یانە ویەردە و هەورامانی نەخش و ژەنەو هەورامانی جە ویارو فەرهەنگیەنە 

نەخش و ژەنەو هەورامانی جە ویارو فەرهەنگیەنە 

285

نەخش و ژەنەو هەورامانی جە ویارو فەرهەنگیەنە 

شایسته فەتحی

گەوهەروو وجودوو گردوو ئێنسانەکان پێسەنە یۆی و ژن و پیا هەردوە ئێنسانێنێ بە جیاوازی و شباهەتانێوە کە ئاشکراتەرینشا جە زاهێرەنە وێش نیشانە مەدۆ، بەڵام ئا فاکتۆرە کە گردو ئێنسانەکان جە یەکترینی جیاوازۆ مەکەرۆ تەرزوو فکروو ئا ئێنسانانەنە و دیدگاشا بە دنیاو دەور و بەریشان.
مەسائلێوە پێسە، ئێنگارە جنسیتی، مەحدودیەتوو کۆمەڵگای،کۆمەڵگای پیا سالار و باوڕی کلیشەیی و یەک جۆر جە تولوو زەمانێوە توولانیەنە کە سەرچەمەیچشا هەر ئا فکرە و ئێنتاجە زهنیە بێ، بیێ باعێس تا ئێنسان بگنۆ ویروو ئەسەو حەقیش و یاوای بە یاگێ وێش جە دنیانە.
ویر کەردەی بە یاگێوە قەوی جە دنیانە پەی یاوای بە داواکاری و نیازەکان شایەد هەدەفو هەر ئێنسانێوە بۆ.
زۆردار و کەم زۆرجە ڕەوانشناسیەنە وەختە تەماشاو ئێنسانە ئەوەڵیەکان مەکەرمێ مەوینمێ کە زۆردار جە کەم زۆری حەقێوە کە شایەد هنوو وێچش نەوێ سانێ. ئینە ئەوەڵین جرقەو زۆرداری بێ کە دریا وەنە.
کومەڵگاو ئارۆی کەوتەن وەڵێ و پێسە ئا ئەوەڵیە نیەن، بەڵام چێوە جە کە ئێشارەما پەنە کەرد چون نەها دلێ زاتوو ئێنسانیەنە تەغییرش توش ئامەن و بە شێوازانی تازە وێش نیشانە دان. پەی نموونەی کێشاو سنوورێوە ئێشتبای دەوروو ئێنسانەکان چە ژەنی بە نێسبەتوو پیای و چە بەرعەکس، بەڵام جە کومەڵگای پیا سالارەنە مەحدودیەت ئیجاد کەردەو پیای بە نسبەتوو ژەنێ کامڵەن مەشهوودەن.
جە بارەو یاگێ ژەن و پیای جە هەورامانەنە نەزەرێ فرێنێ کە هەرکەسە چەنی مەوینۆش ،جە ئینەینە کە ژەن و پیا موکەمڵوو یەکترینیەنێ شەکێوە نیەنە و بە یەکترینیۆ مانا مەگێران.
مەوردێوە کە باسش سەر مەکەرمێ ژەن و پیانێوەنێ کە بیەو شەرایتێوە نە چەندان موساعێد تاوانشا یاگێ وێشا بێزانێوە و کاریگەری وێشا جە بواروو فەرهەنگ، هونەر و کۆمەڵگاینە نیشانە بدانێ و بانێ نمونانێوە کە پێسە هەسارێوە ئاسمانوو مێژوو هەورامانیەنە بدرەوشانێوە.
شوڕشوو ئێنسانە ئاوەزدار و زاناکان سەروو ویر و باوەڕی کونەو وەڵینانو وێشانۆ بێ شک هەرمانێوە نەویێنە کە بە تەنیایی بە دەسوو ژەنان بە ئەنجام یاوا بۆ بەڵکو دەسو پاڵپشتی پیانیچش پەشتیۆ بیەن تا کە ئی هەوڵ و تەقەلا یاوان سەمەر.
جە کۆمەڵگا، ئەدەبیات و هونەرەنە نمونێ ژەنە کاریگەرانما کامێنێ!
ژەنایەتی وێش هونەرێوەن بێ وێنە. جە بواروو کومەڵگاینە ژەنی فرێما بیێنێ کە هەمپاو پیاکانما خزمەتشا بە خەڵکی و بنەماڵەو وێشا کەردەن، ژەنانێوە ئاشتی واز و ئاوەز بەرزێ کە تاوانشا بانێ ئولگوو پە دمایینانو وێشا نمونانێوە کە چێگەنە ئێشارەشا پەنە مەکریۆ کەسانێوەنێ پێسە:
ئاداد، جەهان ئاراخانم،خاتوو هورێزاد سان، خاتوو مونیرە سان، ئامنە خان کناچێ ئەفراسیاو بەگی، خانمەو هەورامانی ئافتاو خانە،خورشید نەمای داواشی، کەوکەو هەورامانی،خاتوو لەیلا ئازادوار، خاتوو کولسووم عوسمان پور،خاتوو بەدریە جەمیلی، خاتوو فەریبا ئێسماعیلی و موهێمتەر جە گردین ئەداکێما.

ئاداد :
جە سەردەموو ئەشکانیەکانەنە بە هۆو بیناو سنوورە ئابوریەکانو وەختی،بە دەسو ئەسکەندەر و هیلینیەکانۆ پەی ماوێوە فرەی خەڵکوو هەورامانی پەی بەرتەرەف کەردەو نیازەکانشا وێشا دەس بە کارێ بیێ و پەشتگیری یەکترینیشا کەرد تا کە ئا قەیرانیە جە سەر بویەرنان ، ئی تەحریمە جە پاڵوو پەیامەدانێوە مەنفی کە بێنێش پەیامەدانێوە موسبەت و خاسێچش بێنێ پێسە پارێزناو زوانوو ئاریان واچی کە نزیکەن جە زوانو گاتەکانوو ئەوێستای کە شێوەیچش هەورامیەن.
جه ئا سەردەمەنە میرانێوە بیێنێ کە نام و نیشانێوەشا نیەن دەسرەسەنە ، بەڵام جە ڕوەو پوڵێوەرە کە ئێزیانۆ نامێ خاتونێوە گەورێ جە مەنتەقەو هەورامانیەنە بە نامێ( ئاداد)ێ کەوتەن دەس کە ئی پوڵە نیشانە مەدۆ ئادادە فەرمانڕەواو وەختوو هەورامانی بیێنە.ئی پوڵە ڕویوەش بە خەتی ئارامی نامێ خودو ئادادێش پۆوه نویسیان و سەروو ڕوە تەریشۆ وێنەو وێشەن.

جە سەردەموو عەباسیەکانەنە بە تایبەت جە زەمانوو فەرمانڕوایی مەئمونوو هارون الرشیدی جە مەنتقەکانوو هەورامانیەنە کە تا بە ئا ڕۆ ئێسلامشا نەوردەبێ خانمێوە حاکمەو هەورامانی بیێنە کە بە هۆو تێک شیەو پوڵەکەی نامێش نادیارەنە بەڵام تاریخوو زەربوو پوڵەکەی مەگێڵۆوە پەی ساڵوو ۲۳۰ی کۆچی.
جە ساڵوو۴۴۲ی کۆچیەنە نامێ فەرمانڕوایانێوە جە مێژوو هەورامانیەنە ئەومەن کە تا دەوروو پەهلەوی درێژەش بیەن و نامێ جە حاکمانوو ئا وەختیە کە ژەنی بیێنێ ئەوریان کە سانێ هەورامانی بیێنێ.
خاتوو هورێزاد سان :
یوە چا خانمانە کە دماو کوشیاو ئەسکەندەر سانوو هەورامانی کە جە ساڵوو ۱۲۲۵یەنە مەوۆ ، بە عونوانوو سانەو هەورامانی بە ماوەو نزیک بە ساڵێوە خزمه‌ت مه‌که‌رۆ و دماتەر سانیەتیش مەوەخشۆ بە محەمەد بەگی ئاغایش.
خاتوو مونیره سان :
ئی خاتوونێ جە مەنتەقەو لهۆنیەنە بیێنە و پێسە سانیەتیش نزیک بە ساڵێوە بیەن و دماشۆ قادر بەگو عومەر بەگی مەوۆ سانو لهۆنی.

خاتوونانێوەیچ بیێنێ کە پاڵوو پیاکانشانەنە پێسە موشاوێر و هەمویر و هەمکارێوە بیێنێ کە نمونێشا پێسە خاتوو مینا کناچێ ڕۆسەم سانی کە خاتوونەو جافرسانی بیێنە و هەمیشە جە تەسمیماتوو جافر سانیەنە موشاورەش دان و ئادیچ جە نەزەراتیش بەهرەش گێرتەن.
هەرپاسە خاتوو ئامنێ کناچێ ئەفراسیاو بەگی کە خانمەو حەمەمین سانی بیێنە و واتێ و موشاورێش کاریگەریشا سەروو تەسمیم گێرتەو حەمەمین سانی بیەن.
خانمەو هەورامانی یوە چا خانمە زیرەک و تەئسیرگوزارانە کە نەقشێوە موهێمش جە فەرمانڕوایی لهونیەنە بیەن ئافتاو خانەو غەفار بەگی، خانمەو عیزەت بەگی بیێنە ئی خاتوونێ جە نەویەو عیزەت بەگیەنە زەمانە کە کەوتەبێ زێندان تاواش مودیریەتوو کاران گێرۆ دەس و باخە وێرانەکان ئاودان کەروۆە و سەرپەرشتی باخ و مڵکەکان گێرۆ دەس. ئی خاتوونێ شەخسیەتی دینیەنە قورئان وانە و باوڕمەندە بیێنە.
پێسە ئەدایوە ڕەحمینێ بیێنە و کومەکو خەڵکیش کەردەن،هەرپاسە جە موشکڵاتێوە پێسە ناکۆکی بەینوو هۆزەکانۆ و ئا موشکڵێ کە بۆنەو زەمین و زارانۆ ئەومێنێ وەرۆ نەقشێوە موسبەت و ئاشتی وازش بیەن. ئینێ بیێ باعێس تا لەقەبوو خانمەو هەورامانیش بدانێ پەنە.
ئینە جە خانمانێوەنی کە نەقشی موسبەتشا فەرهەنگو کومەڵگاینە بیەن و تا حەدوو وێشا تاوانشا ئی پەیامیە بیاونان کە مەکریۆ جە مەحدودیەتیچەنە نەقشما خاس و موسبەت بۆ بتاومێ هەم وێما بیاوم یاگێوە عالە و هەم دەورووبەریەکێچما جە لاشەنە کومەک کەرمێ.
جە ئەدەبیاتەنە کێما هەن؟
جەهان ئارا خانمە پاوەییە، کناچێ مەڵڵا نەشئەتی پاوەیی بیێنە کە خانمێوە ناسک خەیاڵوو زەمانوو وێش بیێنە، سەرەتا ژەنەو علی اکبر خان شرف الملک اردلانی بیێنە کە بە خاتروو دەلایل سیاسی علی اکبر خان کەلۆ پەی تارانی و چاگە مەمانۆوە و دماو ماوێوە ئاگاش جە جەهان ئارای نمەمانۆ، چی ماوەنە جەهان ئارا خانمە سوزی دەرونیش مەوۆ باعێس کە دەس کەرۆ شێعر واتەی و ڕازو عەشقیش جە بەیت بەیتو شیعرەکانشەنە و دڵتەنگیش پەی عەلی ئەکبەرخانی مەنویسۆوە و جە زوانو جەهان ئارا خانمێوە ئی شێعری مەگنان سەرو زوانو مەردمیچ.
عەلی ئەکبەر خان جە جەهان ئارا خانمێ جیا مەوۆوە و جەهان ئارا خانمە مەوو ژەنەو حەبیب اللە خان باواجانی کە ئی وەسڵەتە بە دڵو جەهان ئارا خانمێ نیەن
شیعری جەهان ئارا خانمێ بە هۆو فەرهەنگو عەشایری و پیا سالارانەی کە نازێ ژەنی پێسە پیای چی بابەتانەنە وێش دیاری بدۆ بە شێوێوە تەمام جەم نەکریاینێ و نەکەوتێنێ وەردەسوو وەردەنگەکان چێگەنە نمونێوە جە شیعرەو جەهان ئارا خانمێ مەواندێوە:

ئاغه‌م کاریمه‌ن، ئاغه‌م کاریمه‌ن
بیللا جه‌ دووریت ده‌رد کاریمه‌ن

هه‌ر شه‌و تا سه‌حه‌ر بێقه‌راریمه‌ن
که‌لبه‌لای به‌ ڕاست شین و زاریمه‌ن

ئه‌وه‌نده‌ بێحه‌د تاسه‌ی تۆم که‌رده‌ن
دوود هه‌ناسه‌م جه‌ فه‌رق ویه‌رده‌ن

دیدٚه‌م ئێنتێزار ئامه‌شۆی ڕاته‌ن
خه‌یاڵ هه‌ر نه‌ فکر ویر سه‌ودٚاته‌ن

سه‌رسام سادٚار چوون له‌یلێ ئاسام
شادی و زه‌وق نه‌ ڕووی ده‌روون هه‌راسام
چوونکه‌ به‌ی ڕه‌نگه‌ ده‌رد کاریمه‌ن
ده‌رد بێ ده‌رمان نادیاریمه‌ن

بۆ تای کاکۆڵ قه‌ترانی وه‌ش بۆت
واز که‌ره‌ نه‌ فه‌رق عه‌تر ئه‌شه‌دبۆت

بکیانه‌ په‌رێ زامدار زامت
دڵ به‌ سێخ بڕیای باڵای نه‌مامت

له‌حزه‌ یه‌ک له‌حزه‌ نام تۆم جه‌ هۆش
تا وه‌ ڕۆی مه‌رده‌ن نیه‌ن فه‌رامۆش

قه‌سه‌مم وارده‌ن ڕۆح باروو وه‌ به‌ر
بنیه‌روو نه‌ ڕێت عومر و گیان و سه‌ر

قه‌سه‌م به‌ ئایه‌ی سی جزمه‌ی که‌لام
په‌ی تۆ خواب و خورد لێم بیه‌ن حه‌رام

سه‌وگه‌ند به‌ باڵات نازه‌نین ئه‌ندام
غه‌یر جه‌ تۆ زه‌وقم جه‌ گشت که‌س حه‌رام

ئه‌مما تۆ په‌ی من نیه‌نی وه‌ ته‌نگ
بێ ڕه‌حمی بێ ڕه‌حم، دڵ سه‌نگی دڵ سه‌نگ

مه‌یلت چوون جاران جه‌ی وه‌ر نه‌مه‌نده‌ن
مه‌علوومه‌ن ده‌ندان که‌نیزت که‌نده‌ن

وه‌رنه‌ یانێ چێش بینایی دیدٚه‌م
عه‌مرم، عه‌زیزم، هه‌م به‌رگوزیدٚه‌م

یه‌ خه‌یلێ وه‌خته‌ن مه‌یلت که‌رده‌ن سه‌رد
کۆت که‌رده‌ن جه‌ لام خه‌رمه‌ن خه‌رمه‌ن خه‌م

ڕۆ جه‌ ڕۆ فێشته‌ر مه‌ینه‌ت مه‌دٚه‌ی پێم
وه‌ڵڵا بێزارم من جه‌ گیان وێم

جه‌ ته‌نخوای نه‌وید خه‌م په‌یم مه‌کیانی
وه‌ شه‌رت دووری هیچ نمه‌زانی

خاتوو کەوکەو هەورامانی یوە چا خانمە ئاوەزدارانەنە کە جە هەورامانو عێراقیەنە مەژیوۆ و ساحێوو دیوانو شیعرەو وێشەنە و چنن داستان کوتایچش هەنێ.
ئینە یۆ جە شیعرەکانەن:
. داخی دڵم ساڕێژ نابێ،
هەزار نەغمەم بو بخوێنی
گەر بیر و باوەڕی توش وابێ
لە سەر چی توڵەم لێ بسێنێ
لە بیرتە کە هاتم بۆ لات!؟
چاو بە فرمێسکی خوێنین
ترپە ترپی دڵم ئەهات
بۆ سەر گوزشتەی دێرین
کە پێشوازیت لێ کردم
پێشوازیەکی سارد و سڕ
بیر و هوشت تەواو بردم
بە دەنگوباسێکی جەرگ بڕ
من توم دانای لە جێی گشت کەس
توم کردبوی بە هیوا و مەبەست
بەڵام تو زور بی وەفا بووی
بەقات بو هیچ کەسێ نەبوو

خاتوو لەیلا ئازادوار کە جە هەورامانو ئێرانیەنە مەژیوۆ و شاعێرەنە و جە ئەدەبیاتەنە یاگێ وێش هەنە.
خاتوو کولسوم عوسمان پور
خاتونێوە کە شێعری بە هەورامی و سۆرانی ماچۆ و جە ڕادیۆ و تەلەفزیونو سنەیەنە کارش کەردەن و جە ئەدەبیاتەنە بەردەوامەنە.
نمونە شێعر:
. هیزی قسێ هاژەو چەما
سەبا زانوو
خەمێ ڕەما
یانە قولەو ئاوەدانو ئارۆ و سەبایم
هەر گوڵە وەنەوشێوش کەما.
خاتوو بەدریە جەمیلی
جە ڕادیۆ و تەلەفزیونو سنەیەنە کارش کەردەن و ساحێوو هونەری تایبەتوو وێشەنە جە پەخش کەردەو هەواڵی و دەنگێوە پاراوش هەن.
جە باری دینیەرە مەتاوم بە خاتوون خاڵێ و سۆفی مروەتی ئیشارە کەرمێ کە خاتوون خاڵێ کناچێ پیر جاڕوڵڵای جە نەوەدو نۆ پیرانو هەورامانی بیەن و سۆفی مروەتەیچ ئەوەڵ جار خەڵیفەو شێخ عومەرو بیارێ و دماتەر شێخ عەلادینو بیارێ بیێنە.

خاتوو خورشید نەمای داواشی
جە ئەهالی ڕوانسریەنە و دیوانش چاپ نەکریان بەڵام چێگەنە نمونە شێعرەش مەورمێ کە پەی سید سەفائەدینی هاشمیش واتێنێ کە پیرش بیەن:
یە خورشید واتەن دایم غەمینەن
غەمین دووری سەفائەدینەن
یاخودا مەرگی نەوینم وە چاو
نەیژنەفم وە گۆش نەیوینیم بە خاو
جاداری عەزیز پیری ئێرشاد بۆ
وەکیڵ زندەی غەوس بەغدا بو
ناڵەی مەستانەی تەکیەش هەر بەرز بۆ
پەناگای دەروێش ئەبداڵی مەرز بۆ
مەیخانەی مەعنیش هەر بەرقەرار بۆ
باخە بەر جە ئەمر لەیل و نەهار بۆ
تا ماچۆ:
بەڵکەم جە ئەلتاف وێنەی ئەو شایێ
ڕابعەی دەوران گوم کەردە ڕایێ
بگنۆ وە سەر ڕای تاعەت کاری دا
بەر بەیۆ جە حوکم سەنگساریی دا
بواچۆ سەرمەست بەندی شاکریم
کەلبی ئاسانەی عبدالقادریم.

خاتوو فەریبا ئێسماعیلی
ئی خاتوونێ خەڵکو نودشەیەنە و جە بوارو ڕومانێنە کارش کەردەن و نامێ ڕومانە فارسیەکاش عشق در جهنم، زندەای در تابوت و پاشیلا و هەرپاسە ڕومانە هەورامیەش بە نامێ هەوریەکەت لادە جە ساڵوو ۹۵یەنە یاواینە چاپ.

ئەداکێما :
ئەداکێما گەورەتەرین ژەنی و هونەرمەندتەرینێشانەنێ کە هونەرشا نەها دلێ لای لای کەردەی و داستان نەقڵ کەردەکەیشانەنە پەی زوڕوکانشا. پی جۆرەنە کە جە پاڵوو ئی خانمە گەورانەنە کە نامێما دای نمەوۆ نەقشو ئەداکان جە یاد بەرمێ و نەدیدش گێرمێ. بەڵام بە داخەوە چێوێوە کە فرە دیارەن نێزامی تەربیەتی یەکسانەن کە فرێوە جە خانمەکان پەی پەروەردە کەردەو زوڕوکانشا چەنەش بەهرەشا گێرتەن و تەنیا کەسانە جە بەندوو ئا نزامیە کە ئێنسانی مونفەعێل و ساکن مەکەرۆ پەیرەویشا نەکەردەن، تاوانشا ئەگەرچێش وێشا نیاوایبان ئامانجەکانشا بەڵام زوڕوکانشا بیاونان ئاواتو دڵیشان و بانێ مایەو فەخری پەیشا.
نیشانە دیارەکێ کە ئەدەبیاتی ژەنانە و پیانە جیاواز مەکەرۆوە
۱-هەر ئەسەرێوە حاسڵوو زێهن و زوان و دنیاو نویسەریەن، ژەنی جە کومەڵگاو ئێمەنە و بە کوللی جە دنیاو ئەدەبیاتیەنە فرەتەرین چێوە کە قەڵەمش سەر چەرخنان مەسەلێ جیاوازی و تەبعیز جنسەتیەن و مەحدودیەتانێوە کە جامعە بە حاڵەتی ناڕەوا دانش ملوو ژەنانەرە،و سەلب ئێختیارو ژەنان جە سریە مەسائێلەنە، ئی مەسئەلێ کاریگەری وێشا سەرو سەبک، مەزموون،زوان و درون مایەو مەتنیەرە دیاری دان.
۲-جە نەزەرە ڕوانشناسی ژەنی ڕاحەتتەر جە پیای مەتاوۆ هەستوو وێش بە نێسبەتوو مەسائێلی بەیان کەرۆ بەڵام جە شەرایتو کومەڵگاینە بە هۆکارانێوە پێسە مەسائل ئێجتماعی و تەرس جە ئێنتقادو ئەفکاریشا بەیانو هەستیشانەنە موحتاتتەر عەمەڵ مەکەرانێ
۳-جە سەتحو زوانیەنە کەلەمات و ڕستەکێ ڕەنگ و حاڵەتشا تەمامەن جە نوشتانێوە کە نویسەرشا پیان جیاوازێنێ
۴-ژەنی مەعمولەن بە دەلیلو نەویەی موستەقیم دلێ کومەڵگاینە مەسائل ئێجتماعیش بە نسبەتوو پیای بە وردی بەیان نەکەردێنێ کە ئی مەوردە جە تولو زەمانیەنە تەغییرش کەردەن و ئارۆنە تا حەدێوە کەمتەر بیەنۆ
۵- مەوجانێوە کە جەهان سومەنە پی در پی میان وەرۆ پەی کومەڵگای فرەو وەختی بە دەلیلو مونفەعێل بیەی و کم ئاگاهی و ئێتلاعاتی ناقسوو مەردمی جە بارەشۆ بێ موتالێعە قبووڵ مەکریان بە داخەوە ئینە قەڵەموو خاتوونەکانش تێژۆ کەردەن و بیەن باعێسو دیدی یەک تەرەفە و قزاوەتی یەک تەرەفە کە جز تەدافعو کومەڵگای و زواڵو ژەنێ شاید چێوەتەریش نەوۆ شونیۆ. موتالێعە یانی فکر کردەی و ئێنتاجی عەقلی و مەنتقی و دەر نەتیجە زوانێوە تەئسیرگوزار و قەڵەمێوە قەوی.

رکن ڕشدو جامعە وابستە بە ژەنانەن هەرجامعێوەنە ژەنی ئاگاە و زانای فرێ بان ئا جامعە ڕو بە ڕو سەرمەگنۆ و تەربیەتی دروسو زوڕوانو ئا جامعەیە تەزمینەن.
نوشتێوە فارسیە هەنە کە ماچۆ ” زن یعنی زندگی، حال زن کە خوب باشد، حال یک زندگی خوب است” .

منابع:
۱-مێژووی هەورامان/حەمەمین هەورامانی
۲-کەشکولی هەورامان/موحەمەد رەشید ئەمینی
 شایستە فەتحی  / تیر۹۷

 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەمارو زانایی بیٛسارانی 

هەمارو زانایی بیٛسارانی پەیجوٙریێوەن بە قەڵەمو کورش ئەمینی ، بە تیٛر و تەسەلی لوان تانو زا…