یانە ئەدەب و هونەر  دەس پەنەکەرەکاو شێعریٛ تازیٛ هەورامییٛ

 دەس پەنەکەرەکاو شێعریٛ تازیٛ هەورامییٛ

66

 

 دەس پەنەکەرەکاو شێعرێ تازێ هەورامییٛ (١)

عادل موحەمەدپوور

1-  عوسمان موحەمەد هەورامی

یەکەم قۆناخ پەی ئاخێزوو شێعرەو ئارۆ هەورامی، مەڕتەی رێساو شێعرەو هجایی(5+5) و کوڵ و درێژ کەردەی دێڕەکاو تەشکەو مەسنەوی بێ. پەی هەوەڵجاری «دەق»وو «ئێرو دڵی» بیەن بە رچەماڕ(هنجارشکن)و ئی ڕەوتییە.

ئەرەنیایرەو ئی دەقییە مامۆسا«عوسمان محمد ساڵح فەرەج، مەشهوور بە عوسمان محمد هورامی»بییەن کە ئەرەنیشتەو سلێمانی باشوورو کوردستانی جە ئەدا بیەو شارۆچکەو «تە‌ویڵێ، Tewêlê، بەروارو 1936م»ین . کاک عوسمان ئیسە مامۆسای خانە نشینا، جە ساباتەو شێعرێنە بەتایبەت پەی زاڕۆڵا و کاری شیکاریەنە ساحێب نەزەرا، تا ئیسە چند بەرهەمێش بە دوێ شێوێ سۆرانی و هورامی چاپ و پەخش‌کرێانێوە . ساڵەو (1972 م) چێروو کاریگەریی تازەگەری مامۆسا گۆرانیەنە، شێعرێش بە نامێ «ئێروو دڵی» نیارە، چی شێعرێنە پەی هەوەڵجاری تەشکەو «پەنج پەنج» هورامیانێش ماڕا و یەکەم لاقۆرەش هۆرگێرتە پەی نیایرەو تەوەنەو بنەڕەتەو تازەگەری شێعرەو ئارۆ هورامی. ئینە جە ئاستوو وێشەنە تەجروبێوە تازەن پەی هەنجارماڕای یەکچوونی تارێخی ئی شێعرێ. شێعرەو ئێروو دڵی بییە بنچینەو پەی قۆناخەکاتەروو شێعرەو هۆرامی بە تایبەت جە هۆرامانوو «ئی دیم»ی کە زووتەر هەستشا پی پەنەوازیە کەردەن. ئینەیچ دەقەکە:

*ئێرو دڵی، êrû dilî
گردَ نەیار و دۆسێ ماچا/دوورو نزیک،/سەرجەم مێژوونویسی ماچا: ئورومۆنا/هۆرامانا/ئاریمانا/ئێرە گەشەو/دڵ و گیان و گردیمانا…/شۆق و کڵپەو ئاتەشگاکا/مژدەو پەشتاو پەشتیمانا/گۆرەتەرین نیزانییا/بانگگەوازە فرە رۆشنەکەو/ناخە پاکەو یەزدانییا،/ئایرمانا/سەیرانگەو میتراییشناسان/دڵما گەشا/وەشیمانا/سەرانسەر تا دما هەناسە/مەڵبەندَ و گردَ/هورۆچیایاو پاک و خاسان،/خونچە گەشەو ئارمانی/هەر ئاهەوگا و شادَمانی/هەردەم، گەش گەش، گەشە کەرۆ/چەنی رۆزگاری و دۆرانی/پەیام یاونۆ/مژدە مدَۆ/لوتکەو سەرکەشماتا رووگەو/واتەو پەیامی نوورانی،/جە سەرزەمینی پیرۆزۆ/پەیاپە، پەی گرد جیهانی/گەشەو سەرچەمەو رۆشنی/بانگەوازا/کوڕو پیرا ئورۆمۆنی/ناڵەشا وەشتەرین سازا/هەر پا رازە شیرینەنە/ئەشقما پەڕاو/جە وینۆگەو گەشوینیەنە/چریکەما بەرزو سەرڤازا/بە ئاوازو زڤانە گەشەکەو ئاڤیستای/سرودو نەمریما تۆمارا/هەمیشە پەی هەتا هەتای/لانما وەشتەرین گوڵزارا…/ئینە زادَەو/ئەشقو پیرۆزو یەزدانین/بوتەو پەڕگڕو بیکوتاو/دڵە شادەکەو هۆرامانین.

تەوێڵێ/10/2/1972 م

موحەمەپوور عادڵ، ڕەنگاڵە، مەڵبەندی ڕۆشنبیری هورامان، ٢٠١٢

ڕۆشن بیەو کە ئاخێزوو شێعره‌و ئارۆ هه‌ورامی پێسه‌و‌ ماڕای نۆرمه‌و ده‌ بڕگه‌ی لاو کاک عوسمان محه‌مه‌د هه‌ورامیەوه‌ جه‌ هه‌ورامانوو ئه‌ودیمی خێزیان و نه‌قشی تاریخی وێچش نیانەره‌. به‌ڵام ئی ڕەوتە تازێ، چێگە و بە فۆرمی ڕادیکاڵ و هونەریتەرەوە ئامێنەنە مەیدان و به‌ شێوێوە کاراتەر که‌وتێنە گاگۆڵکێ و قنگه‌نشینێ بیێنه‌ و خه‌ریکا ته‌مام یاوۆ بە ئاستەو هونەری وێش‌. ئی پڕۆسه‌ پێسه‌و کاریگه‌ریێوه‌ وه‌رانوه‌ری(دیالێکتیکی) سه‌رش گێرته‌ن و تا یاوان‌ ئی داراته‌. ماڕای بڕگه‌ی کاریگه‌ریش نیا سه‌روو ئی دیمیەرە و ڕسکیا و ئیسه‌ که‌ کارای بیێنه‌ و کاریگەریی و هێژموونیش نیانەرە ملوو تازەگەری هورامانوو باشووریەرە. ئەگەرچی کەسانێو مژناسوو کە بە گردی، تەجرۆبەی قووڵشا جە بارەو شێعرێ و پڕۆسەو تازەگەریەوە هەن.

نموونه‌شا شاعێرێ وه‌ڵکه‌وتێ ئه‌ودیمینێ پێسه‌و کاک نامێق هو‌رامی، سوهه‌یب فارۆق و چندٚ که‌سێوه‌ته‌ر پێسه‌و ئه‌مین حاجی زه‌ڵمی و… که‌ چی ڕاسانه ئیسە‌ خه‌ریکوو چالاکیه‌نێ. جه‌ به‌شوو شیکاری ده‌قه‌کانه(کتێبوو چەکەریای…) سەروو هەرمانە تازەکا کاک‌ نامێق هو‌رامی به‌ ته‌سه‌ل باسێم که‌ردێنێ. چندٚ ده‌قێوه‌ شێعرێ شاعێر سۆهه‌یبیم جه‌ هاڵیگای مه‌جازیەنە دیێنێ. جه‌ وینگاو منوه‌ ئا ده‌قێ هۆرگێروو جه‌وهه‌روو شێعرێنێ. هه‌وڵشدان ویر و زوان و به‌یانش به‌ڕۆ که‌رۆوه‌ و ئی نیشانێچه‌ دلێ ته‌شکه‌و ده‌قه‌که‌یشه‌نه‌ پێویاینێ، پێسه‌و ئا شێعرێ واریه‌ و هه‌مته‌ر شێعره‌کێ ئه‌مین حاجی زه‌ڵمی. خاڵێوه‌ که‌ یاگێ واته‌یه‌نه‌ ئینه‌نه‌ که‌ په‌ی به‌رده‌وامی و یاوای په‌نه‌و ئی ڕه‌وتێ جه‌ هه‌ورامانوو ئه‌ودیمی، ئه‌شۆ هه‌وڵ دریۆ شاعێره‌کێ وێشا نیشانه‌ بدٚا. ئه‌گه‌ر چی بڕوای ته‌مامم به‌ پێوه‌ندی هونه‌ری و ڕۆشنویری وه‌رانوه‌ری هه‌ن، که‌ دیاردێوه‌ سه‌رده‌می و وه‌رپه‌نگ نه‌کریان. به‌ڵام لۆژیک و په‌نه‌زانای وێچش هه‌ن و ئه‌شۆم وه‌ره‌چه‌م گیریۆ و پێوه‌ندی سرۆشتی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری و کاریگه‌ریه‌کاش چنی هێژمۆنی زاڵی سه‌پیاره‌ی جیا کریۆوه‌ که‌ ئی دوێ پێوه‌ جیاوازیشا هه‌ن. بیه‌ی ئی شاعێرا که‌ چێگه‌نه‌(چەکەریانە…) ده‌قم ئاردێنێ، پاڵپه‌شتێ هێقم و ده‌لاقه‌یێو ڕوو به‌ ئاسۆنێ په‌ی شاعێره‌ بەئەزموون و گه‌نجه‌کاو ئه‌ودیمی و دێونای و هازنای ئی ڕه‌وته‌ شێعریه‌.

موحەمەدپوور عادڵ، چەکەریای حەزێ تازێ و عومرێ جادە، دالێو دەسکاری.

 2- جەلیل عەباسی 

ئا تاکه‌(ده‌قه)‌ شێعرێ که‌ کاک جه‌لیل عه‌باسی ساڵه‌و شه‌سی کۆچی ڕۆجیاری(سزاو ئه‌نه‌یاوای) واتێنه‌ و جه‌ کتێبوو ته‌رحێ(ل ١٨٥) باسم سه‌ر که‌ردێنه‌، چنی بڕگه‌ماڕاکه‌و مامۆسا عوسمان هورامی(ئێروو دڵی) و هه‌نگامه‌کاته‌ری که‌ هۆرگیریاینێ و بیێنێ ته‌وه‌نه‌و بنه‌ڕه‌ته‌و ژووژنایوه‌و شێعره‌و هورامی، تاوانشا نه‌قشی تاریخی[1] وێشا په‌ی تازه‌گه‌ری، جه‌ تاریخوو سه‌رهۆردای ئی ویه‌ڕێنه‌ تۆمار که‌را. قه‌قنه‌س سه‌ره‌ڕاو شێعرێ ده‌سێو‌ە واڵاش هه‌ن جه‌ نویسته‌ی و شیکاری ئه‌ده‌بی و ڕۆشنویریه‌نه‌ و تا ئیسه‌ چه‌ندین کتێبێش جه‌ ده‌راوه‌ جۆراوجۆره‌کاو زوان، ئه‌ده‌ب، تاریخی که‌ونارا و ئه‌وێستاشناسی و… چاپ و وه‌ڵا کریاینێوه‌. چا نموونه‌شێعرا که‌ تازه‌ په‌یش کیاسته‌نا ئی فاکتۆرێ پێویا: زه‌رافه‌ت و ساختاری ئه‌ده‌بیشا وێمانه‌ن، زوانشا ڕه‌سا و پاراو، وێنه‌کێ هه‌ستکریای و په‌یامه‌کێ وه‌رده‌نگ په‌سه‌ندێنێ:

هه‌تا
دما په‌ڵه‌و وارانیچ
ڕۆحوو من
هه‌ر لێزمه‌ که‌رۆ
بنپاساروو دڵی ته‌ژنه‌یم
چک چک
ویراوه‌و تۆ
مژۆ.

…………

بدٚیه‌ هه‌ناره‌که‌ی
چه‌نی ده‌مش چه‌قنانه‌ره‌…و
وناوی مزۆ ده‌مش
جه‌ حه‌سره‌توو
شه‌مامه‌کا باخه‌ڵه‌و تۆ
که‌ کۆمیه‌یۆ
په‌ی گزی دای.

…………

وه‌هار ژه‌کوو زینده‌گیم
زوو وشکش که‌رد
تۆراخ تۆراخ
دۆو ته‌مه‌نیم
وشکم که‌رۆ
سوه‌یلی داش
مێوه‌ ده‌یمه‌و پایزوو عه‌مریم
ساناڵێ سه‌رده‌و زمسانوو
زینده‌گانیم
بێ که‌شکه‌ڵان.

………….

وه‌شڵه‌ی
به‌ وه‌رزه‌ دێزه‌که‌
جیای جووڵه‌کا مامێم
کاکیلێ منش واردێنێ
با…
ئیتر هه‌رگیز ددٚانوو
ئه‌قڵیم نه‌زیێ.
(ج.قه‌قنه‌س)

…………………..

پانویسێ:

[1] – شفیعی کدکنی، با چراغ و آینە، صص ۶۰٧- ٦١٨.

داوا کەروو پەیجۆرکاراو ئی ڕەوتە تازێ، ئی وتاریە حەتمەن بواناوە. وانایوەو ئی وتاریە سەلەمنۆ کە باقە بەستەکەو من جە کتێبوو (طرح)ێ ل (١٧٣) سەروو تارێخچەو ئی شێعرە ئارۆیانێ، چننە تاپۆکریا، واقێعی، زانستی، شێوازشناسانە و بنچینەدارا. واتە بە نرخەکەو «د. کەدکەنی» ئا تاکە بەیتێ و ئا پارچە شێعرێ نەقشی تاریخی وێشا نیانەرە و ئیتر پەیشا نیا شاعێرەکێ گێڵاوە دما و بنیشارە و چێمنە دەقێ: «ئێرو دڵی، سزاو ئەنەیاوای، شێعرێ عالێ و زەڕنەو ئاسۆی» بنیارە. ئاساییا کە تاوا خاستەرێچ بنیارە، بەڵام قوتاریاینێ جە بۆ و بەرامەو چێوەڵتەری و نەقشە تاریخیەکەش.

چی وتارەنە د. کەدکەنی سەروو ئا ئامانجیە دوان: «کە تەنانەت تاکە بەیتێوە پێسەو:

آهوی کوهی در دشت چگونە دودا

او ندارد یار، بی یار چگونە بودا

سەرەتاو سەدەکاو کۆچی مانگی جە لاو شاعێرێوە بە نامێ (ابو حفص سغدی) نریاینەرە و دماتەر دەماودەم وچیاینەوە و نویسیاینەوە، تاوانش جە ئاخێزوو شێعرەو فارسینە، نەقشێوە تاریخی سەلەمنۆ و بۆ بە بناغەکاو ئی عەمارەتە شێعرێ. ئیدامەو ئی وتاریەنە، ئی شیکارە ئەدەبیە منویسۆ: کەسانێوە کە ماچا متاومێ شەوێنە سەدان هەزار خاستەر چی بەیتێ بنیەیمێرە، ئینە تەنیا واتێوە ڕووتا. بنیەیمێرە ئینێ ڕاس بواچا و تاوا ئی هەرمانێ کەرا بەڵام چینەیە خافڵێنێ کە ئی سەد هەزار بەیتە، ئایا تاوا یاگێ «آهوی کوهی…» و یام شێعرەکێ «زمسانوو ئەخەوانی» گێراوە؟ بێ گومان ئی هەرمانێ سەرنەگێرتێنە، چوون لەحازی « نەقشی تاریخی»: لاتکرار فی التجلی… و بەهرەمەندی نەقشی تاریخی چی ڕۆخانەنە فرەتەر جارێ نمەتاوی مەلێ کەری.»

شفیعی کدکنی، با چراغ و آینە، صص ٦٠٧-٦٠٨

سەرچەمە: موحەمەدپوور عادڵ، چەکەریای حەزێ تازێ و عومرێ جادە..ل ٨٩

3-  خانوم کولسووم عوسمانپوور

یۆ چا خانمه‌ شاعێرا که‌ ‌ ساباته‌و ئه‌ده‌بیات و شێعرێ کوردیەنه ‌حوزوورش بیەن، خانم کولسووم عوسمانپووره‌نه. ‌ په‌ی ده‌س په‌نه‌که‌رده‌ی شێعره‌و ئارۆ هه‌ورامیچ، یەرەمین هه‌نگامه‌ش هۆرگێرتێنه‌. بە واتەو خودوو شاعێری کە دوەتۆ و نامێوەنە کیانێنەش پەی نویسەروو ئی دێڕا، پێسەو یەکەم ئەزموونی شێعرێ ئازادێش ساڵەو (1369) ی کۆچی ڕۆجیاری دەسپەنە کەرۆ و شێعرێوەنە به‌ نامێ «شێعرێ عالێ» جە ڕادیۆ سنە بەشوو هورامی چند جارێو ونیێنەوە و دمایی لاپەلوو (39) کۆمەشێعروو (گرێ) چاپە کریێنە و پیجۆرە بیێنە به‌شێوە جه‌ ویه‌روو شێعره‌و ئارۆیما و تاوانش جه‌ مه‌وداو وێشه‌نه‌ مێکانیزمێوە بیه‌بۆ په‌ی جمه‌ و سه‌رگێرته‌و ئی ڕەوتە ئازادێما.

ئی شاعێرێ زوانش هونه‌ری و په‌یامش ڕۆشن، سه‌میمی و جه‌ هه‌مان حاڵنه‌ قووڵ و فره‌ ده‌لالین که‌ وه‌رده‌نگی وزۆ هەلەکێ و چێروو کاریگه‌ریه‌کاو وێش و بۆ به‌شێوه‌ جه‌ چه‌شکه‌ی ئه‌ده‌بیش.
…………………

جواب…
ماچام په‌ نه‌:
چی هه‌ر وه‌ختێ شێعرێ ماچی
سه‌ر کڵاوه‌و هه‌ورامانێوه‌تنه‌
مه‌یوه‌؟؟؟!!!
ئینه‌ بیه‌ن هه‌ر تابیه‌ن
ئاها مووسا هه‌ر توورنه‌
وه‌حیێ ئارێ.
……………. ….

چراوێوه‌ ڕۆشنه‌ نه‌
شێعرێ چنۆ
ژه‌نێوه‌ که‌
هێشتا تاریکی بژمارۆ
…………………

وێم ئاڵۆچنان پی شه‌وێره‌
پێسه‌ مێخه‌ک به‌ننه‌و ژه‌نێ هه‌ورامیێ‌
به‌شکه‌م ئی شێعرێ تاوۆ
بۆوه‌شه‌م که‌رۆ
…………………
چێوێ واچه‌، وێت درکنه‌
جه‌ پێچوو ئی مێسره‌عێ
تۆرمزێ که‌ره‌
تا پێسه‌ گۆراڵه‌ نه‌ورۆزیی ده‌سوو زارۆڵا
ڕه‌موو تا قه‌راخوو جاده‌ی

(کولسووم عوسمانپوور)
……………….

سەرچەمە: موحەمەدپوور عادڵ، چەکەریای حەزێ تازێ و عومرێ جادە..ل ٩٠ بە ویراستاریەوە

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟

 چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟ جە ماوەو لەمپەڕینە  ژەنی هەر ئینا هوٙشو ئان…