یانە ئەدەب و هونەر حاجی ئه‌وله‌سه‌ن و کناچه‌کیٛش 

حاجی ئه‌وله‌سه‌ن و کناچه‌کیٛش 

262

حاجی ئه‌وله‌سه‌ن و کناچه‌کیٛش 
حاجی لای سه‌رینو دیوەخانینە هه‌رێژنه‌ش نیابێ سه‌رو دوێ سه‌رین گان ، پاسه‌ دێ چه‌مۆ سه‌رین گاکێ جه‌ په‌لو قووی په‌ڕ کریای بان، به‌ کووتاڵی فره‌ وه‌ش ره‌نگی سوورتی گوڵدار به‌رگشان گیریابێ ، لێ قه‌دو هه‌ردویشا به‌ خامی چه‌رمه‌ی به‌ ده‌س گوڵدۆزی کریا به‌رگ گیریا بێنێ.
حاجی سه‌رو دۆشه‌کێوی په‌ڕ په‌ژم که‌ فه‌رشێ بیجاڕی چێرشه‌نه‌ وزیابێره‌ قاچی چه‌پش درێژ کێشابێره‌ و قاچی راسش پێسه‌ کۆڵه‌کێ پاڵوو ئه‌و قاچه‌که‌یشه‌نه‌ هۆردابێ .
سه‌ره شڵنگوو قلیان ئاویه‌کێش به‌ ده‌سی ڕاس به‌رد په‌ی لاو ده‌میش و به‌ ده‌نگی نیمه‌ به‌رز چڕیش : ” ئامین ، واچه‌ شا په‌نه‌ با بیان چوه‌ری ” .
تاوێش په‌نه‌ نه‌شی یه‌رێ کناچێ تازه‌ په‌نه‌ یاوای که‌ ئه‌ره‌جێێم 18 تا 25 ساڵ گنێ نێ وه‌رانچه‌م  وێشان به‌ره‌و دیواخان ، ئا یاگێ حاجی پاڵش دابێوه‌ وست چوه‌ری .
سڵام تاته‌ گیان : ” عه‌لیکه‌ سه‌لام ڕۆڵه‌ نیشدێره‌” .
کوچێ دماته‌ر حه‌مه‌ ئازیز به‌ ریشی ماش برێنجی ـ وه‌ وێش به‌ جه‌مو دیوه‌خانی زیاد که‌رد. حه‌مه‌ ته‌نیا کوڕو حاجی جه‌ ژه‌نێ وه‌ڵته‌ریش بێ . حاجی دماو ئانه‌یه‌یه‌ خانمێ ژه‌نیش به‌ نه‌وه‌شی کوتو پڕ که‌ ئیسه‌یچ نه‌زانا شا چێش بێ نزیک به‌ 26 سالا وه‌ڵته‌ری عه‌مری درێژش په‌ی شمه‌ جیا ئاست . سه‌رو رانموونی که‌سوکار و دۆس و ئاشنای ” ئامین خانمه” کناچێ میرزا نێعمه‌ت خانه‌ نشین کریا ئه‌وقافیش ده‌س گرته‌ .
تاقه‌ کوڕو یانه‌ی ئاوه‌خته‌ ئه‌داش عه‌مره‌و خودایش که‌رده‌  23 سالان بێ. هه‌رچی حاجی تازه‌ ژه‌نیش په‌ی واسته‌ بێ په‌ی فره‌و هه‌رمانه‌ کا یانه‌ی پێسه‌ : تاقه‌ت که‌رده‌و حه‌یوان ، گاوگۆل و خزمه‌تو مێمانه‌کا، مزوور( هه‌روه‌نه‌) یاریده‌رشان بێ . هه‌ڵای که‌مو که‌سری یاگێ ڕه‌حمه‌تیه‌ خانمێ به‌ فره‌یی گنێ وه‌راچه‌م.
لاولاو خانه‌ ویوه‌کێ حاجی ده‌ر عه‌وده‌و نان په‌ته‌ی ، حه‌یوان دۆشای ، هه‌ڵیز ژه‌نه‌ی ، پاکو ته‌میسی یانه‌ی ، یه‌ره‌ ژه‌مه‌ نان و چاشتو یانێوه‌ ئه‌ژناسیای پێسه‌ حاجی ئه‌وله‌سه‌نیش نه‌بێ.
یه‌رێ کناچێ په‌نه‌ یاوای دمای ویسو حۆت ساڵێ (27) ژیوای حاجی چه‌نی ژه‌نه‌ تازه‌کێش خه‌لاتوو خودای بێنێ. زه‌مانه‌ چه‌نی وه‌ڵته‌ری ته‌وفیری فره‌ش که‌رده‌ن!
حه‌مه‌ ئازیز ته‌نیا په‌نج که‌ڵاسێ وه‌نه‌یش ته‌مامنا . خجڵیای به‌ هه‌رمانا  زه‌مین باخ و حه‌یوانداری مووڵه‌تی چامنه‌ش په‌ی ناست به‌لام دماته‌ر واڵه‌کێش گرد یۆ پله‌ی به‌رزو وانایشا ده‌س وست. دیارا قه‌راخو وه‌نه‌ینه‌ تێکه‌ڵیشان چه‌نی فاڕیای زه‌مانه‌ی و ده‌وروبه‌ره‌ وه‌ر لواکه‌یشا په‌نه‌ واز ڕێک وسته‌ بێ .
ئارۆ حاجی ده‌ورو به‌رو حه‌فتاو په‌نج ساڵا عومرشه‌ن .
پاسه‌ وێش باس مه‌که‌رۆ  هه‌رچی سه‌ره‌ بارۆ و به‌رۆ چی زیاته‌ر مه‌تاوۆ ئاکارو کردارو کناچه کاش که‌ تاقه‌تش بێ تاقه‌ت که‌رده‌ن چی زیاته‌ر چه‌م پۆشی که‌رۆ . په‌ی حاجی فره‌ قورس و گرانه‌ن ئی ڕه‌فتارا که‌ وه‌ختو وێش به‌ کفر و گونا باسشان چۆ کریێ یانه‌و وێشه‌نه‌ وینۆ و سمو بۆکت بێ ده‌نگ مانۆ .
حاجی په‌ی وێش قورب و ده‌نگ و ئه‌ژناسیاییش لێ کۆمه‌ڵه‌ که‌یشه‌نه‌ ، یاگه‌ حورمه‌ت بیه‌ی په‌ی ڕاوێژ و چاره‌سه‌ری کێشه‌و خه‌ڵکوو ده‌گایه‌کا ده‌ورو به‌ری به‌ سامانی ئه‌و قیمه‌ت نامه‌ په‌ی وێش سه‌رحه‌ساو که‌رێ .
خه‌یلێوه‌ن چیلاو چه‌ولاوه‌ جار نه‌جار لێ قساو دۆس و هامده‌مه‌کاشۆ جۆرێ تانه‌و ته‌شه‌ر میاوۆنه‌  وێمانه‌ی واته‌نی ” دیوار گۆش گێره‌ ، پاسار چه‌نی تۆمه‌ن “. حاجی که‌سێ به‌ ته‌جره‌به‌ و دونیا دیده‌ن . ” تامو ده‌مو خه‌ڵکی مه‌زانۆ” ، حاڵیشه‌ ن مه‌سه‌له‌کێ چکۆ ئاوی موه‌رۆ.

ئینه‌ گرد ڕاش په‌نه‌ نمه‌دۆ چی زیاته‌ر ” سه‌ره‌ش که‌رۆ چیرو وه‌روێره‌” .
په‌وچی به‌ ته‌مان قسێ دڵو وێش چه‌نی زاڕۆکاش وزۆ وه‌ربه‌شکه‌م ڕاچارێوه‌ په‌ی پارێزنای نامو ده‌نگیش ، حورمه‌تو که‌سوکاری ڕه‌حمه‌تیش چه‌نی شان تاو توو که‌رۆ .
حاجی دوێ مژێ قووڵێش جه‌ قلیانه‌کێ هۆرمژتێ . ڕوه‌ش که‌رده‌ ئه‌و کاڵێ ( کناچه‌ هه‌ره‌ وردیه‌کێش ) ، تێکه‌ڵ چه‌نی فواره‌و دووکه‌ڵی ته‌موو مژ ڕه‌نگی ، ” ڕۆڵه‌ واچه‌ به‌ ئامینێ با ئادیچه‌ به‌ی چوه‌ری ” . جۆرێ ماته‌مینی دووکه‌ڵاوی لێ قسه‌کێ حاجینه‌ پیویێ .
دماو ئامای ئامین خانی ، حاجی پێسه‌ ده‌سش په‌نه‌ که‌رد :
“وه‌ره‌ وه‌ره‌ خه‌ریکا عه‌مرو من ته‌مامیۆ ، هه‌ر چی ده‌سم ئامه‌ن په‌ی شمه‌ و سه‌ربه‌رزی دما ڕۆیتان که‌ردم . شوکر په‌ی خودای گرد یۆ جه‌ شمه‌ ئاسایش و ڕه‌حه‌تی ژیوای به‌ بی خه‌مو نه‌داری ، هه‌ر پاسه‌ دڵنیاییتان په‌ی دما رۆی به‌ خاتر جه‌می هه‌ن .
ئارۆ گه‌ره‌کمه‌ن ئاخر قسا دڵیم که‌ فره‌ وه‌ختێن ئازار و جه‌زره‌به‌شا پۆ کیشوو وزوو وه‌روو گۆشاتان .
باوو باپیرێ ئێمه‌ پێسه‌ نه‌ریتوو وه‌ڵته‌رینه‌ کاما مۆچیاریشا دایما ئانه‌ بی  “که‌رامه‌توو ئانزانی به‌ هیچ زه‌ڕ و سامانێوه‌ دنیای هۆر مه‌سه‌نگیۆ” . ئی که‌رامه‌ته‌ چێشـه‌ن؟ چه‌نی ده‌س گنۆ؟ ئینا دووکانوو زه‌ڕینگه‌ری؟ لاو کووتاڵ وره‌ش یا ده‌سو چڕچی لایده‌یۆ هه‌ن؟ به‌ زاڕۆڵه‌یی چه‌نی هه‌ر تاکی له‌مه‌و ئه‌داینه‌ په‌یدا بۆ یان به‌ ئیرس پێسه‌ ماڵوو دنیای په‌نه‌مان یاوۆ؟
ڕۆڵه‌کانم: که‌رامه‌ت پاسه‌ که‌سو کارو ئێمه‌ به‌ هه‌زاران ساڵێ حه‌ولشا دا یۆگیرش که‌را تا چوار چۆ تاک و شه‌خسه‌ کانه‌ به‌رش وزا  سه‌مه‌رو ده‌سکه‌وتێوه‌ن  ئارۆ شمه‌ “پێناس- ش ” په‌نه‌ واچدێ. ئی پێناسه‌ وه‌ڵته‌ر جه‌ زات ، کرده‌ و جه‌وهه‌رو ئانزانه‌ کانه‌ وێش نیشانه‌ دێ . پێناسه‌و هه‌ر کۆمه‌ڵ ، تیره‌و ڕه‌گه‌زێوه‌ تانوپۆ و چنیای وێنمای جیاوازش چه‌نه‌ن . سه‌رباروو ئانه‌یه‌ چن خاڵێ سه‌ره‌کیێنه‌ ڕه‌نگا یۆگیرێ بان.
پیره‌کێ ئێمه‌ جه‌ هۆرامان ڕانیشانده‌ر و سه‌ر چه‌مه‌و فره‌و تایوه‌تیه‌ مرۆییه‌کابێنێ . ئارۆکه‌ کزی و لاوازی سه‌رتا پاو جه‌سه‌یشۆ وارۆنە . زووته‌ر فره‌ جارێ ئه‌دا و تاتەمان  ڕه‌وشت و ئاکاری ناپه‌سه‌ند و غه‌ریوه‌ی چه‌نی نه‌ریته‌ مواره‌که‌ کا وێما وینێنێ فه‌رمووده‌شا ئانه‌ بـێ : ” قیبلێ مان وه‌نه‌ چه‌رخیاینه‌ ، کفر ڕوه‌ش که‌ردێنه‌ ماوایمان ، ئه‌شۆ نه‌زره‌ که‌رم ، به‌شکه‌م وه‌یویر سه‌رو ڕایماوه‌ دوور گنۆوه‌  خۆ ڕه‌نگا ئاخر زه‌مان بۆ  ماچان ئه‌ر ئاخر زه‌مان نزیک گنۆوه‌ کفر فره‌ بۆ. عه‌یب و شووره‌یی نمه‌مانۆ” .

شوکر په‌ی خودای واڵێ گه‌ورێتان ( چرۆ) خه‌ریکا ویسو په‌نج ساڵێ جه‌ عۆمریش ویه‌رۆ . کوڕ و کناچێ فه‌رق نمه‌که‌رۆ به‌ پاو نه‌ریته‌کۆنه‌کامان حه‌قشانه‌ن ئه‌ر عۆمری باڵقی یاواپه‌نه‌  کوڕێ ژه‌نی بارا و کناچێ شووکه‌را.
ڕازی و دڵوه‌شنا حه‌مه‌ ئازیز دما نزیک به‌ په‌نجا ساڵا عه‌مری چه‌نی لاو لاو خانێ هه‌م ڕۆحیانه‌توو که‌سوکاری ڕه‌حمه‌تیشا ڕازی ئاسته‌ن  هه‌م به‌ کردار و خولۆقیاتوو وێشا لێ خه‌ڵکینه‌ که‌رامه‌توو وێما، ده‌گاکێ و ڕه‌گه‌زه‌که‌یمان شان پارێزنان. ده‌گاکێمانه‌ هه‌ر یۆ که‌ وینۆشان هه‌زار ڕه‌حمه‌تێ په‌ی که‌سوکارو شمه‌ کیانۆ . دایما خه‌ڵک هه‌ر کۆ وینۆشا به‌رزه‌پا وه‌رده‌مشانه‌ مدرۆ . باسومێرخاسیشا گریاگێ ده‌ورو به‌ره‌که‌یمانه‌ گنۆوه‌ گۆشیمان .
چرۆ کناچێ گه‌ورێ و په‌نه‌ یاوایما شوکر جوانخاس ، بالا به‌رز ، خۆنده‌وار و دوکتۆرا ، کناچێ زه‌ریفه‌ی چێمنێ هه‌ڵبه‌ت داواکارش فره‌ن.
هه‌رچی به‌ دڵوو ئێمه‌ش نه‌که‌رد و به‌ دڵوازو وێش یۆ جه‌ داواکاره‌کانش هۆرچنی  به‌لام دماو یه‌ک دوێ مانگان کار یاوا ته‌ڵاق مه‌حکه‌مه‌ و دما جار جیایی!
قه‌ناعه‌تما ئارد  گه‌نجی و بێ ئه‌زموونی دما ڕۆنه‌ بۆ به‌ وانه‌ په‌ی وه‌رگیری زه‌ره‌رو له‌تمه‌ی زیاته‌ری . فره‌ش نه‌کێشا سه‌ر جه‌ نۆ داواکاری . ماره‌ بڕیه‌ی .جه‌ژنه‌ و ژیوای تازه‌ . هه‌مدیس مواره‌کبایی ئێمه‌  دووکه‌ڵوو ئه‌سپه‌نی ئه‌و دلێ چه‌موو ناحه‌زا . که‌ چی سالێش نه‌به‌رد  سه‌رله‌ نۆ به‌ر له‌ نۆ  ڕۆ جه‌ نۆ  مه‌حکه‌مه‌ ته‌ڵاق و کێشه‌و به‌ره‌وماره‌یی کناچێ حاجی ئه‌وله‌سه‌نی!!
پاسه‌ وێتان ئاگاتان چه‌نه‌ن  چرۆ حه‌فته‌ی ویه‌رده‌ یه‌ره‌مین خوازمێنش درکنا!
من  خه‌مو وێم نموه‌روو . لاره‌ لووتی خه‌ڵکوو ده‌گای  قیس شیه‌ی حورمه‌توو جاران کۆتایی ڕاوێژوو خه‌لکی  وه‌رپاهۆرسته‌ی جه‌ماعه‌تی لێ مزگیم که‌رده‌ن به‌ قوروانی ئاره‌ زوو کناچه‌کام .
خه‌می گرانته‌رم په‌ی ئا خه‌ڵکه‌ دڵ ساف و خزمه‌تکارانه‌ن  حاجی ئه‌وله‌سه‌نی به‌ پیرو ده‌گای  ساحیو نفووس په‌ی ته‌به‌ڕک  به‌ن بڕ په‌ی نه‌وه‌شا له‌رز ویاوی ئه‌ژناسێنێ . ئه‌گه‌ر حه‌یوانشا که‌شۆ جیامه‌نێ هاوارو پارێزنایش لاو من ئارێنێ . دۆعاو من و ده‌موو وه‌رگ بینای هۆمێد شان بێ . ئه‌ر دز گنێ ئه‌و ماڵیشان هانا په‌ی من ئا‌ورێنێ . وه‌ختوو سه‌فه‌ری،  ده‌س به‌رده‌ی ئه‌و هه‌رهه‌رمانه‌ی شک و دوه ‌دڵیشان چه‌نه‌ بیا  ئێستخاره‌و حاجی دمایی به‌ خشو گرد دڵه‌ راوکێ و هازه‌و دڵ نیاییشان بێ .
ئینه‌ گرد با مدرا ، که‌س هه‌ن په‌نه‌م واچۆ : سه‌وای وه‌رانوه‌رو ڕۆحی مه‌ینه‌ت کێشو باپیرامانۆ چێش جواوم بۆ ؟ به‌ کام سه‌ره‌ی به‌رز و تۆشه‌ی په‌ڕۆ تاوو بلوو خزمه‌تشا ؟
مسیبه‌ت ته‌نیا به‌ کرداره‌کا (چرۆ- ی )، مه‌ته‌مامیۆ  (شلێر-ه‌ ) ،23 ساڵیش ته‌مامنان  وانایش لیسانس یا زیاته‌را شمه‌ وێتان خاسته‌ر مه‌زاندێ .
پار “هه‌ردوه‌ پایش که‌ردێ دلێ پاڵایوه‌ ” ، “ئیلاو بیلا من به‌ (په‌رویز) ، ئه‌سفه‌هانی شوو مه‌که‌روو” ! داد ، بێداد ، نه‌سێحه‌ت ، واسته‌ و دۆس و هام فه‌ردا نه‌مه‌ن هیچ دادش نه‌دا !
مشووروو که‌سو کاری یاوا ئاپله‌ قاڵو قه‌زیه‌کێ به‌ ڕه‌زامه‌ندی ناچاری په‌ی پارێزنای کوچه‌ حورمه‌تی شڵه‌قیایمان ده‌نگمان وزم سه‌روو ڕه‌زاو شلێر خانێ .
زۆخێ فرێمان چه‌شتێ تا پێچوانه‌و گرد په‌یمانە نه‌ریته‌کا وێمان  هه‌ر پاسه‌ تانه‌و ته‌شه‌رو ده‌ورو به‌ری پێسه‌ وێتا واچدێ ” پێشڕه‌فتێ بێمێ”؟! تا په‌نه‌ما نواچان ” لاده‌گایی دما که‌وته‌ و نه‌زان”!!
خودا خه‌یره‌ دۆ! یه‌رێ مانگێ نه‌ته‌مامیابێ هه‌رمانه‌وشلێر و په‌رویزی یاوا دادگا و مه‌حکه‌مه‌ و ته‌ڵاق چه‌نی شه‌ڕو شۆرو ماره‌یی  په‌نده‌ی زیاتری !
هه‌مدیس واتمان : به‌شکه‌م ئینه‌ بۆ خه‌یره‌ په‌ی دماڕۆی و فێر بیه‌ی زاڕۆکاما . ئاگاتان چه‌نه‌ن ماننێ (مانگێ) چی وه‌ڵیی چیمه‌ ن – ه‌ (هه‌ردوی پایش که‌ردێ پاڵایوه‌ره‌ ) ، کوڕێ دانشگاییش هه‌مه‌دان ئه‌ژناسان  نیازشان ئانه‌ن چه‌نی یۆتری زه‌مانده‌ که‌ران .
نه‌ حه‌ولو من ئه‌ ئامینێ ئه‌دایش نه‌ لالۆ و لالۆزا دادش نه‌دا . که‌نو کۆشمان که‌رد به‌شکه‌م هه‌ر نه‌بۆ زه‌ماند که‌رده‌یشان وزان دماو ته‌مامنای دانشگای . تکاو رجا  مۆچیاری و هه‌ر چی ده‌سمان خێزا که‌ردمان  ئه‌نجام هه‌ر ئانه‌ بیی چه‌مه‌رای بێمێ .
(چیمه‌ن و فه‌رزاد ) ، خه‌ریکا ئێمه‌یچ په‌لکێشوو مه‌حکه‌مه‌ی که‌ران ! چیمێ  زه‌ڕو ماره‌ییش گه‌ره‌که‌ن . فه‌رزاد په‌نجه‌ش ئاسمانی پێکان  حازرنیه‌ن ته‌ڵاقه‌ش دۆ و تاقه‌ قه‌رانێ ماره‌ییش په‌نه‌ دۆ !
ئینه‌ حه‌فته‌ی ته‌مامه‌ن سه‌ره‌م جه‌ حه‌وشه‌و یانه‌ی به‌ر نه‌وه‌رده‌ن . یانه‌ ئه‌جۆ ئاساوی ئاوکه‌وته‌ن ! خۆ خودا گیانم نمه‌سانۆ تا چی زیاته‌ر ڕۆی چێمنێ نه‌وینوو . نه‌ که‌س پێسه‌ جاران ڕوه‌ که‌رۆنه‌ یانه‌مان و نه‌ مه‌رحه‌باو بازاری گه‌رموو گوڕی جارانش پۆ دیاره‌ن!
هه‌ر ساتێ ژیوایم گۆڕه‌و شوارێوه‌ن . شه‌رمه‌ زاری هۆرمه‌ڕیای که‌سایه‌تی و قوربو حورمه‌تی پاشه‌که‌وت کریاو بن و بنه‌ چه‌و حاجی ئه‌وله‌سه‌نی دماوسه‌دان سالێ به‌ ده‌سا شمه‌ کریا ته‌وقه‌و به‌دنامی و لوا سه‌ره‌و من !
به‌ هه‌ناسه‌ سه‌ردی مه‌شیۆ واچوو : که‌له‌ به‌ر که‌وته‌ی لێ په‌ڕچینی پیرۆزی ڕه‌گه‌زیمان ئانه‌ دوژمه‌ن و نه‌یاره‌کێمان به‌ حه‌سره‌ت و به‌ خاڵه‌ته‌وه‌ ته‌ماشاش که‌رێنێ به‌ کرداره‌کا شمه‌ مازیش مه‌ڕیا .
غیره‌تی کوردانه‌  چیو دمای مه‌شیۆ به‌ حه‌قایه‌تی په‌ی نه‌سڵه‌کا دمای گێلێۆڤه‌ ! جاران ئه‌ر به‌ تاکێ واچیا بیا “بێ غیره‌ت” ، ونی خیزیێ . کوره‌ک و لێ ئاخنو واته‌کا : غیره‌ت، شه‌رم ، حیا، و ئاوڕوو پێسه‌ تام و له‌زه‌توو خۆراکه‌ وێمانه‌کا خام و خۆل و ئاوه‌کی بیه‌نێ! چه‌نی زووته‌ر ڕوه‌نی وێمانه‌ تام و بۆن و به‌رامه‌و ژیوای چن قات له‌زه‌تین که‌رێ پیای غیره‌تی یا ژه‌نی ئاوڕوو داره‌ نیشانێ باڵا ده‌سی هۆزه‌کان بێنێ.
هیزیکه‌ مامۆسا مزگینه‌ باسو دینداری و ئه ر‌کو ئه‌داو تاته‌کا په‌ی پارێزنای ڕه‌وشت واته‌و قه‌دیمیه‌کا و دینداری که‌رێ . لێ قسه‌ کاشه‌نه‌ زوو زوو چه‌م بڕێنه‌ من!
من پام یاوان لچوو قه‌ورێ  په‌نه‌واز بێنێ چه‌نی وه‌شه‌سیاکانو وێم ده‌رده‌و دڵی په‌ڕیم وزوو‌ دلێ…
چرۆ، کناچێ گه‌ورێ حاجی سه‌ره‌ش هۆر بڕنا . تاوێ ته‌ماشاو واڵه‌کا ته‌ریش  ئینجا ئامینێ (ئه‌داش) و حه‌مه‌ ئازیز ( برایش) که‌رد  وه‌ختێ دڵنیاییش گرت چه‌مه‌ڕاییشان هه‌ن بزانان چرۆ چه‌نی وه‌رانوه‌رو حاجێ – وه‌ گنۆ گۆ ڕوه‌ش ئه‌و لاو تاته‌یش چه‌رخنا .
بابه‌ گیان : فه‌رمایشه‌کات یۆ یۆ سه‌رو چه‌می ئه‌گه‌ر ڕۆخسه‌تم ده‌ی جیاتی چیمێ و شلێرێ و وێم کورتێوی خزمه‌ته‌نه‌ واچوو . په‌نه‌م خاسا قسێ که‌ری رۆڵه‌گیان.
ده‌مێوه‌ن نه‌ک هه‌ر من واڵه‌کێ ته‌ریچ جه‌ ئازاره‌کا تۆ و بێ تاقه‌تی وه‌رانوه‌رو هۆرزاو نشت و حه‌ره‌که‌ وسه‌که‌نه‌یما – وه‌‌ یاومێنه‌ .
ئینه‌ که‌ تا ئیسه‌ فره‌ به‌ سه‌بر و تاقه‌ت و دڵسۆزانه‌ په‌ی خێروازی زاڕۆکات چه‌نیمان جماینی وێمان منه‌ت بار و مل که‌چ مزانم ، پی بۆنه‌وه‌ هه‌زار جارێ ده‌سه‌کات ماچ مه‌که‌رم  به‌ڵام بابه‌ی وه‌شه‌ویس :
هه‌ر یۆ چا هورزو نیشتا ئێمه‌ که‌ وێت به‌ ناپه‌سه‌ند شا زانی به‌ هیچ کولوه‌جێ تایوه‌ت کاری چامنه‌ ,مه‌راموو بێ حورمه‌تی به‌ نه‌ریت و ئاره‌ زوو که‌سو کاری ڕه‌حمه‌تی و خه‌ڵکوو ده‌ڤه‌ره‌که‌یماش پۆ نیه‌ن .
ئێمه‌ جیاوازی په‌نجا ساله‌ی سه‌رده‌میمان چه‌نی یۆتری هه‌ن . سه‌رده‌موو ژیوای شمه‌نه‌ فره‌ هه‌رمان و هورزو که‌وتێ خه‌ڵک په‌سه‌ن به‌ جۆرێ ته‌ر باوی بیه‌نێ . چه‌نی ڤاڕیای زه‌مان و سه‌رده‌مه‌کا ئیتر ئا کردار و ره‌وشته‌ چا وه‌ختانه‌ باوێ بیه‌نێ چه‌نی ژیواو ئارۆ ئێمه‌ ڕێکێ نمه‌ گنان .

قسێ سه‌رو درۆسی و نادرۆسی ، په‌سه‌ندی و ناپه‌سه‌نی کرداره‌ کا نیه‌ن.  وێت خاس مه‌زانی ویه‌ردەنه‌ خه‌ڵک دماو هۆرگرته‌ی حاسڵات و ئامای پاییزی تا وه‌هار( واران بڕ)، کونجو مزگی ، پاڵو سۆبه‌ی یان چیرو کورسی به‌ بێ هه‌رمان بیارێنێ!
سه‌رده‌مو ژیوای ئێمه‌نه‌ ئه‌ر تاکێ پاسه‌ جمۆوه‌  خه‌ڵکی په‌نه‌ش ماچان : ” دانش که‌لێش” . به‌ ته‌مامش نمه‌ زانان.
ژه‌نی جه‌ماعه‌ت ڕاسا و ڕێساو زه‌مانی ویه‌رده‌ینه‌ وێ په‌نه‌ یاونایش هامشانو پیای لێ هۆزه‌ که‌یش وه‌نه‌ حه‌رام کریابیه‌ن ! ڕاسه‌ن هۆرامانو وێمانه‌ فڕێوه‌ جه‌ ژه‌نه‌کا تاوانشا یاگه‌پا په‌ی وێشا به‌ جه‌ورو وێنمانای ده‌س وزان . هه‌ڵای ئارۆیچش چه‌نی بۆ فره‌و ژه‌نا چێر ده‌س و مل که‌چێ فه‌رمانه‌ کا پیای بیه‌نێ!
ئه‌ر پیا ئاره‌زووش لوا بیا لاو ژه‌نێ ته‌ری که‌س وه‌ر گیرش نه‌ویه‌ن ! ژه‌نی کۆنه‌ش ” ته‌ڵاق ” داینه‌ و یوه‌ته‌ری تازێش هۆرچنیێنه‌.  فره‌ هۆر که‌وته‌ن تاکێوه‌ پیا چن ژه‌نیش بیه‌نێ!
ئارۆ به‌ تێک شیه‌ی بڕێ جا نه‌ریته‌ کۆنا ژه‌نی که‌م تا کورت وێش شه‌ریکو پیای مزانۆ . ئی شه‌راکه‌ته‌ ئه‌شۆ دوه‌ لایی بۆ ، نه‌ک جه‌برو پیای ده‌سه‌ڵات بڕمانۆ.
ژه‌نی وێش سه‌رپشک زانۆ ” حاشا “[حه‌شا] ، جه‌ پیای که‌رۆ . به‌ واته‌ی وه‌ڵین حه‌قو ته‌ڵاقدای یا هۆر چنیه‌ی پیای ته‌ریش بۆ . کریۆ واچم ” حه‌شا” هه‌ر ئا ڕه‌وشته‌ نه‌ که‌ پیا نامێ ته‌ڵاقیش سه‌ر نیان و کریان یاسا په‌ی سه‌روه‌ری ئادی!
“حه‌شا” ، حه‌قو جیا ئاسته‌ی پیای په‌ی ژه‌نێ چێویه‌ تازه‌ نیه‌ن ، ته‌نیا ته‌وفیرش ژیوارو ئارۆ ئێمه‌نه‌ مه‌ڕیای ئا قه‌باحه‌تیه‌نه‌ پیای وسته‌ بیه‌ن ملو ژه‌نا تا پێسه‌و زه‌نجیرو کۆیله‌تی وه‌رده‌سێ تاوسه‌رێشان بان . عه‌یبه‌ و شووره‌یی جاران به‌ که‌مته‌ر کریای ده‌سه‌ڵاته‌کا پیای سه‌رو ژه‌ناوه‌ یاساو سه‌رده‌مینه‌ خه‌ریکا یاگه‌ پاش لێژ و جیاتیش شه‌راکه‌ت په‌ی خزمه‌تی زیاتر به‌ یۆتری گێرۆوه‌.
هه‌ڵبه‌ت ئی ئاڵو گۆڕێ که‌ هه‌ڵای خاس یاگێ وێشان نه‌گرته‌ن وه‌ڵاتا ته‌رینه‌ فره‌ وه‌ختێن به‌ ژه‌نو پیاوه‌ په‌ی وێشان چاره‌ سه‌رشان که‌رده‌ن وبیه‌ن به‌ قانوون . په‌وکه‌ی وه‌ختو خه‌ڵکی وزیان خزمه‌تووهه‌رمانه‌ کا ته‌ریوه . ئا هه‌رمانێ ئاسایش و هۆر وه‌سته‌ی ژیوای خه‌ڵکی مسۆگه‌ر که‌را.

وه‌ڵاته‌ خودا په‌نه‌ داکێ جیاتی کۆیله‌و دیل که‌رده‌و ژه‌نا پێسه‌ به‌شێ فره‌ جه‌ نفوسو وه‌ڵاته‌که‌یشا ژه‌ن و پیا ده‌س شان وسه‌ن ده‌سو یۆتری و به‌ حه‌سره‌ته‌وه‌ ئه‌شۆ واچوو ئێمه‌شا ئاتاج و مۆحتاجو وێشان که‌رده‌ن . ئه‌گه‌ر سنعه‌تی ده‌سکارو ئادیشا نه‌بۆ ڕه‌نگا نه‌تاوم ئاگامان جه‌ یۆتری بۆ !
پچڕیای پێوه‌نو ژه‌نو پیایی ته‌نیا به‌شوو کناچه‌کا حاجی ئه‌وله‌ سه‌نی نیه‌ن . ئارۆ هه‌ر یانێوه‌ چێ ده‌گایا ده‌ورو به‌ریمانه‌ کناچه‌ و کوڕشا بۆ فرێشان ئه‌ر وه‌ختو ژه‌ن ئارده‌ی و شوو که‌رده‌یشان یاوا بۆ” ئی گاوێ وه‌رو یانه‌یشانه‌ وتێنه‌” ، فه‌ریدێ کناچێ …. خه‌جێ کناچێ …. نه‌شمیله‌ ی هامساما ، پڕشنگه‌ کناچێ کاک … سامان کوڕه‌که‌و لالۆ…. شوانه‌ …. وتاد.. کۆمه‌ڵێته‌ر تاوم ده‌س نیشان که‌رم .
ڕاسا خه‌ڵکو وێمان چه‌مێش وه‌ڵێ ئانه‌یه‌ وه‌رو پایا وێش بینا  حه‌ز شان چه‌نه‌ن تاماشاو لێ یانه‌و هامسا که‌یشان که‌ران !! “که‌س هه‌ن به‌ دۆ وێش واچؤ” ترشا” ؟
چن ڕوێ چی وه‌ڵته‌ر مامۆ غه‌ریو ده‌سش هۆربڕنا تا لێ ڕاینه‌ سوارو ماشینه‌که‌یم بۆ . لێ قسانه‌ په‌رساش  ”ڕۆڵه‌ ئانه‌ چی شوو نمه‌ که‌ری ؟” به‌ بێ ماتڵی واتم مامۆ گیان : ئه‌ی چی جه‌ کناچه‌کا وێت مه‌ په‌رسی ئادێ چێ شوو نمه‌ که‌ران؟ ئیتر خوداو را سا بێدنگ مدرا.
گرفته‌که‌ گرفتوو سه‌رده‌م و زه‌مانه‌یه‌ن . گرفتێ که‌ چاره‌ سه‌ری بنه‌ڕه‌تی و ئارۆییش پەی نەکریۆ چامنه‌شه‌ چۆ خیزیۆ که‌ ڕێوانه‌ به‌ره‌و مه‌حکه‌مه‌کانه‌ گردێمان وینمێش.

ته‌ڵاق ، ماره‌یی ، شه‌ڕ هه‌لڵا ، تێک شیه‌ی و ئاڵۆزی زیاته‌رو خه‌ڵکه‌که‌یما، دما جار قوروانی بیه‌ی زارۆکاشا و ده‌یان جۆرێته‌ر جه‌ به‌د به‌ختی و دماکه‌وته‌یی و وێ سۆچنای . پار تا ئێ ساڵ چن کناچێ وێشان دان ده‌موو بڵێسه‌و گڕو ئایریوه‌! کێ په‌نه‌ش وه‌شا وێش سۆچنۆ ؟ ئه‌ر زه‌ختوو بنه‌ماڵه‌‌کا نه‌بۆ  ته‌که‌ شا به‌ ژیوای سه‌ربه‌ست و دڵوازی شان چه‌نه‌ نه‌سا بۆ.
منیش به‌ ته مامی ده‌نگم وزوو پاڵو ده‌نگوو بابه‌ حاجی تا دووپاتو ئا ڕاسیه‌ که‌روو ماره‌یی به‌ شێوازێ کریان مه‌سه‌لێ کاسبی و جۆرێ تجاره‌تی نامووسی . خاسته‌را واچم کووتاڵ که‌رده‌ی ژه‌نا . ڕۆزگارو ئارۆینه‌ پووڵ و ده‌وله‌مه‌ن بیه‌ی به‌ هه‌ر قیمه‌تێ مازی وه‌ڵات و که‌رامه‌تی مرۆیی خه‌ڵکیش چه‌منان! چه‌م بڕیه‌ی ئێدو ئه‌وی ئه‌و یۆتری ، کێ به‌رکێ کۆیله‌ که‌رده‌ی ئانزانیش وه‌ڵاتو ئێمه‌نه‌ که‌رده‌ن به‌ یاسا .
کناچێ حاجێ چه‌نی تاوان وێشا چێی وه‌زعێ جیا که‌راوه‌. زووته‌ر فه‌رماوانشان ” به‌ گوڵێ وه‌هار نمه‌ی” . وه‌ختی سه‌رده‌مه‌ که‌ سه‌ر ده‌موو زه‌ڕیا ، که‌سایه‌تی پله‌ به‌رز گیرفانه‌ی په‌ڕه‌نه ‌ سه‌ره‌ به‌ر مارۆ ، کناچێ حاجی په‌نه‌ واز یا په‌نه‌ وازێ نه‌وان ده‌سێ ڕه‌ش ناچارشا که‌رۆ گنا چه‌نی ڕه‌وته نا دڵوازه‌‌که‌ی .
لایوه‌ته‌رۆ مه‌سه‌له‌کێ ته‌ماشاکه‌رم پیا جه‌ماعه‌ت قه‌دیم تا جه‌دید وێش به‌ ده‌سه‌ڵات و ماڵو مڵک ته‌یار که‌رده‌ن و ژه‌نی بێ به‌ری! مڵک و ماڵو شووی هه‌ر چن به‌ ڕه‌نجو شانه‌و هه‌ردویشا کۆ کریابۆ حسه‌و ژه‌نێ  هه‌شت به‌ یه‌کا ! تازه‌ ئه‌گه‌ر وه‌ڵێ پیا که‌ی ته‌ڵاق نه‌دریای بۆ یا مه‌رده‌ی پیاکەیش بێ به‌شته‌ر نه‌ که‌ردێبۆ؟! دیسان سه‌ر حه‌ساو‌ کریای ژه‌نێ به‌ نیمه‌ ئینسان ئیتر په‌نده‌ی گه‌وره‌ته‌ر.
تاته‌گیان: ئا مامۆسا مزگینه‌ باسو پارێزنای ڕه‌وشته‌کا دینی که‌را  با وێشا و زاڕۆکێشا ده‌س وزا وه‌ڵێ تا خه‌ڵکی که‌ش چادیشا فێرێ با . هه‌رچن حه‌قو وێشانه‌ن به‌ڵام ئه‌ی ئانه‌ کناچێ یۆ چا مامۆسا نه‌بی شوه‌که‌ش وه‌ڵاتێ ئۆروپاینه‌ فڕه‌دا . من ئه‌ژنیم شوو کناچێ مامۆسای فه‌قی وێشا بیه‌بێ!
چن مانگێ وەڵتەر  ڕوه‌یشا مامۆساکه‌و مزگیم په‌نمه‌ یاوا. به‌ حورمه‌توو مامۆسایه‌تی ئایینی ده‌گای به‌ گه‌رمی سڵامم دا خزمه‌تشان.
مامۆسا  ڕوه‌ش لاو منۆ هۆرچرخنا  به‌ گه‌رمی واتش ” ها چرۆخان چۆنی ؟ ئه‌وه‌ بۆ هه‌واڵمـان ناپرسی ؟ ماشه‌ڵڵا خۆ بابت موسڵمانێکی دینداره‌!”
منیش واتم : ده‌ی مامۆسا من چ کاریکم به‌ ئیوه‌ هه‌یه‌ تا هه‌والتان بپرســم . دینداری بابم بۆ خۆیه‌تی ئه‌منیش سه‌رقاڵـی گوزه‌رانی خۆمم.
مامۆسا فره چه‌محیزانه‌ هه‌مدیس ئاماوه‌ جواو ، کچێ خۆ کفر نابێ کچی موسڵــمانێکی وه‌ک حاجی ئه‌وله‌سه‌ن بێته‌ لای مامۆساکه‌ی  به‌شکه‌م قورئانی فـێر بکا.”
دما جار په‌نه‌م وات : مامۆسا من پێشتر قورئانی خۆم فێر بووم ، ئه‌گه‌ر مناڵه‌کانی خۆتان فێـر که‌ن باشتـره‌ . مامۆسا دیسان ، مانا دار واتش : ” به‌ ناوه‌که‌تا دیاره‌ چووزه‌ت له‌ شوێنیکیتره‌ و به‌ په‌له‌ ملو ڕاکێش گرت و لوا.
که‌له‌به‌ر که‌وته‌ی لێ په‌ڕچینه‌ پیرۆزه‌ ڕه‌گه‌زیه‌کامان په‌ی ئێمـه‌ نه‌سڵو ئارۆی چا سووچۆ ته‌ماشا نمه‌کریۆ که‌ ئه‌گه‌ر پیاو دما ڕۆیمان که‌سێ غه‌یر جه‌ نه‌ته‌وه‌که‌یما بۆ ئیتر ئانه‌ درز که‌وته‌ن لـێ بیرو باوه‌ڕیمان .
ئێمه‌ پاسه‌ زانم چه‌نی هامساکا گرد یۆمان ئانزانێنـم . ئه‌گه‌ر ئێمـه‌ وێـمان باوه‌ڕی قووڵ و پته‌وی ڕه‌گه‌زیمـان ڕیشه‌ش ده‌روونمانه‌ به‌سه‌بۆ که‌سێته‌ر نمه‌تاوۆ پای سۆک وزۆ سه‌رمان  یا به‌ چـه‌می چێر ده‌س ته‌ماشامان که‌رۆ .
ئیتر ئازه‌مانه‌ بیه‌رده‌ن ژه‌نی کورده‌ وه‌روو ئانه‌یه‌ هامسه‌ره‌که‌ش سه‌ر به‌ ڕه‌گه‌زێته‌ر یا ره‌گه‌زوو ده‌سه‌ڵاتداران هۆرکه‌وته‌ن  ئه‌شۆ مل که‌چی شا که‌رۆ!
نه‌سڵوو ئێمه‌ په‌ی هۆرچنیه‌ی شه‌ریکی گردو دیمه‌کاش وشکنۆ . سه‌رزیاد ئه‌گه‌ر ئاماو پاش زیاته‌ر کێشاره‌ و ویرو وێ فه‌رز که‌رده‌ی په‌ی سه‌رده‌سی که‌وت که‌لێشچ ژه‌نی بۆ چ پیا وازیار بیی باڵا ده‌سی بنمانۆ پێسه‌ وه‌زێ پووچێ قیمه‌تش وه‌زۆره‌ چیروو خاڵێ .
هۆر وه‌سته‌ی عـێلم و سنعه‌تی ڕۆ ئارۆینه‌ مه‌وداو به‌ینو ئانزانه‌کاش پاسه‌ قرتنان تاکه‌کێ هه‌ر ده‌گه‌ێوی دوور هۆر که‌وتێ هه‌ر چێۆوه‌ چه‌نی ته‌مامو دونیای که‌ینو به‌ین ڕێک وزا.
ژماره‌و ئا زه‌ماندا خه‌ڵكــوو ئی سه‌رو دونیای چه‌نی ئه‌و سه‌ریش جه‌ ڕا و ده‌س سازه‌کا به‌ شه‌ری ( کامپیوتر) ڕێک گنا تا مه‌ی فره‌ته‌ری بان.

په‌ی تاکه‌کا ئارۆی جه‌ هه‌نتری حاڵی بیه‌ی  نه‌ک ئافریقایی، ئامریکایی، چینی ، ڕووسی ، ئاڵـمانی و کورد و فارس یا هه‌ر ڕه‌گه‌زێته‌ر مه‌رج په‌ی ڕیک که‌وته‌ی په‌سه‌ن کە‌رده‌ی هه‌ر تاکێوی پێسه‌ وێش و حورمه‌ت نیای په‌ی ویر و ئاره‌زوه‌ جیاوازه‌ ڕه‌چه‌ڵه‌کیه‌ کاش پاسه‌ یاسا بنه‌ره‌تیه‌کا مرۆی ده‌س نیشان که‌رده‌ن ڕۆ دما ڕۆی یاگێ وێش زیاته‌ر قورس و قایـم که‌رده‌ن. ئیتر کەس پەیش نیا ئەویتەری ملکەچوو ڕەگەزێوی باڵادەس فەرزکریای زانۆ.
شێوازه‌ وه‌ڵینه‌کێ ته‌وفیری کرده‌یی هام پاو جۆره‌کا ژیوای سه‌ر ده‌مه‌که‌یما سه‌ر ئامان . چه‌نی خه‌ڵکه‌کا ته‌ری ئێمه‌ش ئه‌شۆ هێـڵ و ڕچه‌و جووله‌و وێما وزم سه‌رو شاده‌مارو یاوای که‌م خه‌رجته‌ر به‌ وازیاریه‌کامان .
نە پارێزنای زمان ، نه‌ریت ، ئایین ، لیباس ، گۆرانی ، مووسیقا، هۆرزاو نیشت و مامه‌ڵه‌و ژیوای چه‌نی یۆتری به‌ بێ ده‌سکه‌وت و پارێزنای وێتان واته‌نی ” ڕۆحو باپیرانمان” بێ قیمه‌ت وزۆمان لێ زوێڵدانی چێر چه‌پۆکی زیاته‌ری.
زووی زوونه‌  زانای ڕۆشنویر (عێل به‌گی جاف) فاڕیای و سه‌ر هۆردای تازه‌گه‌ری ئارۆیش به‌ قه‌سیده‌ شێعـره‌ی وێش وسته‌ن وه‌راچه‌موو ئێمه‌ .
خانمه‌ ئازای هۆرامانی ( جه‌هان ئارا پاوه‌یی) سه‌د ساڵی بیه‌رده‌نه‌ فه‌رماوانش مه‌شیۆ ئی دوه‌ شاخه‌و مه‌ینه‌تیه‌ کریان ملمان هۆرگیریۆ ..
پام ها نه‌ پاوه‌ند ، دوو شاخه‌ی زاڵم…….. مه‌شیا تۆ بۆ خۆت زانات به‌ حاڵــم
غه‌ره‌ز، نه‌مابه‌ین کارێ بســازین ……… منو تۆ جه‌ به‌ین ، منو تۆ نازین
به‌ پارێزنای حورمه‌تی دوه‌لایی ، پیا ئیتر په‌نه‌واز نمه‌ که‌رۆ چه‌تره‌و سه‌ره‌و ژه‌نێ ، پارێزه‌ر یا یاساوڵ په‌ی” نامووس “ی ـ ش بۆ .
غیره‌تپارێزی ، وێ یاساوڵ که‌رده‌ی ژه‌نانه‌یی ژه‌ن یا کناچێ نیه‌ن . حیا ، غیره‌ت ، شه‌ره‌ف و ئاوڕووئینا دوه‌تۆ به‌ سه‌ر فراز ژیوای لێ ئاوو خاکی ئازاد و سه‌ر به‌ستینه‌ . خه‌لکوو وه‌لاتێ چێرده‌سی  نه‌ شه‌ره‌ف نه‌ غیره‌ت  نه‌ ژه‌ن و زاڕۆ و نه‌ مڵک و ماڵشان پارێزیا مه‌مانۆ .
غیره‌ت وئاوڕوومله‌وه‌نی سه‌ر فرازی ملو ئاکه‌سانه‌ن‌ مل به‌رزانه‌ وێشان به‌ عێڵــم و زانایی دنیاو ئارۆی ده‌وڵـه مه‌ند که‌رده‌ن ، تا چی زیاته‌ر ته‌نیا تۆپ و تانگ و جه‌ور نمانای ملهوڕان به‌ که‌ڵک گرته‌ی جه‌ نه‌زانی بالا ده‌س قه‌بووڵ که‌رده‌ی چه‌پاو چیا نه‌تاوۆ به‌ چێر پاکه‌رده‌ی پیرۆزی و تاڵانی زیاته‌ریئ ئێرسو بابه‌و باپیرانمان ملمـان چه‌منان.

سدێق بابایی

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…