یانە پەیلوای ئەودیموو مانگێ؛ ئەودیموو هەورامانی

ئەودیموو مانگێ؛ ئەودیموو هەورامانی

53

ئەودیموو مانگێ؛ ئەودیموو هەورامانی

ڕەخنە سەروو ڕۆمانەو” ئەودیموو مانگێ ” نویستەو حافێز ئەحمەدی

ماوێوە چێوەڵتەر بە هەواڵوو چاپ بیەیو چن ڕۆمانا بە زوانی هەورامی ئاگادار کریانیوە و فرەوەشحاڵ بیا ئی جموجۆڵە کە ئی دمایین ساڵانە کەوتەننە هەورامان بەردەواماوئا کەسێ کە دەسوو نویستەیشا هەن هەمیشەی منویسا و هەوڵ مدا ئەگەر قسێوەشا بۆ پەی واتەی باراش سەروو کاغەزی.
یۆ چی کتێبا کە چی یەک مانگەنە وەڵا بیوە ڕۆمانەو” ئەودیموو مانگێ ” نویستەوحافێز ئەحمەدی بێ.وەڵتەر ڕۆمانێوە تەرەش بە نامێو”نیمەشەو بێ” چاپ کەردێنە کە بێ دەنگ نەنیشتەنارە و سەرش قسێم کەردێنێ چەنوو وێش، هەرچن پێسەو وتاری نەبیەن.
یۆ چا ڕەخنا کە فرە دیاری بێ سەروو “نیمەشەو بێ”فرە بیەیو جەنبەی ڕۆمانتیسمیش بێ کە یاگێش نەبێ ئا چیدمانە دلێو کتێبێوەنە بە سەبکی ڕەئالیسمی.
هەمیشەی هەورامان پەڕ بیەن چاچیوا کە تاوا با بە سووژە پەی شێعرێ،ڕۆمانێ، شانۆ،کوڵە داستان و مینیماڵ و سەبکە ئەدەبیەکای تەری.کەسێوە پێسەو عەباس مەعرووفی سووژەو ڕۆمانەکاش ئننەو وەڵاتوو هەوارمانی قەویێ نیەنێ کە تاوانش ئا شاهکارا دڵوو ئا فەرهەنگینە بەر بارۆ و حەتتا جبەروو ئێرانیچەو جایزە گێرا.
من ئەجۆم حافێز ئەحمەدی وەڵێو ئانەینە ڕۆمان نویس بۆ شاعێرا.چوون بە پاو شەرایتی و وەزعیەتوو ئارۆ و شێعرێ هەرچن ئینانا چەنوو ئانەی کە غەزەڵە مۆدش لوان مەبۆ بنویسیۆ،بەڵام حافێز هەمیشەی جیاواز نویستەنش و نەوعوو نویستەی وێش شێعرەی کلاسیکەنە دیاریش کەردەن.یانی شاعێرێوە عالتەرا تا ڕۆمان نویسێوە عالتەر.
بێ شک مشۆم بە وینگایێوە نسبیەوە بد٘یەیمێ پەی ئێ ڕۆمانە تازێ.
پاسە دیارا ئی دوە ڕۆمانە هەردوە سەبکی ڕەئالیسمنە نویسیێنێ. یۆ جە هەدەفە ئەسڵیەکاو مەکتەبوو واقێع گەرایی ئانەن کە نویسەر یا شاعێر دووری گێرۆ جە تەوسیفاتی خیاڵی و ڕومانتیکی و ئەوپەڕوو هەوڵوو وێش بدۆ ئا چیوا کە وجودی خارجیشا هەن و ئیدئاڵیکێ نیەنێ باسشا سەر کەرۆ.ڕۆمانەو” نیمەشەو بێ” نە ئینە ڕەعایەت نەکریان و هەم خودو نویسەری کە یۆ جە ڕاویەکان و هەم باقی و ڕاویەکا شەس درسەدوو قسەکا واقع گەرایانە نەنویسیێنێ،یانی کامڵەن ڕۆمانتیک و شاعێرانە.هەر ئینە بی بە باعیس کە لەتمە بۆ وەنەو ساختاروو ڕۆمانەکێ.بەڵام ئینە ئەودیموو مانگێ نە کەمتەر مێ وەروو چەمی و بڕێ یاگێنە ئەسڵەن نیا. هەر ئینەیچ بۆ بە باعیسوو ئانەی کە بە مەراتب ئی کارە لەحازی نەقدیرە قەویتەر بۆ جە ڕۆمانەی وەڵینێ.

یۆتەر چا خاڵا کە ڕۆمانەی ڕەئالیسمەنە نویسەرەکا گێرتەن وەروو چەمی و ورد٘ە ورد٘ە تێئۆریزە کریان ئینەن کە بلی قووڵایی و جوزئیاتیرە و فرەتەر ئا چیوێ کە باس کریا شی کریاوە.مەسەڵەن ئەگەر کەسێوە کە حسەین دڵاراما(موحەممەد سەفا بەخشی وەڵین) و تاوی واچی شەخسەیت ئەووەڵوو داستانێن،لای کەم مشۆم نویسەر کوچێ شکڵیش تەجەسسۆم کەرۆ.باری باتێنیشرە کریان وەلێ زاهێریرە فرە کەم و وانەر وەڵوو ئانەینە بەشەری جە لەحازی باتێنرە و ڕۆحیرە بژناسۆ لازما کوچێ زاهیریش جە گردوو حاڵەتەکانە تەجەسسۆم کەرۆ. ئی دوە تەنیا مانانە و وینگای فەلسەفینە فرە پێوەنشا نیا پێوە وەلێ چێگەنە تەقریبەن با بە لازم و مەلزووموو هەنترینی.ئی ڕۆمانێ چوون ڕەنگێوە وێمانەش هەن و حادسێوەن کە پەی شەخسیەتاو ڕۆمانێ فرە مەلمووسا و چوون نویسەر گەرەکشا ئی پەیامێ یاونۆ بە گۆشووفەرهەنگەکای تەری کە ئی مەقوولێ لاشاوە دوور و بێگانەنە مشۆم وانەری تا ڕادێوە تان و پۆ و حەرەکەتەکانە،تەسویرەکانە، ڕەوایەتەکانەوتکنیکەکانە خنیکنۆ.یانی فرەتەر قسێش پەی کەرۆ.

پەی نموونەی وەختێوە حسەین دڵارام شارەکاو ئێرانینە زیننانی کریۆ فرە سەخت ئا ماوەی ویارۆ و هەمیشەی خەموو ڕەفێقەکاش و یانەو وێشا وەرۆ کە ئیسە چکۆنێ و خەریکوو چێشینێ؟ ئایا مەنێنێ یا مەردێنێ؟ ئا هەدەفە گەورێ کە بێشا چەنی زوو تەمامیا و چێش بی ئاننە زوو مەڕیێ؟حیزبیێوە ئاننە مچکلە و قەوی پا گردوو کاراوە کە کەردێش چی زوو شێویا؟پەس تاوۆ فرەتەر سەروو شکڵوو زیننانی قسێ کەرۆ،فەرقوو زیننانەکاو ئێرانی و ئێراقی و وزعیەتیشا چا وەختەنە شی کەرۆوە. زیننانێوە پێسەو ئەمنە سوورەی جە سلێمانینە بیەن بە سەمبۆل و چیوێوە فرە عەجیب.نویسەر تاوێ مەسەڵەن چن تەسویرێ جە زیننانەکاو هەولێری یا کەرکووکی پەی وانەری مجۆرە و ئینەی واچۆ کە تەنیا ئەمنە سوورە نەبیەن و چن یاگەهایێوە تەریچ بیێنێ کە ئادێچ پەی وێشا ئەمنە سوورێوە بیێنێ.ئەڵبەت ئینە پێشنیاروو منا و تەنیا مەبەستم ئانەن واچوو تەوزیحات موشەخەساتی زەمانی و مەکانینە کەما و ئەگەر فرەتە بیێ خاستەر وانەری بەسسێوە و بێ بە باعیس موخاتەبی تەمەڵ و موخاتەبی زرێنگ و حێرفەیی وەشتەر دەرکی موتڵەق و جوزئیشا بۆ جە ڕۆمانەکێ.

هەر ئی خاڵێ کاروو شەخسیەتەکاو ڕۆمانەکێچنە دیارەنە. مەسڵەن وەختێ وچیۆ:”هەر ئا شەوە سی ئیسرائیلیێم کوشتێ”وانەر ڕەنگا گنۆ شکەوە پەی ڕاسی چیوەکەی وەختێ ئی تەسویرە نیمە سەترێوەنە تەمامیۆ.دیارا سووشار حیزبێوەن کە نیرووش هەرچن دە کەسێنێ،وەلێ قەویێنێ وهەر یۆشا بە پاو ئەزموونێوە کە هەنش تاوۆ چەنوو چن کەسا جە سەروازە ئێسڕائیلیەکا گژیۆ.بەڵام هەرچن ئینە جەنگێوە عادی بیەبۆ و تەن بە تەن نەبیەبۆ بازەم ئەحتیاجیش هەن بە شی کەردەیوە.ئایا ئی سەروازوو سووشاری هیچش سەر نمێ تا ئا سی نەفەرەی کوشۆ؟!حەتتا فیشەکێوەیچ مەوەرۆ و تەوزێحاتی تەر… یا وەختێوە حسەین دڵارام یاوۆ لاو ڕەفێقێوەش کە ماوێوە درێژ یا کورتا نەدیەنش ئازا دەس کەرا گرەوای و چەنوو گرد سەفەرێ نویسەر ماچۆ ئننە گرەوا کە ڕیشش فیسیا!! پیا مەشهوورا بە ئینەی کە دێر گرەووۆ و فرەو ئا خەموو خەفەتی کە هەنش بەرۆشنە دەروونش و مەدۆش جبەر.ئەگەریچ گرەوۆ فرە ئاراما و پاسە نیا کە گرەوەو پیای ڕۆمانەکێنە واچیان.وەلێ جە خرابتەرین حاڵنە فرە فرە کەم مێ وەرۆ کە وەختێ هەواڵێوە گول مدا بە جنسوو پیای ئازا هار و بۆ و سەرە کوۆ دیوارە و سەرە کوۆ زەمینرە یا بێ و خاک کەرۆ سەرەو وێشرە.ئەگەریچ هەر فەرز کەرمێ ئی چیوێ بیێنێ و ئی تەسیویرێ کە شاعێر نامێشا بەرۆ وجوودی خارجیشا بیەن،وەلێ چوون بێ موقەددمە واچیێنێ با پێسەو پارازیتوو مانعێوە زێهنو وانەرینە کە یا هەر باوڕشا نەکەرۆ یا سەخت بۆ پەیش دەرکوچیوی چانەی و بۆ باعیسو ئانەی زەنجیرو فکریش شۆنەو وەقایێعەکاو ڕۆمانێرە نیمە پڕچیا یا پڕچیا مەنۆوە.وانەر وینۆ وەختێ دوێ ڕەفێقێ یاوا بە یۆی بێ ئینەی حەتا سڵامیچ کەرا باوشی کەرا یۆیرە و ئننە گرەوا تا شانەو هەنترینی فیسنا!! ئینە هیچ کێشێوەش نیا وەلێ لایکەم با کەم گرەووا! یا با کوچێ قسێ کەرا جا گرەووا یا ئەسڵەن کەم و فرەییش جۆرێوە بۆ کە پەی وانەری کوچێ تەبێعی بۆ.
جیا چی خاڵا کە واتێم تن بیەی و زو گوزەریای حادێسەکایچ هەن بە جۆرێوە کە پاراگرافێوەنە گردو حادێسەکاو دوێ یەرێ مانگا وچیا کە فرە موهێمێنێ.
ئینە تکنیکێوە وەشا کە ڕۆمانەنە گردچیوێ نەواچی و جار جار بڕێ ئێتفاقێ بەرینە یەک سەفحە و درێژەشا نەدەی پەنە،وەلێ جار جار وەشا نە ئینە کە فرەو ڕۆمانەکێ و ئا مەقتەع زەمانیە کە چا 165سەفحەنە هەن پاسە بلۆ وەرۆ.

من ئەجۆم ئی ڕۆمانێ ئننە ئێجتماعیە و ڕەوانە هەنە کە تاوۆ وێش ڕا کەروۆە دلێو ڕۆمانێ هەورامیێنە پێسەو ڕۆمانێوە عالێ.هۆکارو ئا خاڵا کە واتێم بڕێشا تەبێعیێنێ و بڕێچشا گێڵاوە پەی ئەزمونو نویسەری و ئەزمون چیوێوەن کارو یەک ساڵ یا دوەساڵی نیا.ئی نویسەرە مشۆم ئننە ڕۆمانێ وەنۆوە یا شاعێر مشۆم ئننە شێعرێ وەنۆوە کە چیوێ بێ دەسش و لانیکەم یاگێو وێش زانۆ کامێنە دلێو ڕۆمان نویسانە.چیوێ کە حافێز وەش ڕەعایەتش کەردەن چی ڕۆمانێنە ڕەوانی بیەی ئی نەسرینە.هەم لەحازی فورمیک و هەم لەحازی مەفهومیرە ئی مەتنە مەتنێوە تن و ڕەوانا و هەر ئینە یاردەی وانەری مدۆ کە دامو وەنایوەنە نەپڕچیۆ جە مەتنی.ئەگەر گەرەکم بۆ واچوو ئی ڕۆمانێ چننە جە کتێبە وەڵینەکەیش خاسەنە ماچوو ئاسمان و زەمین فەرقشا هەن پێوە و ئەسڵەن پەی ئانەی مەشیا موقایسەشا کەری پێوە. شکەم نیەنە کە کتێبەکای تەریشنە فرە فرە خاستەر بۆ و پوخت تەر منویسۆ.هیچ نویسەرێوە شاهکارو نویستەیش یەکەم کتێبەکاشنە دیاری مەدۆ.حافێز وەش سووژە ئێزۆوە و زانۆ چەنی تەلفێقشا بدۆ و تێکەڵشا کەرۆ و حادسێوە سازنۆ چەنەشا.

وەختێ ئەودیموو مانگێ وەنیوە بە زەریفی ئی خاڵا دەرک کەری:
ــ زەلیل بیەیو ئی میللەتی چێرو چەپۆکو زوڵمینە
ــژەنی شیمیا وارانوو هەڵەبجەینە چەنی مەڕیۆوپیاچەنی ئومیدیش جە دەس مدۆ
ــ پەی ئی میللەتی کوشتەی یاگێو وێشنە درۆسا و هەرکەس مەبۆ کوشیۆ!
ــ یانە وێرانی کەئاما، پیر و جوان و زل و وچکلە مژناسۆ گردی وزۆ وەرو مەوجو بەد٘بەختی و کارێ کەرۆ حسەین دڵارام هەشت ساڵێ هۆشش بشۆە کێ بیەن و چکۆ ئامان و ویەردەش چەنی بیەن و…
ــ ئگزیستانیسالیسم و مەردەی مانایێوە تەرە پێدا کەرا و وجوود چا شەرایێتنە ڕەنگێوە تەرە بەخشۆ بە بەشەری و جۆرێوە فاڕۆش کە وێچش سەرەش سڕ مەنۆ جە وێش و وێش نەژناسۆ!
ــ وخاڵانێ تەرێ فرێ کە وانەر وەختێ کتێبەکەی وەنۆوە فرەتەر حاڵی بۆ چەنەش و ئی پەیاما و فرەتەر چانیشا دەرک کەرۆ.ئاواتم سەرکەوتەیشا و پوخت تەر نویستەی کتێبەکای تەریشنە.

فەرشید ڕوستەمی

۹٦/۹/۱۷
کەڵەهەرزو ساڵەو۱۳۹٦ی ڕۆجیاری

  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
 hewraman
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…