ نه‌ک ناسیونالیسمی کوردی. پێسه‌و داواکاری، ئا سه‌رچه‌مانه‌ که‌ واروه‌ ئاوردێنێم، ئه‌گه‌ر په‌یتان کریا، بواندێشانوه‌، تا وه‌رچه‌متا به‌ نسبه‌توو مه‌وزووعه‌کێ وازته‌ر و هێقمته‌ره‌ ببۆنه‌.

 

سه‌رچه‌مه‌کان(References)

  1. سید فاطمی، سید محمد قاری. درآمدی بر مباحث نظری؛ مفاهیم، مبانی، قلمرو و منابع(حقوق بشر معاصر)، انتشارات: تهران، نگاه‌ معاصر. چاپ پنجم، 1396.
  2. دوزیناس، کوستاس. حقوق شر و امپراتوری(فلسفه‌ی سیاسی جهان وطن گرایی) ترجمه‌: علی صابری تولائی. انتشارات، تهران، ترجمان. چاپ اول1396.
  3. فلیپسن، رابرت. امپراتوری زبانی. مترجمین: فاطمه‌ مدرسی، ابراهیم ملکی و یاسر رحمتی. انتشارات: تهران، پژوهشگاه‌ علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. چاپ اول، 1395.
  4. برتون، رولان. قوم شناسی سیاسی. ترجمه‌: ناصر فکوهی. تهران، نشر نی. چاپ پنجم، 1394.
  5. فکوهی، ناصر. مبانی انسان شناسی، تهران، نشر نی. چاپ دوم، 1392.
  6. آقاگل زاده‌، فردوس. زبان شناسی حقوقی(نظری و کاربری) انتشارات: تهران، علم، جاپ دوم، 1391.
  7. مهرپور، حسین. نظام حقوق بین االملل حقوق بشر، انتشارات: اطلاعات، چاپ چهارم، 1390.

 

 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…