یانە پەیلوای فۆرمی هونەری، هونەرسازی و تازەگەری شیٛعریٛ

فۆرمی هونەری، هونەرسازی و تازەگەری شیٛعریٛ

103

 

 

 

فۆرمی هونەری، هونەرسازی و تازەگەری شیٛعریٛ

عادڵ موحەمەدپوور

شاعێری تازەواز و ئارۆیی کە گەرەکشەن تازەگەری کەرۆ، زەینی شاعێرانە مەبەسیۆوە بە فۆرمی تایبەیوە، بەڵام مەحکوومەن بە وشیاری، خەلاقیەت و وەرپەرسیارەتی پڕۆسەو شێعرێ و هونەرسازەو پەنەوازوو ڕۆی(مسئولیت و انگیزش شاعێرانە). ئەشۆم ڕوەکەردش فاڕیا بۆ و لوابۆنە دلێ فازێوەتەری جە دەلالەتوو وێنەی و وێنەسازی؛ تا ئایرەو سەردەمی بیەیش پەی پیمانە کریۆ.

جە وینگاو منەو ئی کارەساتێ ڕێژەیی چی غەزەڵێنە ڕوەشا داینە و ئینەیچ ڕەفزوو ئا وینگاینە کە ئیعانی مدیا پەی شێعرێ. شاعێر جە پێوەندٚیی کلاسیکی و واتەزاو «شەمعێ و پڕووزیای باڵێ پەروانە»ی ترازیان و جە پۆلێوە دیاردێ، سوننەت ماڕای و ئاشنایی سڕیەیوەش کەردەن و کۆمەڵێوە وێنێ کە جە ئەدەبوو ئێمەنە تا ئیسە باوێ نەبیێنێ؛ ئاردێنێنە.

با پێوە غەزەڵەکێ بوانمێوە:

شیوەن کەرە گوڵشەن! کە نۆبەو ژانوو پەپوولەین
دنیایێوە سەرجەم جە خەموو گیانوو پەپوولەین

من وینوو وەنەوشێوە ملش دانەوە پێڵش
ماتەمزەدٚە، دڵتەنگ و پەرێشانوو پەپوولەین

قومری بە کۆکۆ شاخێوە حەیران و خەفەتبار
کز کەردە چەمەن، ماتەموو هێجرانوو پەپوولەین

ئا پەرچەمە ئاور بە جنینوو کوڕوو گوڵیا
مژنش سەروو ئی حەمڵێوە جەولانوو پەپوولەین

ئەر ئیسە خەبەر دارێ نەبا سۆسەن و نەسرین
شێنەی گنۆ بەر باخەنە فێقدانوو پەپوولەین

هەر لایێ مەشی بۆ جە کەسافاتی لەوەڕیۆ
ماچێو جە دەموو نەرگسی ئیمانوو پەپوولەین

کاول چی نەبۆ پارکێوە پەڕچين بۆ بە تەلبەند؟
وێران چی نەبۆ زێدێوە زیندٚانوو پەپوولەین؟

عەشرەت جە دەموو «سەعدی»وە بژنەودێ حەقێقەت
تەنیا خەموو ئازادٚی بێ تاوانوو پەپوولەین

(سه‌عدی غه‌ریبی)

چێگەنە بە کوڵە باسێوە جە بارەو ئی غەزەڵێ وەس کەروو و درێژەدای و تەفسیر و ئانالیز کەردەیش وزوو دماتەر…

 

یاگێ سەرنجێنە، هەڵای فرێما جە فۆرمی هونەری و کارکەردەکاو هونەرسازەی کە فەلسەفەو تازەگەری و تازەوەبیەی شێعرێ کە پۆلێ باسێو تێئۆریکیێنێ و فۆڕماڵیستەکێ پەشتیشا پەنە بەستێنە، خاس نەیاواینمێنە و ڕەها بەسمێشەوە بە زەمان و فۆرمێوە تایبەیوە و بە وینگاو وێما کە ڕاکاڕێوە لۆکاڵین پەی شێعرێ، جە یۆش مدٚەیمێوە.

ڕاسیەکەش ئینەنە کە تاینکەردەی قەیدی زەمانی: «هێزی و ئارۆ، کۆنە و تازە، سەردەمی(معاصرSynchronic) و تاریخی (Dyachronic) » پەی شێعرێ کە کارەساتێوە زوانین و جە زوانەنە ڕوە مدٚۆ و وێچش نماناو دیاردەو زوانین، هیچ کە زانشتی نیا، تا چەمێ منیەیمێ یۆیرە ئیسە بۆ ویەردە و ویەردەیچ بۆ ویەردەی دوور و…

بە قەوڵێوەتەر شێعرە خۆ شۆرباوی نیەنە کە سەردٚە بۆوە و نەتاوی بوەرینەش، ئاردەینەو شێعرێ تەرزێوە مۆسیقای زوانی و پۆلێوە زەریفکاری ئەدەبی(جەماڵ شناسی) و ئەندێشەی شاعێرانەن و تەنیا دای یۆرەو(آمیزش) ئیسە و هێزی دیالێکتیکی کەردەیش(مکالمە)، میاوۆ بە تەشکە و فۆرموو وێش و حوزووری گردٚ زەمانی پەیدا کەرۆ.»[1]

تا ئێگە یاوایمێنە کە چێوێوە کە پەی ئێمە ئێژامەندٚا، فۆرمی هونەری، خورپە(الهام)، ترازی زوانی و و ئەنگێزشی شاعێرانە و خێزنای شێعرێن کە تەرزەو سەرهۆردای پەی بەرهەمی ڕەخسنۆ کە دیمەنوازێ ڕووسیێ(فۆرمالیستها) ئایرێوە بنەڕەتیش مزانا پەی تازەوەکەردەی شێعرێ و هەر بەرهەمێوە هونەری. وەروو ئانەیە بزانمێ ئی دیاردە، چەنی ڕوە مدٚۆ و دەقێوە نویساری چەنی بۆ بەرهەمێوە هونەری و جەوهەروو (ئەدەبیەت)ی پەیدٚا کەرۆ؟ باسەکەی وەروەڵاتەر، شی کەرمێوە.

فۆرمێ پەیوەستێنێ بە عادٚه‌تی کرداری و پەروەردەی زەینی شاعێریەوە و بە پاو ڕوەکەردوو شاعێرا تاوا جۆراوجۆر و تازێچ بانە و زەمانیچ چی پڕۆسەنە تەنیا بۆ بە یادٚکەروو هەرمانەکێ.

ئی شێعرێ(بەیتێ)ێمە بە نیشانەو:(الف) و (ب) کە شاعێری بە قاڵبوو (غەزەڵێ) واتێنە، دیاری کەردێنە و مدٚەش یۆرە و بەراوردش کەروو. بێ ئینەیە چنەش پڕچنوو و (مونفەک)ش کەروو، واچە، تاقواچە و باقەواچەکا، و… پاسە کە جە شێعرەی ئازادٚەنە باوەنە؛ چێروو یۆترینیەنە( پەیجەیی) منیەوشارە و یاگێ بە یاگێشا کەروونە. موینمێ تەشک و دیمەن فاڕیان و بە ئاسانی بیێنە فۆرمێوە(ئازادٚە) و جەوهەر و دەلالەتوو شێعرێش چنە پێویۆ. ئی تەشک ماڕایە و ئی یاگەفاڕێ ئینەیە میاونۆ کە فۆرم مادام هونەری بۆ، قەراردادی و ئازاد بیەیش پەی نیا، هازیش پەی فرانەی(تکثر) هەنە و هەر شاعێرێوەیچ کە جە فۆرمێوەنە مومارسەش فرەتەر بۆ، ئاسانتەر تاوۆ شێعرێ بنیۆرە.

(الف)
چەمێش ڕەشتێ پەپوولە ئامە لامان
پەلەش بێ واچۆ باسوو نەونەمامان …
بەیتێوە جە غەزەڵێوە(عەدنان مورادی)
………………………………..

(ب)
چەمێش ڕەشتێ
پەپوولە،
پەلەش بێ
ئامە لامان
واچۆ:
باسوو نەونەمامان …
………………………………….

من چی دەقەنە کەمتەرین یاگێ بە یاگێم کەردێنە و کریۆ فۆرمەکە فرەتەر هونەریتەر کریۆنە. چی بەراوردەنە ئی جیاوازیێ وەرەچەم گنا:

1) دەقی یەکەم(الف)، بەرهەموو خورپەی شاعێرانەیەن و بێ دەسکاری یەکەم جار جە هەناوو شاعێریەوە سەرچەمەش گێرتە بیەن. بەڵام دەقی دوەم (ب) دەسکاری کریان و مەتاوۆ یاگێ خورپەو سروشتی شاعێری گێرۆوە، چێگەنە مەبەستم سەروو جیاوازی فۆرمین نەک پلەبەندٚی شێعرێ، شێعرە بە هەر دیمەنێوە شێعرەنە و ئینە خاڵەی هامبەششانە.

ب) دەقی یەکەم(الف)، سەروو قاعێدە ئەفزایی(نظم/ ئاهەنگ) و پۆلێوە ڕاکارێ و هونەرسازێ، تەشکەش گێرتێ بیێنە و دەقی دوەم(ب)، ئا نەزمە شێویان و قوتارەنە جە ئایرەو قائێدە وستەیسەر.

ج) پا جیاوازیێوە کە باسما کەرد تا ڕادێوە تەشکەو شێعرێ(تایبەو وێشا) جە هەردوینە پارێزیاینە و فۆرم جە هەردوە جۆرەکەنە بە جیاوازیەوە هەر حوزوورش هەن. یانێ مادام نێزام(نێزام تەنیا نەزم نیا) ملوو دەقیەرە حاکم بۆ(ئەگەرچی نێزام بەرز و نزمیش هەن)، ئا فۆرمە هونەرین و بەشێوە جە هەستی شێعرێن، با تەوازونیچش نەبۆ، بەڵام هەر فورمش هەن و بە ئاسانی چنەش مەکنیۆوە. یاگێوەنە کە هونەرسازە و جەوهەر و ڕیتم ملوو تەشکێرە حاکم بۆ، ئیتر پێوەندٚیش بە فاڕای و جیاوازی دیمەنیەوە(قەراردادی و ئازادٚ) نیا، دەق تا ڕادێوە جەوهەرش هەر شێعرەنە و تازێچ مرمانۆ.

چەپەوانە کەردەی ئی هەرمانێچە هەر کریۆ، بەڵام جە تەرزەو هەوەڵی سەختتەرەن. یانێو ئا توخمێ کە تەوازۆنما شێونای و دەقێوە ئازادٚما چنە وەشکەرد، کریۆ دووبارە پێکیۆوە یۆیرە(هۆنیۆوە). گێرە پەی بڕێوە جە ئازادٚواچەکا، ئینە کونشێوە ئاسان نەبۆ، چوون پەنەوازش بە عادٚەتی زەینی و زانیاری کێش شناسی (بڕگە و عەرووزی) و یاساو زەنگوو قافیەی و ئاشنایەتی و دەسەڵات سەروو وەزنایرەی هونەرسازەکاوە هەن. جە بڕێوە دەقێنە کە من دیێنێم پاسە نیشانە دریاینە کە شێعرنیایرە بە تەشکێ ئازادٚێ، پەی بڕێوە جە شاعێرا ئارۆ هورامی، ئاسانتەرەن(ئەڵبەت ئەگەر سەروو مێتۆدۆلۆژی و بۆتیقاو وێش وچیۆ، ئازاد واتەیچ ئاسان نیەن). بە نەزەرەو ئەمن شاعێرێ غەزەڵواچێ ئاسانتەر متاوا ئی دەقە ئازادٚا بە ئایرەو قائێدەئەفزایی(موزون و مقفی) دووبارە هۆرپێکناوە، چوون زەینی ئاهەنگین و زانیاریشا سەروو بۆتیقا و مۆسیقاو شێعرێوە عادٚەتیتەرا و ئینەیە سەلەمنۆ.

“هونەرسازێ” نماناو دیمەن، خەیاڵ و وێنەو نیزاموو نیشانەیی و باری هونەری و تەنانەت دلێنە بەخشاین بە شێعرێ. پەی لوای دلێ قووڵایی باسەکەی ئەشۆم زانمێ«هونەر سازێ» و ئا مانا هونەریێ و ئەدەبیێ چێشێنێ و پەی تازەوە بیەی دەقی چە ڕۆڵێوە گێڵنا؟ وەڵێنە با تاریفێوەشا کەرمێ:

پریم(priem) ڕەگەزێو ڕووسین و پەی هەوەڵ جاری دیمەنوازێ ڕووسیێ ئاردێنەنە. پەی هامسەنگوو واچەو «Priem»ی، واچەو «هونەر سازەی» وەڵنیەر کریان. «evice, artistic device»ی ئینگلیزیچ پەی هامسەنگوو (Priem)ی نریانەرە. ، کێش، قافیە، تەشبیه، ئێستێعارە، مەجاز، و هەرجوانخاسیێوە ئەدەبی تا یاوۆ لاو فۆرمەکاو شێعرێ کە تەقریبەن بڕێوەشا گردٚگیرێ و جیهانیێنێ؛ گردٚ ملاوە سەروو بابەتوو هونەرسازەی.

باسوو هونەرسازەی وەروەڵاوەن، پەی نموونەی زەریفکاریێتەرێ ئەدەبیێچ گرد نماناو هونەرسازەیەنێ. نموونەی وەرەچەم و کاریگەریشا، “ئاشنایی سڕیەیوەن” کە گورزوو کاریگەروو ڕوخساروازەکا بیەن.
هونەرسازێ مێکانیزمێوەنێ کە تاوا جە زوانی ئاسایی قسەکەردەی ئێمە، ڕێساماڕای کەرا و بەرهەمێوە ئەدەبی بارانە و ئەدەبیەت خوڵقنا. ئەدەبیەتیچ هەمان هۆکاروو جیاکەرەوەو زوانی قامووسی و ئێدیۆمیەنێ چنی زوانی ئەدەبی و هونەری.

فوڕماڵیستەکێ باوەڕشا بە تارێخی کەردەی دەقی(درزمانی)، ڕەوانشناسی، سیاسی و ئیدئۆلۆژی کەردەی و تەنانەت ژیونامەو شاعێری و نویسەری نەبیەن؛ هونەرسازێشا تەنیا سەرچەمێوە پەی شیکاری و نیایرەی دەقی هونەری زاناینێ. بڕواشا پینەیە بیێنە کە هەر جۆرە تازەگەری و ئاردەینێوە جە ساباتوو تەشک و دیمەنوو شێعرێوە، پەیوەستەن بە پانایی بێ دەرەتانوو هونەرسازەکاوە.

دریٛژەش هەن

 hewraman
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

خاتو کیانا عەبدڵاهی فەڕ مەدالیای ئاڵتونیش هوٙرگیٛرت

خاتو کیانا عەبدڵاهی فەڕ مەدالیای ئاڵتونیش هوٙرگیٛرت خاتو کیانا عەبدڵای فەڕ، کناچیٛ هەورامی…