یانە ئەدەب و هونەر شیکاریێو کۆتا سه‌روو ڕازه‌و مامالیٛ

شیکاریێو کۆتا سه‌روو ڕازه‌و مامالیٛ

127

شیکاریێو کۆتا سه‌روو ڕازه‌و مامالیٛ………

(ئەدەبیاتو زاڕۆڵا)

ڕازه‌و مامالێ؛باسوو کتێوێنه‌ که‌ ئینا دلێ یانه‌و مامالێوێوێ فه‌قیرێنه‌.ئی مامالێ زارۆڵه‌کێش گه‌ورێ بیێنێ و ئاسێنه‌شا جیا.ئادٚێچه‌ چنی کتێوێ ژیوایش به‌رۆ سه‌ر.ژیوایوی فره‌ سه‌خڵه‌ت و بێ ده‌سه‌ڵاتی و بێ تفاقی کارێش پنه‌ که‌ردٚێنه‌ نمه‌تاوۆ بۆنه‌و کاسێوی ماسی جه‌ ئا کته‌ به‌سه‌زوانێ ویه‌رۆ که‌ بۆنه‌و ئاورایی و نه‌بیه‌ی هیچی یانه‌و پیره‌ژه‌نه‌کێنه‌ مه‌جبووره‌ بیێنه‌ ماسه‌که‌ی بوه‌رۆ.به‌ تاوانوو ئا کاریشه‌ حه‌ساسته‌رین یاگێ به‌دٚه‌نیش یانێو قلیچکه‌یش پڕنۆ. ‌کتێ به‌سه‌زوانه‌ یانه‌و پیره‌ژه‌نێنه‌ به‌ره‌ مشۆ به‌ڵام جه‌ هیچ یاگێو په‌ناگایێو نمه‌ئێزۆوه تا په‌ناش په‌ی به‌رۆ‌.وه‌ختێو ئی نۆقسانیه‌ جه‌ وێشه‌نه‌ وینۆ،جه‌ وه‌روو ناعه‌لاجی هه‌مته‌ر ڕوه‌ مارۆنه‌ مامالێ تا قلیچکه‌که‌یش په‌ی وه‌ش که‌رۆوه‌. مامالێچ مه‌رجێوش په‌ی منیۆره‌ بلۆ کاسێوشۆتش په‌ی بارۆ،کته‌ گنۆ ڕا ئه‌وه‌ڵ ملۆ لاو بزێ،داواو شۆتی که‌رۆ به‌ڵام بزه‌ جه‌ ئاورایێ ناڵۆ و ماچۆ:وه‌ختێو هیچ نیا بوه‌روو،شۆت چکۆ باروو؟لوه‌ گه‌ڵا نه‌ره‌م په‌ی باره‌.ملۆ په‌ی لاو نه‌ره‌ی؛نه‌ره‌یچ ماچۆ:من ته‌ژنه‌ما واران نه‌واران لوه‌ ئاویم په‌ی باره‌ تا گه‌ڵات ده‌و.ملۆ په‌ی سه‌روو هانه‌ی وینۆ هانه‌چه‌مه‌یچ وشک بیه‌ن و ئاوی نیه‌نه‌.هانه‌چه‌مه‌که‌ ماچۆ: لوه‌ واچه‌ به‌ تاقمه‌و کوڕ و کناچا با به‌یا سه‌رمه‌و هۆرپڕا،تا ئاوی جه‌ چیروو زه‌مینیه‌نه‌ به‌ی به‌ر.ملۆ په‌ی لاو تاقمه‌و کوڕ وکناچا وینۆ ئادٚێچێ گردٚ کزێ و ناشادٚێنێ و پاڵایچشا نیه‌نێ،ملۆ په‌ی لاو ئۆسای پاڵا ورازی.ئۆسای پاڵا ورازیچ پیاوه‌تی که‌رۆ بێ زه‌ڕ پاڵا‌ی وه‌شێ که‌رۆ په‌ی گردٚوو زارۆڵه‌کا.زارۆڵه‌کێ ملا سه‌روو ها‌نه‌چه‌مه‌که‌یه‌و جه‌ژنه‌ گێرا و هۆرپڕا. جه‌ وه‌شیێ شادٚی و هۆرپڕای زارۆڵه‌کانه‌ هانه‌چه‌مه‌ ته‌قۆ و ئاوی زه‌مینه‌نه‌ به‌ر مه‌ی.کتێ ئاوی به‌رۆ په‌ی نه‌ره‌ی، نه‌ره‌ سێراو بۆ و گه‌ڵاش گه‌ش بۆوه‌، گه‌لا به‌رۆ په‌ی بزه‌کێ،بزه‌کێچ سێره‌ بۆ گوانیش په‌ڕێ با جه‌ شۆت، شۆته‌که‌ی به‌رۆ په‌ی مامالێ،مامالیچ قلیچکه‌که‌یش وه‌ش که‌رۆوه‌ جه‌ ئه‌وه‌ڵی زه‌ریفته‌ر.
چی ڕازێنه‌ مامالێ نیشانێ فه‌قر و نه‌دٚاری و که‌م ده‌سه‌ڵاتیه‌نه‌ و کتێچ نمادوو کوڕلێوی زرێنگی که‌ تووشوو گێچه‌ڵێوێ قورسی ئامان و جیای ته‌سلیم بیه‌ی و سه‌ره‌ره‌ وسه‌ی ده‌س که‌رۆ به‌ چنگه‌پڕچێ چنی ئی گێچه‌ڵێ و په‌ی گێرته‌ی و به‌ده‌س ئاردٚه‌ی حه‌قوو وێش،ملۆ گردٚ یاگێو و سه‌خڵه‌تی ڕای شه‌که‌تش نمه‌که‌رۆ تا به‌ ئاکاموو وێش میاوۆ و بۆ به‌ باعێسوو لاشیه‌ی گێچه‌ڵێوی قورسێ جه‌ کۆمه‌ڵگانه‌.بزه‌ ئاوراکێ و نه‌ره‌ی ته‌ژنه‌ و سیسه‌و بیه‌ و هه‌ر پاسه‌ هانه‌چه‌مه‌ی وشک نیشانێ وشکه‌ساڵی و بی وارانیه‌نه‌ و زارۆڵه‌کێ نمادوو شادٚی و جم و جۆڵ و حه‌ره‌که‌تیه‌نێ.ئانه‌نه‌ که‌ وختێو وه‌شکه‌ساڵیا،زارۆڵه‌کێچ ته‌میه‌ینێره‌ و حاڵ و حه‌وسه‌ڵه‌و هیچ کارێویشا نیا و پایچشا بی پاڵه‌ینێ!
ئۆسای پاڵاوراز یا به‌ قه‌وڵه‌وو ڕه‌خنه‌گیری کڵاشکه‌ر،نمادوو سه‌نعه‌تگه‌ری هه‌ورامانیا. و ده‌سی ئاخر جه‌ژنه‌ و شادٚی یانێو هه‌رمان که‌رده‌ی و جووڵیای و کۆشیای په‌ی جوان مه‌نه‌ی و په‌ی شادٚ ژیوای. جه‌ژنه‌ دایمه‌ ده‌س پنه‌ که‌ردٚه‌ی کاریا. وه‌ختێو تاقمه‌و کوڕ و کناچه‌ی پاڵاکا که‌رانه‌ و ده‌سه‌ گێرا و هۆر پڕا و جه‌ژنه‌ و شادٚی که‌را،دنیا گنۆ وه‌شی،ژیوای گنۆ جه‌ره‌یان،ئاوی ته‌قۆ و سرووشت جوان و تازه‌ بۆوه‌.
ئی ڕازێ فۆلکلۆره‌ی تایبه‌ت به‌ هه‌ورامانیه‌نه‌ و ڕه‌نگا سه‌دٚها ساڵێن ده‌م به‌ ده‌م گێڵیا‌ینه‌وه‌ تا یاواینه‌ به‌ ئێمه‌ و فره‌و خه‌ڵکوو هه‌ورامانی مزاناش و هه‌ر پی شکڵه‌ گێڵناشه‌وه‌،ئی جۆره‌ ڕازێ بێ شک ڕیشه‌ی تاریخیشا هه‌ن و تا چێوێو نه‌قۆمیابۆ یا کاره‌ساتێو نامابۆ ڕوه‌،ئی ڕازێ وه‌شێ نه‌کریاینێ.

بڕێو وه‌ختێ فۆلکلۆر متاوۆ پێسه‌ که‌ره‌سێوی په‌ی به‌ ده‌س ئاردٚه‌ی تاریخ ئه‌ده‌بیاتی که‌ڵکه‌ش چنه‌ گیریۆ.په‌ی نموونه‌ی ئێمه‌ وه‌ختێو داستانه‌ شێعره‌و کوله‌ و عاینه‌مه‌لوو میرزا ئه‌ولقادٚری موانمێوه‌ ئه‌گه‌ر نه‌ختێو جه‌ تاریخی شاره‌زاییما بۆ،گنمێوه‌ ویروو جه‌نگوو ئێرانیه‌کا و عوسمانیه‌کا جه‌ سه‌رده‌موو زه‌ندیه‌کانه‌.چوون سپاو عوسمانی‌ ته‌شبی کریان به‌ کوله‌ یا مه‌له‌کوڕی که‌ مه‌یا گردوو سه‌مه‌روو مڵکه‌کاو پاوه‌ی موه‌را خه‌ڵکی په‌نا به‌را به‌ سپاو عاینه‌مه‌لی جه‌ شیرازه‌نه.‌شاو عاینه‌مه‌لی فه‌رمانه‌ مدۆ به‌ سپاکێش بلا و پاوه‌ی جه‌ ده‌سوو کوله‌یه‌و ڕزگار که‌را.ئینه‌ ئه‌وه‌گێڵنای گۆشێو جه‌ تاریخوو ئی مه‌نته‌قه‌یه‌نه‌ که‌ میرزائه‌ولقادٚر به‌ زه‌ریفی که‌ردٚه‌نش داستانه‌ شێعره‌ و ڕازێ چێمنێ دلێ کۆمه‌ڵگاکانه‌ فرێنێ و حه‌تمه‌ن چێوێوی دڵته‌زێن قۆمیان که‌ که‌ردٚه‌نشا ڕازه‌. ئی ڕازێ که‌ ڕیشه‌ی تاریخیشا هه‌ن،جه‌ ویاری فه‌رهه‌نگی و تاریخیه‌ره‌ ئێژانه‌ و کێشانێوی به‌رزشا هه‌ن. یاگی ئه‌ده‌بیاتی فۆلکلۆری پێسه‌و سه‌نه‌دێوی تاریخی ئینا وه‌روو چه‌ماوه‌.ماکسیم گوورکی ماچۆ: هه‌ر چن جه‌ فولکلۆره‌نه‌ به‌شه‌ر مشیۆ چنی ژیوای گژیۆ،به‌ڵام ئه‌ده‌بیاتی فولکلۆر چنی به‌دٚبینی بێگانه‌ن.ئێنسان تا فولکلۆری نه‌ژناسۆ،نمه‌تاوۆ ده‌رکێوی ڕێکش جه‌ ئه‌ژناسای تاریخوو نه‌ته‌وه‌کا بۆ.
که‌سانێو که‌ تاریخوو هه‌ورامانیشا وانان یام به‌ ده‌مواچ په‌یشا گێڵیانه‌و و یا که‌سانێو هه‌نێ که‌ حه‌تتا ده‌رکشا که‌ردٚه‌ن، هه‌ورامان بۆنه‌و که‌م ‌بیه‌و زه‌مینوو زه‌راعه‌تیش دایمه‌ تووشوو گێچه‌ڵێ ئامان یا وشکه‌ساڵی یا جه‌نگ و جه‌ڵه‌به‌ و هه‌ڵمه‌ته‌و بێگانا بیه‌ن هۆ بێ ده‌سه‌ڵاتی و که‌م ده‌سی و بی رزقی. من فره‌ ده‌موو پیراوه‌ ئه‌ژنیه‌نم ساڵه‌و گرانیه‌که‌ی. ئی ساڵه‌و گرانیه‌ که‌ ئه‌جۆ چن ساڵێ ده‌وامش بیه‌ن،خه‌ڵکی خه‌له‌ نه‌بیه‌ن که‌روو هاردٚی. هاردٚه‌ تفیشا واردٚێنێ یا لوا‌ینێ که‌ش نینۆڕشا وارده‌ن. وه‌زعه‌و هه‌ورامانی باز جه‌ یاگانێوته‌ری خاسته‌ره‌ بیێنه‌ چوون مڵکه‌کێ سه‌مه‌رشا بیه‌ن یا که‌شه‌کێ دار و دره‌خت و گیوا په‌ی واردٚه‌یشا بیه‌ن.ئی کاره‌ساتێ بیێنێ هۆکاروو ئانه‌یه‌ ڕازێ وه‌شی با و زارۆڵه‌کێ چنی ئی کاره‌ساتا ئاشنه‌ی کریا.
ئینه‌ باسێوی گردی سه‌روو ڕازه‌و مامالێ و فه‌لسه‌فه‌و ئی ڕازێ بێ.

ئێبراهیم شه‌مس 22 ڕابڕانوو 1395ی ڕۆجیاری

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەمارو زانایی بیٛسارانی 

هەمارو زانایی بیٛسارانی پەیجوٙریێوەن بە قەڵەمو کورش ئەمینی ، بە تیٛر و تەسەلی لوان تانو زا…