یانە ئەدەب و هونەر لاچەمێو سەروو کۆڵە ڕۆمانەو “هەرە مەینەتیەکەو مامۆ بارامی” حەمەڕەزا بەهمەنی

لاچەمێو سەروو کۆڵە ڕۆمانەو “هەرە مەینەتیەکەو مامۆ بارامی” حەمەڕەزا بەهمەنی

109

لاچەمێو سەروو کۆڵە ڕۆمانەو “هەرە مەینەتیەکەو مامۆ بارامی” حەمەڕەزا بەهمەنی

فرە وەشحاڵەنا کە واوەی داستانێوە خۆماڵیە و وێمانێم واناوە جە کاک ڕەزا بەهمەنی وەشەویسی.پڕ بەدڵ ئاواتوو لەش ساقی و بەردەوام بیەیم هەن پەیش.
وەڵێ گرد٘ چێویەنە مشیۆم ئێشارە کەروو بە سەبک و شێوازوو نویستەو داستانەکێ.”ڕئالیسم جادوویی”.جە دەسپەنە کەردەو داستانەکێوە بە ئاشکرا پەیما بەر گنۆ کە ئینە ڕئالیسما و بە وردی باسوو زەمان و مەکانوو داستانەکێ کەرۆ و وەسفوو تەبیعەتێ ڕێک پێسەو نەقاشێوی ڕەئالیستی.بەڵام جە درێژەو داستانەکێنە وەختێو حەیوانەکە دەس کەرۆ بە قسە کەردەی و نەقڵوو وێش گێڵنۆوە،ئێتر ملۆ دلێ ڕەئالیسمی جادوویی کە چێگەنە فرە مەجال نیا سەروو جۆروو نویستەی ئی ڕۆمانێوە قسێ کەرمێ و تەنیا پەی ئانیشا حەز کەرا متاڤۆ حەواڵەو داستانەکاو “بەختیار عەلی”شا کەروو.

نامێ ڕۆمانەکێ:
ئی داستانێ بە گۆلانە یام کۆڵە ڕۆمانە ئەژناسە کریەینە.بەڵام کۆڵە ڕۆمانە چن دانێ تاریفی جیاکارێش هەنێ کە من تەنیا بە دوێ دانێشا ئێشارە کەروو.
ڕۆمانەی کۆڵە حەتم مشیۆم جە ٤ هەزار وشا یام کەلیما زیاتەرە بۆ.بەڵام ئی داستانێ هیچوەخت مەیاڤۆ ۲٥۰۰ وشێ.کە پاسنەن جە ڕوو ڕێژەو کەلیمەکاشەرە مەتاومێ ڕۆمانەش واچمێ بەڵام دلێنە و پەیڕەنگش ڕۆما و تا ڕادێو دوورا جە داستانێ درێژێ و داستانێ کۆتای.
بە پەیلواو من هەر وانەرێو کە ئی داستانێ موانۆوە دماوە تەنیا کەلیمێوە گنۆنە ویرش “کۆپان لار”ا.کە پاسنەن نامۆ ڕۆمانەکێ تاوێ کۆپان لار بۆ تا پەیوەنی فرەتەرش گێرتەیا چەنی وانەر و وەردەنگی.
  دەس پەنە کەردەی(opening)
یۆ جە گەورەتەرین عەناسۆروو داستان یام ڕۆمان نویستەی بە پەیلواو من شێوەو دەس پەنە کەردەیشا.پەی وانەری فرە گرنگا کە چا ئەوەڵاوە نویسەر بتاڤۆ لکەش دۆ بە داستانەکێوە.ئا چن خەتەو ئەوەڵیە ئێننەو دلێنەو داستانەکێ مۆهێما و فرەو وانەرا چن خەتەو ئەوەڵیەنە داستانەکێ مازا جیا.بەڵام کاک ڕەزا چی داستانێنە بە زوانیوی سادە و بە کەڵک گێرتەی جە سەنعەتوو ئیجازی تاوانش هیچ وانەری نەتۆرنۆ جە وێش بەڵکووم وادارش کەرۆ کە خەت بە خەت بلۆ وەرەوە و وێش بەشێو جە داستانەکێ بزانۆ یام وێش بنیۆ جیای یۆ جە شەخسیەتەکاو داستانەکێ.

کشمکش(conflict)
 نویسەر پەی درێژەدای بە داستانەکێش و ئەرەمەرزنای پەی
رەنگوو داستانەکێش هەوڵ مد٘ۆ ئێحساس و هەستی عاتێفی وانەری گێرۆ نیشانێ و بە باس کەردەو مەردەو مامۆ بارامی و ئا گیر و گرفتێ کە وەراوەروو ژەنەکێشەنە هەنێ و باسوو بێ کەسی زاوڵەکاش و ….وانەری بەرۆنە دلێ تەنگ و چەڵەمەکاو ڕۆزگاروو ئا خانەوادەیە و بە شێوێوی ڕێک‌وپێک ئی بەشیە بەرۆ ڕاوە و وانەری ئامادە کەرۆ پەی وەراوەر بیەیش چەنی ماباقی داستانێ و….

تەرح،پەیڕەنگ(plot)

 ئینە گرنگتەرین بەشوو ئی داستانێنە.کاک ڕەزا هەوڵش ئانە بیەنە جە قاڵبوو داستانێوێنە باسوو ماڤوو حەیوانا کەرۆ و ویرما بارۆوە کە دنیاو ئارۆیەنە چەنی ڕەفتار کەرمێ چەنی حەیوانا.بە پەیلواو من نویسەر تاوانش بە ڕێک‌وپێکی ئی تەرحێ مجۆرە.
بەڵام تەرحەکێ بڕێو یاگانە لەنگیۆ کە دماتەر جە بەشە جیاجیاکانە باسشا سەر کەروو.
 شەخسیەت پەردازی(characterization)
یۆ جە بەشە لاوازەکاو ئی داستانێ شێوەو شەخسیەت پەردازیشا.شەخسیەت بە خواستوو نویسەری دلێنەو داستانەکێنە چرخیۆ و هەرمانە و قسێ و باس کەرۆ.نویسەر هەر چن گەرەکش بیەن باسوو ماڤوو حەیوانەکا کەرۆ،بەڵام تاوێ شەخسیەتێوی مۆسبەت و پۆزێتیو دۆ بە ژەنەکێو مامۆ بارامی.هەر چن ئینە سەلیقەیا بەڵام نویسەر ئاننە ئاگاهی دەربارەو شەخسیەتەکاش مەد٘ۆ بە ئێمە یانێو خاس مەژناسۆشا پەنەما و تەنیا نامێشا بەرۆ و سەرشانە ویەرۆ.پەی نموونەی وەختێو نامێ حەمەی بەرۆ ،ڕەفێقوو سابیری،ئێتر هیچ باسێوما پەی مەکەرۆ کە حەمە کێن و شەخسیەتش چێشینا.خۆلاسە چی داستانێنە شەخسیەتەکێ خاس شی نەکریەینێوە.ڕەنگا یۆ واچۆ دەی ئینە خۆ ڕۆمانەنە و ئەوەجاش پینیشا نیا،بەڵام من پێسەو داستانێوێ تەماشاو ئی نویستەیمە کەردەن نەک ڕۆمان!
یۆتەر جە تایبەتمەنیەکاو شەیەتاو داستانێ تەناقۆز یام تەزادا.پەی نموونەی بە پەیلواو من نویسەر تاوێ جە درێژەو داستانەکێنە جۆرێو پەشیمانی بارۆنە دلێ دڵوو مایجانێ و ئاخرەوە وەڵێ ئانەیەنە کە هەرەکە مرۆ،داواو عەفوێش چەنە کەرۆ و پەشیمانە بۆوە.ئینە بۆ بە تەزادی شەخسیەتی پەی قارەمان یام یۆ جە شەخسیەتەکاو داستانێ کە نویسەر پەی ئێمەش باس کەرۆ و بڕێو ئەرزێشێ ئێنسانیێ و ئێخلاقیێمانیشانە مد٘ۆ.کە بە داخەوە شەخسیەتوو مایجانێ سابێتا و بە ئەوە کریاو لکەو داستانەکێ مەفاڕیۆ.واوەیش کەروەوە کە ئینە پەیلوای شەخسیەنە و بە پاو پەیوەرە ڕەسمیەکا نیەنە.

فەزا سازی (setting):
نویسەر بە کەڵک گێرتەی جە پەس زەمینەو داستانێ تاوانش تا ڕادێوی عال فەزاو داستانەکێ پەیما تەوسیف کەرۆ.زەمانوو داستانەکێ بە شێوێوی عال بەیان کریان و سەردا و سۆڵەوزمسانی هەست کەرمێ.جگەم ئانەی کە یاگێوەنە ماچۆ دوێ ساڵێن مامۆ بارام مەردەن و جە درێژەو داستانەکێنە ماچۆ ئینە ساڵێوا کە مامۆ بارام مەردەن،ئێتر زەمانوو داستانەکێ وەشا.
پەی باسوو مەکانیش؛بە داخەوە هیچ تەسویریوی ڕۆشن جە دەگاکێ پەیما مەگنۆ سارا.دەگای هەورامانی دایمە ئینای قەد٘پاڵوو کواوە و دەور و بەرشا حەتمەن باغ و مڵک و چێوا،کە چی داستانێنە ئی بەشە ئەسڵەن پەردازش نەکریان و تەسویرێو جە دەگاکێما مەد٘ۆ پەنە جگەم ئانەی یانۆ مامۆ بارامی تەوسیف کەرۆ.
نویسەر بە پەیلواو من جە هۆرچنیەو نامێ شەخسیەتەکا و نامێ دەگا و چەم و دۆڵەکەیەنە ،خاس جمانەوە و نامەکێ گرد ڕۆحوو ژیوایشا چنەن.وەختێو ماچۆ مامۆ بارام یام مەتی لاڵێ ئێتر وەردەنگوو هەورامانی گێڵۆوە پەی کەل و کووجیەکاو دەگاکاو هەورامانی و چەنیشا مژیڤۆ و چوون بە ڕاحەت متاڤوو واچوو دەگاو هەورامانیما نیەنە کە مەتی لاڵێ و مامۆبارامش نەبۆ چەنە!

دیالۆگ(Dialogue) :
جە بەشوو دیالۆگوو هەر داستانێوێنە دوێ چێوێ سەرەکیێما پەی گنا سارا.
ئەوەڵ: ئا کەلیمێ و ئە جۆملێ جە زوانوو شەخسیەتەکاو داستانەکێنە مژنەومێشا،پەیوەنیشا چەنی کەسایەتی داستانەکێوە هەن یام نا؟پەی نموونەی وەختێو مەتی لاڵێ چەمش گنۆ ژەنەکێو لالۆ بارامی کە خەریکەنە هەرەکەی بەرەڵڵا کەرۆ ماچۆ:ئاهوو ئا هەریە زاوڵەکات گێرۆ!ئینە دیالۆگوو ژەنێڤی بە تەمەنوو هەورامانیا کە گردێما ئاشناییما هەن چەنیش.بەڵام ئەر واتەیاش :ئەر ئا هەریە بەرەڵڵا کەری ساحبێو فڵان ئێن جی ئۆنە شکاتت کەروو!!!ئێتر ئینە دیالۆگێوی وشک و بێ ڕەبت بە تەمەنوو ئا ژەنێوە بێ
دوەم: نویسەر مشیۆم بە جیاوازی دیالۆگوو مابەینوو دوێ کەسایەتیا،ڕەفتار و جۆروو ویرەوە کەردەیشا مۆنتەقێڵ کەرۆ بە وەردەنگی.جە دەسپەنەکەردەو داستانەکێوە،چا یاگێنە کە مامۆ بارام و ژەنەکێش پێوەرە قسێ کەرا و باسوو ئانەی کەرا کە کۆپانەو هەرەکەی لارە بیێنە و حەر پا بۆنەوە نامێش منیا کۆپان لار،ئینە بەر گنۆ پەیما کە بەینوو مامۆ بارامی و ژەنەکێش وەش بیەن و بە شۆخی و بە هێمنی سەراڕاو ئانەی کە مڵکەنە ئامانەوە و مانیان،چەنی ژەنەکێش قسێ کەرۆ.بەڵام ئەر واتەیش دا بەوکم بڕەشەوە و سەرەما مێشۆ یام بە تۆ چێش!!!مابەینوو ئا دوە شەخسیەتیە پەیما بەر گنێ.کە پاسنەن دیالۆگ دلێ داستانێنە فرە بایێخ دارا و هەر چن ئی داستانێ فرەتەر ڕەوایەنە و کەمتەر دیالۆگش چەنە کە بەشی دماینەنە فرەتەر سەرش باس کەرمێ.

زاویە دید(point of view):

وەڵێ ئانەیەنە شێوازوو ڕوایەت کەردەو ئی داستانێ هۆرسەنگنمێ حەز کەروو ئێشارە کەروو بە دوێ خاڵا.
خاڵەو ئەوەڵی: زاویەو دیدی مەنزەرێوا کە نویسەر،شەخسیەتوو داستانەکێ یام ڕاوی مد٘یا داستانەکێرە.چکۆوە مد٘یا پەی داستانەکێ و چەنی داستانەکێ ڕوایەت کەرا.یۆ چا شێوا شێوەو ڕوایەت کەردەی بە چەما.(perspective).یانێو ڕاوی یام نویسەر هەرچی بە چەم وینۆ بەیانش کەرۆ کە ئینە فرەتەر ئا نویسەرێ کەڵکش چەنە گێرا کە بە سەبکوو ڕئالیسمی منویسا.
خاڵەی دوەمە:شێوازوو دوەمی پەی ڕوایەت کەردەو داستانێ،جگەم چەمی ئیدۆئۆلۆژی و ویر و نەزەرەو نویسەری گنۆ ڕا و سەرەڕاو ئانەی کە شەرحوو داستانەکێ مد٘ۆ یام واتەو شەخسیەتەکاو داستانێ بەیان کەرۆ وێچش بە کەڵک گێرتەی جە ویر و ئەندیشەو وێچش چێوانێوش پەنە زیاد٘ کەرۆ.کە چی دڵستانێنه بڕێو یاگێنە نویسەر ئەچی فۆرمیە کەڵکش گێرتەن و پەیلواو وێش دەربارەو ئا باسیە درکنۆ کە نیا دلێ داستانەکێنە.ئینە وێش یۆ جە تکنیکاو زاویەو دیدوو یەرۆم کەسی تاکیا(سوم شخس مۆفرەد) یام دانای کۆل.
دانای کۆل جگەم ئانەی باسێوی ڕەوایی جە سەیروو داستانەکێ کەرۆ،جاریچ هەن ملۆ دلێ زەینۆ شەخسیەتەکا و بڕێو پەلێ دەروونیێ ئا کەسایەتیەیە پەیما ئاشکرا کەرۆ یام بڕێو یاگێنە پێسەو ئی داستانێ،نویسەر نەزەرەو وێش دەربارەو فڵان باسی بە ئاشکرایی بەیان کەرۆ.پەی نموونەی نویسەر ماچۆ: ژیوای جە ئەوجوۆ سادەگیەنە .

ڕازوان و ڕانویس :

ئەچی بەشەنە من گەرەکم نیا فرە باس کەروو تەنیا چن نموونێ ماروەوە بە دوێ دەلیلێ.
ئەوەڵ ئانە کە من ئاننە شارەزاییم چی بەشەنە نیا و تەخەسۆسوو من نیا و
دوەم: ئێمە بە داخەوە هەڵای هەورامیەنە ڕازوانێوی جامێعما نیا کە کەرمێش پێوەر و پەنەش بنویسمێ.چوون جیاوازی لەهجەکاو هەورامانی فرەن و ئەرەنیای زوانی یۆگیر و ستاندارد مەحاڵی مەحاڵا!!کە پاسنەن ئاسایا کە بڕێو هەڵێما با.هەر ئیسە کەسێو ئی نویستەو منە وینۆ و چەنی نویستەو ماحاڵوو وێش هۆرشسەنگنۆ دەیان هەڵێش چەنە مێزۆوە.کە پاسنەن جە ڕازوانی ویەرمێ و بەڵام ڕانویس ئێتر بەهانێش مەتاومێ پەی بارمێوە و مشیۆم درووس بنویسمێ.بە داخەوە هەڵێ تایپیێ و ڕانویسیێ فرێ ئینی دلێنەو داستانەکێنە.کە هیچ ڕانویسیوی هەورامیەنە نیەنێ.
پەی نموونەی:زاڕۆڵانەشآ/ڕاشآ/و…..فرێ فرەفرێ….
ئی داستانێ چن دانێ جۆملێش چەنەنێ کە ساختارشا هەورامی نیا یانێو پێسەو تەرجۆمەی جە فارسی مرمانۆ وبڕێویچش چەنە کە تاک و کۆ بیەی وەرچەم نەگیریان و….کە من تەنیا چن نموونێ وردیێ ماروەوە.
ــــ نەقاشی (مفرد)ـــــــــ کێشیابێنێ(جمع)
ـــــ گەوڕەکێ وێشانە ـــــ گەوڕەکێو وێشانە (مۆزاف و مۆزافۆن ئێلەیه)
ـــــ هەردوە دەسش یام هەردوە دەسێش
ــــــ لەمەو کۆپان لاریش پەنە سێرە کەردە.مشیۆم سێر بۆ.
ـــ ماتەمینی گێرتەرە یام ماتەمی گێرتەره
ـــــ هیچ ژڵێوێوش نەبێ(هەورامی نیا)
ـــــ هەڵسەو شادی دلێ چەماشەنە هەڵقەش وستە(هەورامی نیا) …..و

نۆقتە گۆزاری (punctuation) :
ئەرەنیای نۆقتێ،ویرگوول یام کاما و ماباقی عەلامەتەکا یۆ جە بنەڕەتیتەرین فاکتەکان پەی نویستێوی درۆس و ئەدەبی و سەردەمیانەی.بەداخەوە چێگەنە ئەوەجاو ئانەی نیا فرە ئی باسیە شی کەرمێوە و ئیشەڵڵا جە نویستێوتەرە حەتم بە وردی سەرشەوە باس کەرمێ.
دلێ داستانەکێ کاک ڕەزای وەشەویسیەنە فرەو ئی خاڵا وەرچەم گێریەینێ و بە درووسی سەروو یاگێ وێشاوە ئی علامەتێ نریەینێرە جگەم نۆقتەی(.)
بەداخەوە ئەگەر سەیروو نویستەکەی کەردێ(بەپاو ئا نۆسخەیە من دیەنم )فرەو یاگەکانە کە مشیەیا نۆقتێش نیەیا جە کامای (٫) کەڵکش گێرتەن و تا ئاخروو پاراگرافەکەی هیچ نۆقتێوە مەوینمێ و فرەو کاماکا شێوازوو نوێستەکەیش کەمێو شێونان.

جە ئاخرەوە دیسان دەس وەشی کەروو جە کاک ڕەزای ئازیزی پەی نویستەی ئی داستانێ.
من وێم باوەڕێوی قووڵم هەن بە نەقدی و پەی گەشە و ترۆقوو زوان و ئەدەبیاتوو هەورامانی حەتم ئەوەجاما بەنەقدی هەن.ئەوەجاما بە کەلاسەو فێرکاری نەقدی بە شێوێوی ئاکادمیک و سەردەمیانە هەن.بەڵام بەداخەوە وەروو بێ کەسی زوانەکەیما ئی مۆهێما پەیما هۆرمەگنا و مەجبوورێنمێ وێما دەس بەکارێ بیمێ و ئەوە ئانەی مشۆ گاهەز کەسچ دەسماوە ڕەنجیۆ کە چی پێسە نەقدت کەردەن.
ئانێ نزیکەوە من مژناسا مزانا کە سەروو هەر داستانێوێ نمەنویسوو!یانێو سەروو داستانەو کەسێوی منویسوو کە ئەرزشش بۆ کە کات و ساتوو وێمش پەی بنیەوەرە.
داستانەکێ کاک ڕەزای بوەو هەورامانی مد٘ا.هەر ئینە پەی من وەسێن کە موانووشاوە و ئەگەر چێوێوم پێسەو نەقدی زانا سەرشا بنویسوو و تا ئا یاگێچ هەستی ناسکیش مژناسوو دڵنیانا کە ئانێشا وێش هەست کەرۆ ڕاسێنێ وەرچەمشا گێرۆ پەی دماتەری.
من حەتم و بێشک پێسەو نەقادیوی سازەندەی حەز کەروو مامەڵە کەروو چەنی نویستەو هەر نویسەریوی و هەوڵ مد٘ەو گۆترەی ماڵوو کەسی نەخرابنو و عەیبدارش نەکەروو و گۆترەێچ نویستەو کەسی نەبەروو سەر و تەنیا و تەنیا پەی ترۆقوو زوان و ئەدەبیاتوو هەورامانی بە تەماموو زانایی وێمەوە هەنگامە بنیەو و دایمە خەریکوو مۆتالێعەیەنا کە بتاڤوو بە شێوێوێ سەردەمیانە فێر بۆ ئەوەڵەن چەنی داستانە بوانوەوە و دماتەر چەنی نەقدش کەروو و خاڵە لاواز و پتەوەکاش ئاشکرا کەروو کە نویسەری هەورامی زوان ڕاحەتتەر بلۆنە دلێ دەریاو نویستەی و متمانەش بۆ ئەگەر هەڵێو کەرۆ کەسێوی دڵسۆز هەن کە هەڵەکاش وزۆوە سارا و ڕاهکارش مد٘ۆ پەنە کە واخواشا نەکەرۆوە.
سپاس
هەورامان ڕوستەمی.21گەلاوێژوو ۹۷ ک.ڕ.مەریوان.

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…