یانە زانای شوٙتو ماهەریٛ

شوٙتو ماهەریٛ

219

شوٙتو ماهەریٛ

( (  donkey milk, ass milk,jenny milk شوٙتو ماماهەریٛٛ ،مەبەست چا شوٙتینە جە ماماهەریٛوە دەسما گنوٙ ،ماهەرەی لینیە نەک ماهەرەی کوٙییە (Equus asinus )، جەدیٛر زەمانەو بەکار ئامان پەی واردەی و دەرمان و نەوەشی و جوانکاری.

ویەردەو بەکارئاردەی شوٙتو ماماهەریٛ:

قەدیمیتەرین بەکار ئاردەی شوٙتو ماماهەریٛٛ جەلاو میسریەکاوە بیەن،پەی جوانکاریو ئارایشی و واردەی، ھیپوٙکرات تاتەو پزیشکو دەرمانی  ساڵەو (370-460 ) وەلیٛ عیسای ، باسو کەڵكو خاسەو شوٙتیش کەردەن، دماتەریچ چنڎ زاناییٛوە سەرو کەڵکو شوٙتو ماماهەریٛٛشا نویستەن، وەلیٛم ھەتا سەدەو ژیوایوٙ (ڕیٛنیسانس) ھیچ زانیاریوە تازە سەو شوٙتی نەنویسیان، چی سەدەنە زانای فەرنسی ( جورج لویس لوکلیر  1707-1788  ) پەیجوٙرییٛوەش سەرو کەڵکو خاسەکاو شوٙتی کەرد، دماتەر بولین بوٙناپارت واڵیٛ ناپلیوٙن بوٙناپارتی (1780-1825 )  شوٙتو ماهەریٛش پەی تەندروستی و زەریفی پوٙسیش بەکار ئاوردەن، ھەر جە سەدەو نوٙزدەھەمینە دکتر بارو  جە خەسەخانەو  زاڕوٙڵانە ، تاقیش کەردەو سەرو زاڕوٙڵە بیٛ ئەڎایاوە، زاڕوٙڵەکەی بەریٛ لکیٛ گواننانەو ماھەرەکیٛو شوٙتەکەیش وەری (1882 عیسایی) ، دماتەر جە سەدەو ویسینە،شوٙتو ماهەریٛ ورەشیان پەی ئا زاڕوٙلا ھەتیمی کەوتیٛنیٛ و بیٛ ئەڎالیٛ بییٛنیٛ، ھەرپاسە پەی چارەسەرو ئا زاڕوٙڵا کە حەساسیەتشا ھەن بەشوٙتو ئەڎایشا، پەی چارسەرو نەوەشی و پیری، ئتر دماو ئانەی فرەو وەڵاتا  وەی کەردەی ماهەریٛ  دلیٛ کیٛڵگەینە  بە فرەی وەڵاو بیوٙ ( ئیتالیا، ئەڵمانیا،بەلجیکا سویسرا…ھتد ).

چ وەخت شوٙتو ماهەریٛ دوٙشی؟

ماھەرە سالێنە یەک جار فاڵ گیٛروٙ، ئاورە بوٙ ،وەھاریٛنە، یەک بەچکەش بوٙ،(ھوٙریەڵ) ماوەو ئاوریش (11-14 ) مانگیٛن، بەرھەم ئاردەی شوٙتو ماهەریٛ فرە جیان جە ئاژەڵەکا تەری، چون تواناو گواننانەو ماهەریٛ فرە کەما ،ڕویٛ (2.5 لتر) شوٙت مڎوٙ، چی بڕە شوٙتیە کوچیٛش پەی ھوٙریەڵەکەیش بوٙ، دوٙشتەو شوٙتو ماھەریٛ مەشوٙ  دوویٛ تا یەریٛ سەعاتیٛ دماو شوٙت واردەو ھوٙریەڵەکەی بوٙ یانی ھەتا ھوٙریەڵەکەش نەکەرینە  شوٙت مەڎوٙ ، ئادیچ  (20-90 ڕویٛ ) دماو پەیدا بیەو ھوٙریەڵەکەی، دەسکریوٙ بە دوٙشتەیش،یانی لانو کەمی مەشوٙ ھوٙریەڵەکە نزیکەو مانگێ بەتەنیا شوٙتەکەو ئەڎیٛش بوەروٙ ،بە پاو زیادو کەمی شوٙتەکەی وەختەکە فاڕیوٙ، ڕویٛ یەری جار ماھەرکیٛ دوٙشیوٙ، ھەرجاریٛ (0.5 -1.5 لتر)  شوٙت مڎوٙ، ھەتا (6-7 مانگیٛ ) دوٙشتەی سەرەمڕەن، زیادو کەمی شوٙتو ماھەریٛ گنوٙ سەرو  جوٙرو ڕەگەزی، ماھەرەی چامنیٛ ھەنە خاسەنەو شوٙتی فرە مڎوٙ،  واردەی عالو وەی کەردەی خاس، یاگیٛ وەیکەردەی ماھەریٛ پەی زای، فرە کەم  ماھەریٛش چنەنیٛ،وەلیٛ پەی بەرھەمو شوٙتی ماھەریٛ فریش چنەنیٛ، گەورەتەرین گەورەگەوڕو  وەیکەردەی ماھەریٛ ئینا ئیتالیا کە 800 ماماهەریٛش چەنەنیٛ.

جیاوازی شوٙتو ماهەریٛ و ئاژەڵەکا تەری:

بە پاو ئی زانیاریا وارۆ منیەوشارە ،شوٙتو ماهەریٛ فرە ئەو شوٙتو بەشەری مشوٙ ،ھەتا شوٙتو گاویٛ و بزیٛ و مەییٛ، بڕەو  ” قەننو لاکتوٙزی،پڕوٙتین و مادەو بوڵیٛ و PH”  نزیکیٛنیٛ جە یوٙی، وەلیٛم شوٙتو ماهەریٛ چەربیش فرە کەما، کەمیٛو لاکتوٙزیچش فرەتەرا و شیرین چکا، پەوکەی وەختیٛ مداش بەزاڕوٙڵەی بڕیٛ چەربی درەختیش قاتی کەرا بە ڕاڎەو (4 مللتر چەربی پەی 100 مللتر شوٙت) ھەتا ھازی تەمامە بڎوٙ بە زاڕوٙی، ھەرپاسە PH وشوٙتو ماهەریٛ و بەشەری  پیٛسەن یوٙی:

( Ph  : یانی ڕادەو تشو تفتی ، ماهەرە : 7-7.2 ،  ماینە  7.18 .. بەشەر -ژەنی   7-7.5  ،،گاوە 6.6-6.8 )

(پڕوٙتین گرام/100گرام  ،،ماهەرە 1.5-1.8 ،،ماینە  1.5-2.8 ،،بەشەر  0.9 -1.7 ،،گاوە 3.1-3.8  )

( چەربی گرام/100گرام  ،،ماهەرە  0.3-1.8 ،، ماینە  0.5 -2 ،، بەشەر  3.5-4 ،،گاوە  3.5-3.9 )

( لاکتوٙز  گرام/100گرام ماهەرە  5.8 -7.4 ،، ماینە 5.8 -7 ،، بەشەر  6.3- 7 ،،گاوە 4.4 -4.9 )

ئەگەر سەرنجە دەیمیٛ پڕوٙتینو  شوٙتو ماهەریٛ بەتایبە تشە ئەمینیەکیٛ  amino acids  فرە نزیکیٛنیٛ جە هنو بەشەریوە، وەلیٛم هنو گاویٛ فرە بەرزتەرەن جە هەردووی ،ھەرپاسە بڕەو لاکتوٙزی  و کانزا و ئوٙمیگا 3 ، چەربی تش ،نزیکیٛنیٛ جەیوٙیوە.

زیننە چالاکی شوٙتو ماھەریٛ:

دلیٛ شوٙتو ماھەریٛنە چن پڕوٙتینیٛوە ھەنیٛ ھەکە فرە چالاکیٛنی  دژو میکروٙبینیٛ (لایسوٙزیم و لاکتوٙفرین  lysozyme ،lactoferrin ) لاکتوٙفرین  ژیوای ئاجوٙرە بەکتریایە مدرنوٙ کە مادەو ئاسنی iron بەکار ماروٙ  دلیٛ ڕیٛڵەخوٙینە، پیٛسەو ( بەکتریاو کوٙلیفوٙرمی  coliforms و  زیننە تاک خانەو کەڕیٛ  yeast ) ، پروٙتینو لایسوٙزیمی بە بڕیٛ فرەتەر ھەن (1-4 ملگرامیٛ/ مل شوٙت) ،وەلیٛم شوٙتو ژەنیٛنە 0.12 ملگرام/ مل چەنەن ،فرەکەما، ھەرپاسە دلیٛ شوٙتو گاویٛ و بزیٛنە ھەر فرەکەما، لایسوٙزیم فرە وەرگەو گەرمای، ئاڵنگاری تشو گەڎیٛ ” میٛدە”  کەروٙ ھەرپاسە ئەنزیمو پروٙتیەسی کارش وەنە مەکەروٙ، ئینەیچ بوٙ بایسو زیاتەر کەردەی  جوابو وەرگەگرتەی (مەناعە ) ڕیٛڵەخوٙی.

پەیجوٙریەکا بەر وستەن شوٙتو ماھەریٛ دووسەد ئننەو شوٙتو گاویٛ دژە میکروٙبا، پاسەنە واچمیٛ شوٙتو ماماهەریٛ میکروٙبش دلیٛنە نمەژیۋوٙ.

 بڕەو مادەوھوٙرمونو گەشەکەردەی ” لیپتین leptin “دلیٛ شوٙتو ماھەریٛ، عەینەن ھنو بەشەری (3.35 -5.32 نانوگرام/ مل ) ھەرپاسە هوٙرموٙنو  گریلاین ghrelin  و ترای ئایوٙدوٙسایروٙنین triiodothyronine  دلیٛ شوٙتو بەشەرینە هەنیٛ، شوٙتی بەستەو ماهەریٛچەنە هەنیٛ، ئی مادیٛ  وەرپەرسیٛنیٛ جە  ڕیٛکوستەی  واردەی ،میتاپوٙلیزمی ،و حاڵەتو بەڎەنو زاڕوٙڵەی.

واردەی شوٙتو ماهەریٛ:

ماھەرە پەی ماوەو (6-7) مانگا  یام زیاتەری شوٙتش چەنەن،دماو زای ماوەو مانگیٛ تا یەریٛ مانگیٛش پەی ھوٙریەڵەکەیش بوٙ  ئەویتەریچش ساحیبەکەش دوٙشوٙش و ورەشوٙس، ماھەرە یەریٛ سالیٛ جاریٛ فاڵ گیٛڕوٙ چون ماوەو ئاوریش (11-14 ) مانگیٛ خواینوٙ،ماویٛوەیچ پەی وەی کەردەی ھوٙریەلەکەیچ ،ئتر دیرگنوٙ یاووٙ یەریٛ سالیٛ جاریٛ .

شوٙتو ماهەریٛ فرە کەم حەساسیەتو (ئاڵوٙش-خارشت ) سلامەتا پەی زاڕوٙڵا،  سەدەنە نەوەدو زاڕوٙڵا شوٙتو ماهەریٛشا پەنە گنوٙ ،بەتایبە ئا زاڕوٙلیٛ ھەکە حەساسیەتشا  ھەن چەنو شوٙتو گاویٛ،یام ھەر واردیوە تەر جە ماوەو عەمریشانە ھەتا یەریٛ ساڵیٛ.

شوٙتو ماھەریٛ و ماینیٛ بەجوٙریٛ تشناش پەی وەشکەردەی جوٙرە  مەشروبێ،  پەنەش ماچا (کوٙمیس) جە ئاسیاو مەنگوٙلیانە  بە مەشروبیٛ(واردەیوە) نیشتمانیش مزاناو ،چل نەوەشییٛ پڕنوٙ، چەنو ئانەیچ شوٙتو ماینی بە خامی موەرا.

پەنیرەو شوٙتو ماهەریٛ  پەنەش ماچا ( pule ) : فرە گرانەنە چون  پانزە ماهەریٛ ئینجا 5 لتریٛ شوٙت مڎا، ھەرپاسە شوٙتو ماھەریٛ چەربیش کەما ، سەد لتریٛ شوٙت ئینجا یەک کیلوٙ پەنیرە مڎوٙ، نرخەو یەک کیلوٙ پەنیریٛ جە وەڵاتو  سربستانی (بوسنە وھرسک )  (800-1000 یوٙر) ن و گرانتەریچ  بازیٛ گەورە گەوڕیٛ نیم کیلوٙ پەنیرەو ماھەریٛ بە (1000 ھەزار دوٙلاریٛ)  ورەشا ، بوٙنەو ئانەیەو فرەوشوٙتو ماهەریٛ پەی جوانکاریو نەوەشی پوٙسی بەکار میٛ ،ئتر پەی واردەی کەما و گرانا .

ماھەرە لانی کەم ڕویٛ نیم تا یەک لتر شوٙت مڎوٙ ئادیچ جە ماوەو شش تا حەوت مانگا دوٙشتەیشەنە ، گاوە  30 کەڕەتیٛ زیاتەر شوٙت مڎوٙ جە ماماهەریٛ، وەلیٛم  شوٙتو ماھەریٛ گرانتەرا، پەی نمونەی جە قوبرسنە یەک لتر شوٙتو ماھەریٛ بە 24 یوٙرن ،وەڵاتا تەری ئەوروپای گرانتەرا یاۋوٙ 40 یوٙروٙ، وەلیٛ شوٙتو گاوی  ئەوپەڕەکەش مەیاۋوٙ دوٙلاریوە ھەڵای کەمتەریچا فرەو وەڵاتا سەرزەمینیە.

وەڵاتو تورکیای فرە ھەمیەت مدا بە وەیکەردەی ماھەریٛ دلیٛ گەورەگەوڕانە ،ئیسا بیەن بەدەولەتیٛ بەرھەم ئاوەرو شوٙتی سەروحاسو جەھانینە، تازەگی شوٙتو ماماهەریٛش کیاستەن پەی قەتەری بە (170 ڕیاڵیٛ سعودی)

ئیسا بڕیٛو جە گەمەکەرە جیھانیەکا شوٙتو ماھەریٛ مورا پەی ئانەی فرەتەر گورجو گوٙڵو جمو جوڵکەریٛ با، ھەرپاسە جە سویسرانە شوٙتو ماھەریٛ کەرا دلیٛ نەستەلەو چوکلیتا و نرخەشا فرە گرانەنە و تامشا فرە وەشا.

شوٙتو ماھەریٛ و جوانکاری:cosmetic use

بەکار ئاردەی شوٙتو ماھەریٛ پەی جوانکاری ویەریٛنوە دوورش ھەن، کلیوپاترا مەلیکەو میسری قەڎیمی ھەمیشە حمامو شوٙتیش کەردەن تا پوٙسو بەدەنیش بەجوانی و گەنجی مەنوٙوە، پەی ئینەیچ  ماھەرگەلیٛش بیێنە نزیکەو 700 ماھەرا بییٛنیٛ، تا حەوزیٛ شوٙت بەرھەم بارا پەی حمام کەردەیش گرڎ ڕوێ.

ژەنەی دووەمەو ئیمراتوٙرو ڕوٙمانیا  (بوبایا سابینا) ساڵەو (30-65  وەڵیٛ عیسایی) ھەمیشە ویش بە شوٙتو ھەریٛ شتەن،جە سەفەرەکاشەنە ماھەرگەلەکەی وزیٛ را چنی ویٛش تا جە ویٛشتەی بە شوٙتی بیٛ بەشە نەبوٙ، وەڵتەریچ باسو واڵەکیٛ ناپلیوٙنیما کەردە (بولین بوٙناپارت 1780-1825 عیسایی ) حمامو شوٙتو ماهەریٛش کەردەن تا پوٙسش پاریٛزنوٙ، شوٙتو ماهەریٛ پوٙس چەرمەکەروٙوە، چڕچیٛش نمازوٙ، گەنجش کەروٙوە.

چنن ساڵیٛ ویەردەنە شوٙتو ماهەریٛ پیسەو مادە سروشتیەکا جە ویارو جوانکارینە بەکار ئامانو ھەمیەتیٛ فرەتەرش دریان پەنە، چن پەیجوٙریٛوە زانستینە بەرکەوتەن کە شوٙتی وشکریاو ماهەریٛ (lyophilized ) جە کریٛمو جوانکارینە بەکارمیٛ، گردو مادەکاش دلیٛنە مەنا (پڕوٙتین و کانزا،ۋیتامین، چەربی تش،ئەنزیمی چالاک،ۋیتامین c ماھەریٛ چوار ئننەو ھنوگاویٛن) پەوکای  ئیسپات بیەن کریمیٛکە شوٙتو ماهەریٛش چەنە بوٙ فرە کەلكش ھەن پەی پاریزنای پوٙسو چڕوچەمی و بەڎەنی،ھەردەم بە سافی و تەڕی و چەرمەیی گەشو کریاوە  مازوٙشەو، ئیسەیچ شوٙتو ماهەریٛ چەنو فرەو سابونەکا و کریٛمەکا جوانکاری بەکار مارا و سەرەمڕەن.

شوٙتو ماھەریٛ بە دوویٛ جوٙریٛ بەکار میٛ ( شوٙتی خام، یانی تازەو گەرم یەکسەر دماو دوٙشتەی بەکارمیٛ، شوٙتی پاستیریزە کریا ھەکە پەی ماویٛوە دریٛژی مەنوٙوەو بەکار میٛ )،ئینە جیان جە شوٙتی وشکی.

شوٙتی وشک وماهەریٛ (lyophilized ) ئی جوٙرە  شوٙتە بە بەستەی (بیای) وەشکریوٙ چەنی ئانەی گردو مادە چالاکەکا شوٙتی بەسڵامەتی دلیٛشەنە مەناوە  تام و ڕەنگش مەفاڕیوٙ، ئاوەو دلیٛ شوٙتەکەی بە کەردەو (sublimation ) لابەرا ئتر شوٙتەکە وشک بوٙوە، شوٙتی وشک کریا ھەتا دوویٛ سالیٛ متاوی ھوٙرش گیٛڕی و بەکارش باری، ئی جوٙرە وشک کەردەیە جیان جە  شوٙتو وشکوگاوی ھەکە کەراش قتوە  پەی مەسرەفو بەشەری، چون ڕاو وشکەردەیش جیان بە گەرما کەراش و فرەو ۋیتامینو کانزاکا دلیٛنە مشا و مادەیٛوە پاریزنەرش کەرانە تا دیٛر خراپیوٙ، وەلیٛم شوٙتو وشکو  ماهەریٛ بە بیای ھەرگیز مادەی پاریزنەرش مەکەرانە و ھەروەخت گەرەکت بوٙ بەئاوی تەڕش کەریوەو  بەکار میٛ یان موریوٙ.

ھەڵبەت شوٙتو وشکو ماهەریٛ تەنیا ئیتالیانە وزیان بازاڕ ،کەمتەریچ ئەوروپانە دەسگنوٙ،ئننا ھیچ یاگیٛ تەرەنە نیا.

کریٛم شوٙتو ماهەریٛ
سابون و شوٙتو ماهەریٛ

شوٙتوماهەریٛ پەی دەرمانو چارەسەری:

وەڵتەر باسو کەڵکو شوٙتو ماهەریٛما کەردەن  پەی جوانکاریو پاریٛزنای پوٙسی ، فریٛوە جە نەوەشیەکا پوٙسی چارەسەر کەروٙ (ئەکزیماeczema  ، پسوٙریاسس psoriasis   ) پسوٙریاسس جوٙرە نەوەشیەوەن توشو پوٙسی میٛ هەرویٛشەو ڕوش بوٙنەو زیاد کەروٙ.

پەی چارەسەرو نەوەشی تەنگە نەفەسی (asthma ) ، شوٙنەو ئانەیچەرە بەرکەوتەن هەکە نمازوٙ ونبەرەکیٛ  ڕەقیٛ با و فشارو  سەکتەو دڵی دوور وزوٙوە.

پیٛسەو واردێوە خاسی پەی زاڕوٙڵا هەکە هەستیاریشا هەن بە شوٙتو گاویٛ یام ئەڎاشا شوٙتش نیا ،یام هەتیمیٛنی، بەرکەوتەن شؤتو هەری تامش وەشا و بوٙسار نیا و چەربیش کەما.

دکتوٙرو قەڎیمو یوٙنانی (ھیپوٙکرات) شوٙتو ماهەریٛش پەی نەوەشی( گرفتەکاو جەرگی، نەوەشی عفونی و ھەوکەردەی، زەھراوی بیەی،  ونەو لوت فشیای ، واڎاری و  ئیٛش و جمگەکا و زەنگوٙڵ ئیٛشای، پەی وەزنارەی یاوی، پەی سەردا بەردەی، زەردوٙیی ).

جە ویرو منەنە ژنیەنم وشوٙتو ماهەریٛشا  جەدەگاو ویٛمانە بەکار ئاردەن پەی زاڕوٙڵەی پە چارەسەرو باژیڵەیو ئیٛشو ئازارو دلیٛ لەمیش، پەی (سوریٛجیٛ و دڕکەو میٛکوتەی) ھەکە دویٛ نەوەشیٛیٛ ۋایروٙسینیٛ.

کەسیوە ھەن  وەی گەورەگەوڕو ماھەران جە قوبرس، ئی کابرا عەمرش 54 ساڵیٛن، سەرەمڕە شوٙتو ماھەرکاش بە خامی واردەن  ئیسا ئەجوٙ چواردەساڵەن ئننە چالاکی و قەوەتو زەریفیش پوٙوە دیارا، یانی شوٙتو ماهەریٛ پیری نمازوٙ.

ئیسا جە بەریتانیا خەڵک وردەوردەی ویٛش دورداروٙ جە شوٙتو گاویٛ،چون حەساسیەت دارا،  نزیکەو %2-%6 و بەشەری  ھەستیاریش ھەن پەی شوٙتو گاویٛ، کوٙشا شوٙتو ماهەریٛ بوەرا، چون جە گردو شوٙتەکا تەری خاستەرا جە ھنو بزیٛ و مەییٛ …. تا وشتریچ.

دما قسە:

ئەوسا وەڵاتو ویٛما پەڕ بیٛ ھەرو ماھەر، وەلیٛم ئیسەتیٛ فرەکەم بیەنەو ، پاسە بزانو گرد بە قاچاخی بریای پەی تورکیای و دلیٛ گەورەگەوڕ ماھەر وەی کەردەینە  پەی شوٙتی نیگاداریشا کەرا، جاران نرخەو ماھەریٛ جە تورکیا  200 لیریٛ تورکی بیٛ وەلیٛم ئیسا بیەن بە 1000 لیریٛ .

 جاران شوٙتو ماھەریٛ جە ھەورامان  پیٛسەو دەرمانی بەکار ئامان  نەک پیٛسەو  واردەو خوٙڵکی ،گیٛرە  پەی وەیکەردەو زاڕوٙڵا، پەی باژیڵەو زاڕوٙڵا، پەی مارانگازی، پەی نەوەشی سوریجی و و درکەو میٛکوتەی، خوٙڵکی چامنەیچ بیەن گاوە یام مەی و بزش نەبیەن، ناعیٛلاجییٛنە شوٙتو ماماهەریٛشا کەردەن ماس، نەزانانشا فرە عالا، واردەنشا،چننەھا حکایەتی سەرو ماسو و شوٙتو ماهەریٛ ھەنیٛ دلیٛ خوٙڵكینە، تائیسەیچ دلیٛ خوٙڵکو ویٛمانە باسو شوٙتو ماهەریٛ کەری  هیٛلنجی مڎوٙوە (قەیپەروٙشی کەروٙ)  خەریکا ڕشیوٙوە.

واتەو وەڵینا سەرو هەری:   قەدیمیا واتەن

( هەرەکەوە لوا بەغڎا مەبوٙ بە ھەسەرە،  هەری دیٛز حەزبە مەردەی ویٛشو زەرەرو ساحیبیش کەروٙ، ئەجوٙ ماھەرەو تفەنگ چیانە، بارو ماهەریٛ تفەنگیٛ با حەر وەرگ وەروٙش، ئەجوٙ ھەر دلیٛ چوٙننەرانە بەرکەروٙ، ھەرو کوٙگەینی،  خوٙ شوٙتو ماهەریٛم  نەواردەن ، ھەرە مەمرە وەھارا چوزەکەما دیارا، ھەر لوانوو ڕزەنیش بەردیٛنە، هەری گول سەرچەمەوە ئاوی وەروٙوە ، ماهەرەکیٛش پەنە مگاو شایەتمانش پەنە مارا  ،ھەرەکە نوٙش بەرد ،دەیچ بەروٙ،  ئەگەر قرژانگی گەزوٙت تاھەرو بەغدای نەسەڕنوٙ وەرت مەڎوٙ ،  ئەجوٙ هەری پەیزەنا )

گەورەگەوڕ = یاگیٛ وەیکەردەی ماهەرا ” پیٛسەگاوداری” 

د.ناجح گوڵپی 24/8/2017 ھەورامان

 

سەرچەمەکیٛ:

http://www.health.com/nutrition/donkey-milk

http://www.dailymail.co.uk/health/article-2887306/Could-DONKEY-MILK-elixir-life.html

وتاریوە ویٛم ( شیر..جوٙرەکانی شیر ) بەسوٙرانی

 

 

 

 hewraman
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…