یانە ویەردە و هەورامانی هووتەرەو سپاو عەرەبی ـ چێروو بەید٘اخەو ئیسلامینە ـ پەی هەورامانی

هووتەرەو سپاو عەرەبی ـ چێروو بەید٘اخەو ئیسلامینە ـ پەی هەورامانی

219

هووتەرەو (هجوم) سپاو عەرەبی ـچێروو بەید٘اخەو ئیسلامینە ـ پەی هەورامانی

لازما پێسە پەیلواو وێم، حەسێبوو دوێ چێوا جە یۆی جیا کەروە (ئیسلام ـ عەرەب). بە بڕواو من عەرەب شۆنەو مەرگوو گەورە ڕانیاریشەرە ”  پێغەممەر  ” د.خ ،  جە مەنهەجە نەرم و نیانەکەو ئاد٘ی لاش واست و ڕاو ملهۆڕی و زۆرەملێ و زۆرەزمێ و بێ ڕەحمیش کە وەڵتەر دلێ مۆخ و ونێشانە بێ، دیسان گێرتەناوە وەر، عالتەرین بەڵگەو ئی قسێ کوشتەی خەلیفەو یەری ، ناکۆکی عەلی چەنی ماباقی ، وستە ڕای جەنگ و جڵەبەی، پێسە جەنگوو نەهروانی و جەمەلی و ماباقیتەری کە هەزاران موسڵمانێ سەروو زیاد٘ەوازی بیێ قوربانی.

ئاد٘ێ چا ڕا و ڕەوشتوو پێغەممەریە کە بنەڕەتش سەروو ڕەحمی و مێهرەبانی مەرزیابێرە، لاشا واست. پێغەمەر وێش بە کیانای دەعوەتنامەی ئاد٘یچ فرە بە ئەدەب ـ،نەک شمشێر بە دەسێ ـ، پەی پادشاو وەڵاتەکا خوڵکەشا کەرێ بەیا باوشەو ئیسلامی ، وێش تا ڕوێ دنیانە بی لەشکەرش نەکێشت پەی هیچ وەڵاتێوە ،  چوون جە ئاین و ویرچەمەو پێغەممەرانە لەشکەرکێشی ماناش نەبێ و نیەنە.

پی وەرواتەیە هووتەرەو سپاو عەرەبی پەی سەروو هەورامانی جە دوێ بەشێنە وزمێ وەروو باسی:

1 ـ هووتەرەو سپاو عەرەبی پەی هەورامانوو لهۆنی ـ شارەزوور تا پاوە :

هەورامانوو لهۆنی بە بۆنەو هۆرکەوتەی جۆغرافیاییشۆ (ژێئۆپۆلۆتیک)، شارەزوور بۆ دەروازێوە گەورە و ئەوەکریای پەیش ، هەر پی بۆنەوە یۆ چا یاگا کە شۆنەو گیریای بەشە عەرەب نشینەکاو ئێراقیرە کەوت وەروو پەلامارەو سپاو عەرەبی، هەورامانوو لهۆنی بێ ، چی جەنگە قورس و یانە وێران کەرەنە کە بەینوو سپاو عەرەبی و هەورامانوو لهۆنینە ڕوە مدۆ، چندها جارێ سپاو عەرەبی مەڕیۆ و تا ئا یاگێ کە ئیسە پەنەش ماچا جەلەولا سپاو عەرەبی تارمنیا و ئاگە بۆ پێسە مەرزوو دوە سپای و دایم مشتەکوچێڵ (دەس بە ماشە، ئاماد٘ە) وەرانوەروو یۆترینیوە سەنگەرەنە با. بەڵام داخەی گرانەم! ئاخرش سپاو عەرەبی بە دوێ دەلیلێ تاوۆ سپاو هەورامانی ماڕۆ:

الف: خیانەتوو زۆڵە کورد٘ەکا کە پێسە وەرگی هاری گنا وەڵێ سپاو عەرەبی.

ب: ئامیانەویری (تفکر) جەهادی سپاو عەرەبی کە چاد٘یشا سپێوە کۆڵنەد٘ەرە و لێرە سەختەش وەشە کەردێ بێ و جە مەرگی باکشا نەبێ و بێ پەروا پەلامارەو گرد٘ یاگێ دێنێ.

سپاو عەرەبی چی پەلامارێنه هەرچی تۆ حەزش پەنە مەکەری، مارۆ ملوو هەورامانوو لهۆنیرە ( کوشت و بڕ، تاڵان، خاپوور کەرد٘ەی، بە تاڵان بەرد٘ەی ژەن و کناچەی و … بەشێ چی تاوانە گەوریٛ بۆ کە جە شێعرەو هورمزگانینە ئی تاوانیٛ گنۆ وەروو باسی:

ئاتران کوژان، هورموزگان ڕمان:

یانێ ئایرگاکێ (آتشکدەها) کوشیەوە و پەرەستگاکێ (عبادتگاهها) وێرانێ کریە.

وێشان شاردەوە گەورەی گەورەکان: یانێ گەورێ ئاینوو زەردەشتی ( مۆغەکێ) حەیبەتیێ سپاو عەرەبینە وێشا شارتۆ.

شن و کەنیکان وە دیل بشینا، مێرد ئازا تلی وە ڕووی هوینا: یانێ ژەن و کناچەو هەورامانیشا ئەسیر کەرد٘ و بەرد٘شا و پیاکێشا کوشتێ و غەڵتانێ ونێشا کەرد٘ێ.

زۆرکاری ئەرەب کردنە خاپوور، گنا ئی پاڵە هەتا شارەزوور: یانێ زاڵم و ستەمکارێ عەرەبی هەورامان تا شارەزوورشا وێران و خاپوور کەرد٘.

ڕەوشتی زەردەشت مانەوە بێ کەس، بزیکا ناما هورمۆز وە هیچ کەس: یانێ ئاینوو زەردەشتی بێ کەس و هەتیم کەوت و ئەهوورا مەزدا بەزێش ناما هیچ کەسیرە.

جا چێگەنە لهۆن دوێ مانێش پەی کەرا:

الف: با شەرەف، خاس کرد٘ار.

ب: لاو ‌‌+ هوون = لاوهوون (لافاوو ونێ).

ماچا شۆنەو ئی ژینۆسایدیرە کە سپاو عەرەبی چی بەشوو هەورامانینە لافاوو ونێ هۆرمێزنۆ، نامێش نریۆ لهۆن.

پەی نموونەی دەگای چانێما هەنە ئیسە هەژدە زیارەتەڵانێش چەنەنێ و پا جۆرە کە جە شارەزایاو باستان شناسیم پەرسان، ماچا فرە بیەی زیارەتەڵانا نیشانێ ئانەینە چا وەڵاتەنە جەنگی فرە قورس قۆمیان و کوشت و کوشتاری فرە ڕوەش دێنە.

ئەسەنگ ئانەن خەڵکوو هەورامانی شۆنەو گیریایچشەرە کۆڵش نەد٘ان و دایم مدرامان و هۆملکانینە بیەن. ئاخرش عەرەبەکێ پەی سەلەمنای دەسەڵاتیشا و پەرەم پەرەم کەرد٘ەی خەڵکی و ماڕای مدرامانیشا، ئەوەڵ پرۆسەو تعریبی و تەبعیدی جە هەورامانوو لهۆنینە وزا ڕا و 350 یانێ وەشنامێ و ساحیب مەنسەبێ ئی ئۆڵگەیە گێرا و جە دەشتەو زەرد٘ەهاڵێنە ، بەینوو بیارێ و هەڵەبجەی ـ، گلێرێشا کەراوە و ڕوانەو شەبەکستانیشا کەرا.

جا ماچۆ خەڵکوو ئی مەحاڵیە چا دەشتێنە گلێر بۆوە و بۆنەو ئی تاوانیۆ و جە بێ دەسەڵاتیێنە سیاو پۆش کەرا و بە واتەی گۆرانیە خەمگینا و دای وەنەی چەمەریێ کە پەی مەرد٘اش دێنێ وەنە، لاوناشاوە و پی جۆرە پەی هەمیشەی دید٘ار ئاخرەتێ هەورامانی و عەشرەتیشا کەرا و ئیسەیچ ئینێ مەحاڵوو مووسڵینە ژیوا ،  ماچا سیاو چەمانە جە ئەسڵەنە سیاو چەمەرین و چا ڕۆوە کە ئا خەڵکە پەی ئازیزاش سیاوش پۆشا و بە گورانیێ خەمگینێ و دای وەنەی چەمەریێ دیدار ئاخرەتێ ئازیزاشا بیێ، نامێش نریا سیاو چەمەری.

شەبەک جە قامووسی عەرەبینە یانێ: دیل، ئەسیر، دەس بە سەر کریا.  …..

 

ئاخرش سپاو عەرەبی پی جۆرە زیمە و دەسەڵاتوو وێش سەلەمنۆ ملوو خەڵکوو لهۆنیرە.

ئەی سپاو عەرەبی چەنی ڕاش پێد٘ا کەرد٘ە پەی گوڵ بەیانی (پاوە)ی، ئینە پەرسێوەن کە مشۆم سەرش بە ورد٘ی باس کریۆ.

 

هەرپاسە کە وەڵێنە واتما شارەزوور دەروازێوە وەر وەڵا و کریاوە بێ پەی پەلامارەو سپاو عەرەبی پەی ئا بەشەو هەورامانوو لهۆنیە ، داخەی گرانەم سیروانیچ ڕێوازێ بێ پەی دزەو سپاو عەرەبی پەی شاروو گوڵ بەیانی،  سپاو عەرەبی شۆنەو ئانەیرە شارەزوور و لهۆنش وستێ چێروو دەسەڵاتوو وێش، قەراخوو سیروانیرە ملش نیا ڕوو بە سەرەکووی،  جە پەناو سیروانینە ـ،سازانە تا دواوە  ، جەنگێ فرە قورسێ بەینوو خەڵکی بوومی و سپاو عەرەبینە ڕوەشا دا، ماچۆ ئا خێڵێ کە جە پەناو سیروانینە ژیوێنێ، ڕۆنە شێرانە و قارەمانانە پەلامارەو سپاو عەرەبی دێنێ و شەوێنە لوێنێوە پەی پەناواکاو وێشا سەیێنێوە و هێزی تازە گێرێنێوە پەی ڕۆی دماینی ،  ماچۆ ئاد٘ێ پی تاکتیکیشا ئەمانوو سپاو عەرەبیشا بڕیێ بێ و تەنگشا پەی ئارد٘ێ بێ ، قورستەرین جەنگ جە هیروێنە ڕوە مدۆ و چی جەنگەنە ڕانیارەکەشا ، ئەبوو عوبەیدەی جڕاح ـ، کوشیۆ و بەراشۆ پەی ئا دەگێ کە دمایی نامئ ئادیش پۆوە نریا (عەبابەید٘ێ پاڵوو هەڵەبجەی)، بەڵام هەرپاسە کە وەڵتەر واتما ڕۆحی جەهادی و لێرە سەختی سپاو عەرەبی، ئی وەربەسیچشە ماڕۆ و ئاخرش یاوۆ یاگێ بە نامێ کەلیانی ،  کەلیان یا کەلوو هەرە تڕنەی کە ئیسە یۆ جە گەڕەکاو شاروو پاوەین، ئا وەختە لای واری پاوەیۆ بیەن.

سپاو عەرەبی چاگە ئوردوو مدۆ ،  خەڵکوو گوڵ بەیانی بە ئامایشا ئەرەویای خەتەری کەرۆ و هەر ئا شەوە تا ساحبێ  ژەن و پیا، گەورە و ورد٘ێ مەوسا و دەوروو شاری خەند٘ەق بڕا ،بە واتەو تارێخ نویسا ماچۆ ئی هەرمانێ جە حەدوو موعجێزەینە بیێنە  چی خەند٘ەق؟ چوون چا دەورە و زەمانەنە یۆ جە تاکتیکە جەنگیەکاو خەڵکوو ئێرانی پەی وێ پارێزنای بیەن ، خەڵکوو پاوەی تاش و تەوەنی فرە بەرا سەروو بانەکا تا ژەنیچ چی جەنگ و مەرگ و ژیواینە!! بێ بەشێ نەبا و بە شانای تاش و تەوەنی یارد٘ێ جەنگاوەرەکاشا بد٘ا.   ئی شێوەو جەنگیە زەمانوو سالار جافیچەنە بە کار ئاما ، ئاند٘ەش پەنە مەشۆ سپاو عەرەبی چوار دەوروو پاوەی گێرۆ ،بەڵام وەختێ چەمشا گنۆ بە خەند٘ەقی سەرەشا سڕ مەنۆ ، چوون جە فەلسفەو ئاد٘یشانە ئەوەگێڵای ماناش مەبۆ، پەلامارەو شاری مد٘ا و ئایروو جەنگێوە نەوازی یانە وێرانکەری گیسنانە ، ژەنی سەروو باناوە بە تەوەنی و پیا ئازا و نەبەرد٘ەکێچ بە شمشێر و تیر و کەمان شنیا سپاو عەرەبی و فرێشا چەنە کوشا ،  جەنگ ماوێ پێسە دەوامش بۆ و هیچ کام سەر مەگنا ،  یۆ وێش پارێزنۆ، یۆ پەلامارە مد٘ۆ!! ئاخرش بڕێ جە سپاو عەرەبی گیان فیدا با و جە خەند٘ەقی پڕاوە و پی جۆرە مدرامانوو خەڵکی مەڕیۆ و شاروو گوڵ بەیانی گنۆ دەسوو سپاو عەرەبی و هەرچی پیای جەنگی بۆ جە دەموو تێخیشانە ویەرۆ و ژەنەکا مارە کەرا و ئاتەشگاو پاوەی کە یۆ جە یەرە ئاتەشگا گەورەکاو ئێرانی بۆ پەی هەمیشەی کوشناوە.

جە جەنگوو پاوەینە سپاو عەرەبی دوێ سەرکرد٘ێش با بە نامەکاو: مەعاز کوڕوو جەبەلی و ئەبوو عوبەیدەی ئەنساری ، ئادێ چاگە مەناوە و ژەنی مارە کەرا و ئیسە جە پاوەنە دوێ خێڵێ گەورێ و ساحیب مەنسەبێ پێ ناماوە مەنێنێ بە نامێ مەعازیا و ئەنساریا.

نەقڵا و ماچا شۆنەو ماوێرە کە ئاش و کاش نیشاوە و ئاسایششا گنۆرە، مەعاز ملۆ پەی سەراو هەوڵی ، وەختێ قاچێ منیۆ دلێ ئاوێ چیێ، چوار دەورش باخ و باخاتی سەوز و مێوەی ڕەنگا و ڕەنگوو هەورامانی بۆ، پەلەوەرێ پەیان پەی بە وانای شەوق وزا مەحاڵەکەی و هاژەو ئاوێ و شنەو شاهۆی گۆشێش زاخاوە مد٘ا و دەماخش ویارا، خەبەر کیانۆ پەی خەلیفەو موسڵمانا و ماچۆ: ئا بەهەشتە کە خود٘ای مزانی دابێ دەسما کەوتەن و تەنیا جوەو شۆت و هەنگوینەکەیش کەمەنە.

بەڵێ هەورامانوو لهۆنی پی شێوە کەوت چێروو دەسەڵاتوو سپاو عەرەبی  ، نۆتشە تا هەجیجش چەنە بەر کەرە ، بەڵام چێگەنە یەک چێو ئەسەنگا (مهم)، ئاد٘یچ ئانەن فەرهەنگی زاڵ نەتاواش فەرهەنگی ئەهوورایی تاونۆوە، بەڵکوو عەرەبەکێش ملکەچێ وێش کەرد٘ێ و کەردێش هەورامیێ!!

جا شۆنەو گیریای پاوەیرە، مەعاز هەڕەشەنامە کیانۆ سەروو شالیاروو هەورامانی و ئەندرێسی پەنجەمی کە ئاخر مووبەدی زەردەشتی بیەن جە هەورامانەنە. چێگەنە بە نیارەی دەقوو نامەکەو ئاد٘ی و جوابوو ئەویشا، هەیتوو دوێ وزمێ وەروو باسی.   …….

 

نامەکەو مەعازی:

 

بسم اللە الرحمن الرحیم

 

نامێوە جە لاو مەعاز کوڕوو جەبەلی ، سەرکرد٘ەو سپاو ئیسلامی ،  پەی ئەهوورامەنەی.

ئەی خەڵکی مەجووسی (ئەهوورایی) چوار ئەقلیمی! ئی نامه جە لاو مەعازی ڕانیاروو سپاو ئیسلامی یاوۆ دەستا ، ئانا ئاخرین شاروو شمە گوڵ بەیان (پاوە)ما گێرت. هەرچی ژەن و پیای جەنگاوەرتا بێ، یا کوشیا، یا بە دیل گیریا و ماباقیچ وێشا دا دەسۆ ، ئەگەر شمەیچ گەرەکتا نیا تووشوو چارەنویسوو ئاد٘یشا بیدێ، بە دەسی وێتا ئایرگاکاتا کوشندێوە و وێتا دەیدێ دەسۆ ، پی جۆرە گیان و ماڵتا پارێزیو، ئند٘ا وێتا و وەڵاتیتا چەنی خاکی یەکسان کەرمێ .

خاستەر ئانەن وێتا و گەورەکێتا بەیدێ و وێتا دەیدێ دەسۆ ، ئایرگاکێتا مشۆم کوشیاوە، دین و مەراموو شمە برەوش نەمەنەن و باتڵا ، ئێتر چی وەڵات و سەرزمینەنە هیچ دین و ئاینێ ڕواجش نیا ، تەنیا ئا دینە پەسەند٘ا کە محەممەد٘ی ئاورد٘ەن ، ئەگەر گژیەیدێ چەنیما ملوو گرد٘یتا جە دەموو تێخیما ویەرۆ ، نە دینوو شمە و نە هیچ دینێتەر لا ئێمۆ پەسەند٘ نیا ، چوار روێ وەختتا هەن وێتا دەیدێ دەسەوە ،  وەختتا خەسار مەد٘ەیدێ.

وەسەلام، مەعاز کوڕوو جەبەلی

 

جوابوو نامەکەو مەعازی

 

بە نامێ مەزدای هێزداری و ساحیب دەسەڵاتی ،نامەکەتا یاوا دەسما، واناماوە و خاس خاس یاوایمێنە. نەخووسەو (سرلوحە) نامەکەی بە نامێ مەزدای دەسش پەنە  کەرد٘ەن، بەڵام دەس پەنە کەرد٘ەی جەنگی و ون متەی هەرمانەو ئەهریمەنینە ، نامێ مەزدای تێکەڵەو هەرمانێ ناشیرێنێ و قیزەونێ مەکەردێ ، شمە جە لاو ئەهریمەنیوە پاتا نیان وەڵاتی پاک و ئەهوورایی ئێمە ، مەزدا هەرگیز ئیزنوو ون متەی و کوشت و کوشتاریش نەد٘ان بە شمە ، ئێمە ئاوەد٘ان کەرێنمێ و شمە تاڵان کەرێ و وێرانگەرێ ، بە واتەو وێتا و ئا چێویە کە دیەنما و ژنیەنما، دەسی گڵیاو و نامەبارەکوو شمە ژەن و کناچەو ئێمەش گڵیاو کەرد٘ەن! جە کام دین و ئاینەنە ئامان ژەنی شوود٘ارە چەنی زاڕۆڵاش بەریش، ئەوەڵ تەجاوزش پەنە کەری و دماوە بەری تاڵان ورەشەش کەری ،  بێژگە شمەی عەرەبی شەرواڵ پیسی هەوسڕانی بێ عەد٘ەبی، کێ کاری چیمنە کەرۆ؟ ئەر مەزدا یار بۆ گوڵ بەیانی کەرمێ گۆڕستانتا ، هەرکەس و هەرچی چەنی شمە بیەن، گرد٘ گڵیاوا ،  چوون شمەی عەرەب گڵیاوێندێ ، هەر وەڵاتێوە کە بە هەنگامەی نامەبارەکەو شمە گڵیاو بیەبۆ، بە یاری مەزدای شۆنیتارە پاکاویش مازمێ و پاکش کەرمێوە ، مەگەر شمە مەزاندێ کەسێ کە پێسە پێغەممەری وێش برمانۆ بە خەڵکی، لەشکەرش نیا؟ هەرکەس بە لەشکەر وێش بشناسۆ بە خەڵکی ئانە پێغەممەر نیا و ئینا پێڕەو سەلاتینینە ، پێغەممەرێ بە هەرمانێ ئاوەزنەبڕێ (مۆعجێزات) وێشا مرمانا بە خەڵکی ، دەسووراتوو شمە شەیتانین. شمە ژەن و کناچەتا سەروو ڕێوە بە دیل گێرت، ئەوەڵ تەجاوزتا پەنە کەرد٘ێ و دماوە ورەتێتا. ئینە ئەوپەڕوو بێ شەرمی و خەجاڵەتی و ڕسوایین ، شمە مایێ سەرشۆڕیندێ ، زوان شەرم گێرۆش باسوو هەرمانە قیزەونەکاتا کەرۆ ، گژیەیمێ تا هەناسە ئینا سینەمانە ،  ئەگەر ئێمە شمەما کوشتیدێ ملدێ باوشەو  ئەهریمەنی، بەڵام ئەگەر شمە ئێمە کوشدێ ئانە ملمێ باوشەو مەزدای ئازیزی ، سا ماد٘ام پاسەن جە شمە هووتەرە و پەلامارە، جە ئێمەیچ مدرامان و وەرەنگاری. ئەهریمەن چەنی شمە و مەزدا پەشت و پەناو ئێمە ، گرد٘ شەوێ ڕۆی ڕۆشنا ئینا شۆنیشەوە و گرد٘ ڕوێ ڕۆشنیچ تاریکی شەوێ قووتش مدۆ ، بلمێ پەی لاو مەزدای.

شالیار، مووبەد ئەندرێسی پەنجۆم ـ پانتاڵێن (پاڵنگانوو ئارۆی)   ……..

 

هەرپاسە کە جە دەقوو دوە نامەکەینە پەیما بەرگنۆ، مشۆم چەمەڕاو جەنگێوە سەر و ماڵی و فرە فرە قورسی جە هەر دوە لای بیمێ ، لایە بە پشتیوانی ئیمانی و ئامیانەویری جەهادی، تەرسی نیەنە جاڕەشەنە و ئەو لایچ بە باوڕی پتەوی ئەهوورایی و پشتیوانی کەشە سەربەرزەکاو هەورامانی تەعەدا جە هیچ داگیرکارێ قبووڵ نمەکەرۆ ،  نە ئیسە کە ئا هەڕشەنامەشە یاوان لا و نە وەڵتەر چاد٘یچی و نە دماتەریچش.

نە بەگی مەئموون، نە تەیمووری لەنگ

هیچ کەس هەورامان نەگرتەن بە جەنگ

مەگەر خان ئەحمەد٘ بەگلەری خانان

ئاد٘یچ بە حیلە گرتەن هەورامان

دیارا سپاو عەرەبی شۆنەو گرتەی ماید٘ەشتێ و دەشتەو بێڵەواری، گراڵەو گێرتەی هەورامانوو ئی دیمی بە مەرکەزیەتوو پانتاڵێنی (پاڵنگان) کە دایم قەڵایە پۆڵاینە و بڵانبۆیە فرە هێقم بیەن وەرانوەروو گرد٘ دژمەنێوە، جە دوێ قۆڵێوە مجۆرە:

الف: دەشتەو بێڵەوار ـ کامیارانی، پەی پەلامارەو پانتاڵێنی.

ب: زەڵم ، دزڵیە، پەی پەلامارەو هەورامانوو تەختی.

چێوێ کە سەر دیارەکێ هەورامانی و ڕازەو دلێ دڵوو ڕیش چەرمەکاما کە دەما و دەم یاوان لاما، شاهێد٘یش سەر مد٘ا و پەیما ئاشکراش کەرا، ئانەن کە چی جەنگە دوور و درێژەنە هیچ وەخت هەورامان نەکەوت چێر چەپۆکوو سپاو عەرەبی تا ئا بەڵا و نەگبەتە کە ئارد٘شا ملوو ئەو بەشەکەیشەرە، بارایچش ملوو ئێد٘یچیرە.

نموونەو قەرەمانی خەڵکوو هەورامانی مەنە جیای ئا لاشە و قەبرەو عەرەبانە کە ئیسەیچ پۆ سەر دیارەکاو هەورامانیوە مەنێنێ جیا ، عەکاشە جە کاشترەنە، وەیس جە ماید٘ەشتەنە، کێلە چەرمێ جە قەڵاجێنە، ئەسحابەو گۆزەڵێ جە بندۆڵەنە، مەد٘ی (مەهدی) جە زڕەوەنە، دوانزە ئەسحابەو دزڵیێ، دەرەو ئەسحابا جە دەرەو کیێنە، قەبرەو ئەسحابا جە هەواروو دۆڵێنە، قەبرەو ئەسحاباو هەساریێ جە سەروو پیرینە و …

چێوێ کە ئاشکران و حەشاش چەنە مەکریۆ ئانەن کە خەڵکوو هەورامانی جە باقی یاگەکاو ئێرانی سەروو ئاینی زەروانی (زەردەشتی) شیرگیرتەر بیەن، پەوچی ئاخر پادشاکێ ساسانی پەناشا ئاورد٘ێنە بە هەورامانی ،  هەر ئی باوڕە بی سەبەب:

الف: هەورامان بە چند٘ ڕوایەتێ: 620، 460، 264 ساڵێ دلێ مدرامانی و وەرەنگارینە بۆ.

ب: هیچ وەخت بە زۆر ئیسلامی قبووڵ نەکەرۆ ، چ بەشوو لهۆنی کە گیریا، چ ئی بەش کە نەگیریا. هەرپاسە ئیسەیچ بڕێ یاگێش هیشتای سەروو باوڕوو وێشاوە مەنێنێوە ، پێسە کاکەیەکا” یارسانەکا ” . ویرچەمەو یارسانی کە جە قەڕنەو دوێ کۆچینە بە ڕانیاری باڕۆڵی دانای و دمایی شونکەوتەکاش پێسه: بابا نجوومی، بابا ڕەجەبی، بابا حاتەمی، بابا لۆڕەی، بابا سەرهەنگی، باوا شاخۆشینی، باواناوسی سەرگەتی، ئەدا تەورێزێ، لزا خانێ، خاتوو مەی زەرد٘ێ، فاتمە لۆڕێ و دماتەر سان سەهاکی (سلتان ئیسحاق) کە گەورەتەرین مەکتەبوو هەورامانیش بنەڕەت نیارە و نەوەد و نۆ پیرو ،حەفتاو دووە پیرەو  هەورامانیش  پەروەرد٘ە کەرد٘ێ، جە هەورامانەنە ، شارەزوور تا لۆڕستان مەحاڵوو هەورامانی بیەن ـ،مەرزیارە، نموونە و بەڵگەو ڕاسی ئی قسێنە.

ئاخر واتە: هەورامان چی جەنگەنە زەرەری قورسش وەر کەوت و ڕاو زۆریوە نەلا چیروو باری و ئاخرش جە قەڕنەو نۆی کۆچینە، یانێ دەوروو 650 ساڵا چەیوەڵی، کەسێ بە نامێ گوشایشی (790، 873) کۆچی مانگی، ئیسلامش بە تەبلێغ هەورامانەنە وست یاگێ و ئیسەیچ وەفادارتەرین خەڵک پی ئاینیە، خەڵکوو هەورامانین.

سەرەنج: ئەر گەرەکما بۆ تێر و تەسەل سەروو  ئی بابەتیە باس کەرمێ، مەجالی فرەش گەرەکا و داخەم چێگەنە ئی مەجالە نیا! ئی نویستەمە پەڕوو پۆسیش یاگێ نەقدیش هەنە. ئاواتم ئانەن دۆسێ جیای پەرس و جوابی، بە پەیلوا نەختەکاشا یارد٘یدەرێم با پەی ڕێک و پێک کەرد٘ەی وەشتەریش.

ماناو واتەکا :

ئەسەنک = گرنگ

هوٙملکانی = بەربەرەکانی

مدرامان = مقاومە

کوڵگە = ناوچە

ڕانیار = ڕابەر ، قائد

گوڵبەیان = پاوە

نەخوسە = وەرواتە

شیٛرگیٛرتە : کەسێوە هەکە شیٛر گیٛروٙ

سوبحان ئەمینی هانەگەرمڵە. ڕۆدیار: 27 کۆکەنوو 1395 کۆچی ڕۆجیاری ـ مەریوان

لازما پێسە پەیلواو وێم، حەسێبوو دوێ چێوا جە یۆی جیا کەروە (ئیسلام ـ عەرەب). بە بڕواو من عەرەب شۆنەو مەرگوو گەورە ڕانیاریشەرە ”  پێغەممەر  ” د.خ ،  جە مەنهەجە نەرم و نیانەکەو ئاد٘ی لاش واست و ڕاو ملهۆڕی و زۆرەملێ و زۆرەزمێ و بێ ڕەحمیش کە وەڵتەر دلێ مۆخ و ونێشانە بێ، دیسان گێرتەناوە وەر، عالتەرین بەڵگەو ئی قسێ کوشتەی خەلیفەو یەری ، ناکۆکی عەلی چەنی ماباقی ، وستە ڕای جەنگ و جڵەبەی، پێسە جەنگوو نەهروانی و جەمەلی و ماباقیتەری کە هەزاران موسڵمانێ سەروو زیاد٘ەوازی بیێ قوربانی.

ئاد٘ێ چا ڕا و ڕەوشتوو پێغەممەریە کە بنەڕەتش سەروو ڕەحمی و مێهرەبانی مەرزیابێرە، لاشا واست. پێغەمەر وێش بە کیانای دەعوەتنامەی ئاد٘یچ فرە بە ئەدەب ـ،نەک شمشێر بە دەسێ ـ، پەی پادشاو وەڵاتەکا خوڵکەشا کەرێ بەیا باوشەو ئیسلامی ، وێش تا ڕوێ دنیانە بی لەشکەرش نەکێشت پەی هیچ وەڵاتێوە ،  چوون جە ئاین و ویرچەمەو پێغەممەرانە لەشکەرکێشی ماناش نەبێ و نیەنە.

پی وەرواتەیە هووتەرەو سپاو عەرەبی پەی سەروو هەورامانی جە دوێ بەشێنە وزمێ وەروو باسی:

1 ـ هووتەرەو سپاو عەرەبی پەی هەورامانوو لهۆنی ـ شارەزوور تا پاوە :

هەورامانوو لهۆنی بە بۆنەو هۆرکەوتەی جۆغرافیاییشۆ (ژێئۆپۆلۆتیک)، شارەزوور بۆ دەروازێوە گەورە و ئەوەکریای پەیش ، هەر پی بۆنەوە یۆ چا یاگا کە شۆنەو گیریای بەشە عەرەب نشینەکاو ئێراقیرە کەوت وەروو پەلامارەو سپاو عەرەبی، هەورامانوو لهۆنی بێ ، چی جەنگە قورس و یانە وێران کەرەنە کە بەینوو سپاو عەرەبی و هەورامانوو لهۆنینە ڕوە مدۆ، چندها جارێ سپاو عەرەبی مەڕیۆ و تا ئا یاگێ کە ئیسە پەنەش ماچا جەلەولا سپاو عەرەبی تارمنیا و ئاگە بۆ پێسە مەرزوو دوە سپای و دایم مشتەکوچێڵ (دەس بە ماشە، ئاماد٘ە) وەرانوەروو یۆترینیوە سەنگەرەنە با. بەڵام داخەی گرانەم! ئاخرش سپاو عەرەبی بە دوێ دەلیلێ تاوۆ سپاو هەورامانی ماڕۆ:

الف: خیانەتوو زۆڵە کورد٘ەکا کە پێسە وەرگی هاری گنا وەڵێ سپاو عەرەبی.

ب: ئامیانەویری (تفکر) جەهادی سپاو عەرەبی کە چاد٘یشا سپێوە کۆڵنەد٘ەرە و لێرە سەختەش وەشە کەردێ بێ و جە مەرگی باکشا نەبێ و بێ پەروا پەلامارەو گرد٘ یاگێ دێنێ.

سپاو عەرەبی چی پەلامارێنه هەرچی تۆ حەزش پەنە مەکەری، مارۆ ملوو هەورامانوو لهۆنیرە ( کوشت و بڕ، تاڵان، خاپوور کەرد٘ەی، بە تاڵان بەرد٘ەی ژەن و کناچەی و … بەشێ چی تاوانە گەوریٛ بۆ کە جە شێعرەو هورمزگانینە ئی تاوانیٛ گنۆ وەروو باسی:

ئاتران کوژان، هورموزگان ڕمان:

یانێ ئایرگاکێ (آتشکدەها) کوشیەوە و پەرەستگاکێ (عبادتگاهها) وێرانێ کریە.

وێشان شاردەوە گەورەی گەورەکان: یانێ گەورێ ئاینوو زەردەشتی ( مۆغەکێ) حەیبەتیێ سپاو عەرەبینە وێشا شارتۆ.

شن و کەنیکان وە دیل بشینا، مێرد ئازا تلی وە ڕووی هوینا: یانێ ژەن و کناچەو هەورامانیشا ئەسیر کەرد٘ و بەرد٘شا و پیاکێشا کوشتێ و غەڵتانێ ونێشا کەرد٘ێ.

زۆرکاری ئەرەب کردنە خاپوور، گنا ئی پاڵە هەتا شارەزوور: یانێ زاڵم و ستەمکارێ عەرەبی هەورامان تا شارەزوورشا وێران و خاپوور کەرد٘.

ڕەوشتی زەردەشت مانەوە بێ کەس، بزیکا ناما هورمۆز وە هیچ کەس: یانێ ئاینوو زەردەشتی بێ کەس و هەتیم کەوت و ئەهوورا مەزدا بەزێش ناما هیچ کەسیرە.

جا چێگەنە لهۆن دوێ مانێش پەی کەرا:

الف: با شەرەف، خاس کرد٘ار.

ب: لاو ‌‌+ هوون = لاوهوون (لافاوو ونێ).

ماچا شۆنەو ئی ژینۆسایدیرە کە سپاو عەرەبی چی بەشوو هەورامانینە لافاوو ونێ هۆرمێزنۆ، نامێش نریۆ لهۆن.

پەی نموونەی دەگای چانێما هەنە ئیسە هەژدە زیارەتەڵانێش چەنەنێ و پا جۆرە کە جە شارەزایاو باستان شناسیم پەرسان، ماچا فرە بیەی زیارەتەڵانا نیشانێ ئانەینە چا وەڵاتەنە جەنگی فرە قورس قۆمیان و کوشت و کوشتاری فرە ڕوەش دێنە.

ئەسەنگ ئانەن خەڵکوو هەورامانی شۆنەو گیریایچشەرە کۆڵش نەد٘ان و دایم مدرامان و هۆملکانینە بیەن. ئاخرش عەرەبەکێ پەی سەلەمنای دەسەڵاتیشا و پەرەم پەرەم کەرد٘ەی خەڵکی و ماڕای مدرامانیشا، ئەوەڵ پرۆسەو تعریبی و تەبعیدی جە هەورامانوو لهۆنینە وزا ڕا و 350 یانێ وەشنامێ و ساحیب مەنسەبێ ئی ئۆڵگەیە گێرا و جە دەشتەو زەرد٘ەهاڵێنە ، بەینوو بیارێ و هەڵەبجەی ـ، گلێرێشا کەراوە و ڕوانەو شەبەکستانیشا کەرا.

جا ماچۆ خەڵکوو ئی مەحاڵیە چا دەشتێنە گلێر بۆوە و بۆنەو ئی تاوانیۆ و جە بێ دەسەڵاتیێنە سیاو پۆش کەرا و بە واتەی گۆرانیە خەمگینا و دای وەنەی چەمەریێ کە پەی مەرد٘اش دێنێ وەنە، لاوناشاوە و پی جۆرە پەی هەمیشەی دید٘ار ئاخرەتێ هەورامانی و عەشرەتیشا کەرا و ئیسەیچ ئینێ مەحاڵوو مووسڵینە ژیوا ،  ماچا سیاو چەمانە جە ئەسڵەنە سیاو چەمەرین و چا ڕۆوە کە ئا خەڵکە پەی ئازیزاش سیاوش پۆشا و بە گورانیێ خەمگینێ و دای وەنەی چەمەریێ دیدار ئاخرەتێ ئازیزاشا بیێ، نامێش نریا سیاو چەمەری.

شەبەک جە قامووسی عەرەبینە یانێ: دیل، ئەسیر، دەس بە سەر کریا.  …..

 

ئاخرش سپاو عەرەبی پی جۆرە زیمە و دەسەڵاتوو وێش سەلەمنۆ ملوو خەڵکوو لهۆنیرە.

ئەی سپاو عەرەبی چەنی ڕاش پێد٘ا کەرد٘ە پەی گوڵ بەیانی (پاوە)ی، ئینە پەرسێوەن کە مشۆم سەرش بە ورد٘ی باس کریۆ.

 

هەرپاسە کە وەڵێنە واتما شارەزوور دەروازێوە وەر وەڵا و کریاوە بێ پەی پەلامارەو سپاو عەرەبی پەی ئا بەشەو هەورامانوو لهۆنیە ، داخەی گرانەم سیروانیچ ڕێوازێ بێ پەی دزەو سپاو عەرەبی پەی شاروو گوڵ بەیانی،  سپاو عەرەبی شۆنەو ئانەیرە شارەزوور و لهۆنش وستێ چێروو دەسەڵاتوو وێش، قەراخوو سیروانیرە ملش نیا ڕوو بە سەرەکووی،  جە پەناو سیروانینە ـ،سازانە تا دواوە  ، جەنگێ فرە قورسێ بەینوو خەڵکی بوومی و سپاو عەرەبینە ڕوەشا دا، ماچۆ ئا خێڵێ کە جە پەناو سیروانینە ژیوێنێ، ڕۆنە شێرانە و قارەمانانە پەلامارەو سپاو عەرەبی دێنێ و شەوێنە لوێنێوە پەی پەناواکاو وێشا سەیێنێوە و هێزی تازە گێرێنێوە پەی ڕۆی دماینی ،  ماچۆ ئاد٘ێ پی تاکتیکیشا ئەمانوو سپاو عەرەبیشا بڕیێ بێ و تەنگشا پەی ئارد٘ێ بێ ، قورستەرین جەنگ جە هیروێنە ڕوە مدۆ و چی جەنگەنە ڕانیارەکەشا ، ئەبوو عوبەیدەی جڕاح ـ، کوشیۆ و بەراشۆ پەی ئا دەگێ کە دمایی نامئ ئادیش پۆوە نریا (عەبابەید٘ێ پاڵوو هەڵەبجەی)، بەڵام هەرپاسە کە وەڵتەر واتما ڕۆحی جەهادی و لێرە سەختی سپاو عەرەبی، ئی وەربەسیچشە ماڕۆ و ئاخرش یاوۆ یاگێ بە نامێ کەلیانی ،  کەلیان یا کەلوو هەرە تڕنەی کە ئیسە یۆ جە گەڕەکاو شاروو پاوەین، ئا وەختە لای واری پاوەیۆ بیەن.

سپاو عەرەبی چاگە ئوردوو مدۆ ،  خەڵکوو گوڵ بەیانی بە ئامایشا ئەرەویای خەتەری کەرۆ و هەر ئا شەوە تا ساحبێ  ژەن و پیا، گەورە و ورد٘ێ مەوسا و دەوروو شاری خەند٘ەق بڕا ،بە واتەو تارێخ نویسا ماچۆ ئی هەرمانێ جە حەدوو موعجێزەینە بیێنە  چی خەند٘ەق؟ چوون چا دەورە و زەمانەنە یۆ جە تاکتیکە جەنگیەکاو خەڵکوو ئێرانی پەی وێ پارێزنای بیەن ، خەڵکوو پاوەی تاش و تەوەنی فرە بەرا سەروو بانەکا تا ژەنیچ چی جەنگ و مەرگ و ژیواینە!! بێ بەشێ نەبا و بە شانای تاش و تەوەنی یارد٘ێ جەنگاوەرەکاشا بد٘ا.   ئی شێوەو جەنگیە زەمانوو سالار جافیچەنە بە کار ئاما ، ئاند٘ەش پەنە مەشۆ سپاو عەرەبی چوار دەوروو پاوەی گێرۆ ،بەڵام وەختێ چەمشا گنۆ بە خەند٘ەقی سەرەشا سڕ مەنۆ ، چوون جە فەلسفەو ئاد٘یشانە ئەوەگێڵای ماناش مەبۆ، پەلامارەو شاری مد٘ا و ئایروو جەنگێوە نەوازی یانە وێرانکەری گیسنانە ، ژەنی سەروو باناوە بە تەوەنی و پیا ئازا و نەبەرد٘ەکێچ بە شمشێر و تیر و کەمان شنیا سپاو عەرەبی و فرێشا چەنە کوشا ،  جەنگ ماوێ پێسە دەوامش بۆ و هیچ کام سەر مەگنا ،  یۆ وێش پارێزنۆ، یۆ پەلامارە مد٘ۆ!! ئاخرش بڕێ جە سپاو عەرەبی گیان فیدا با و جە خەند٘ەقی پڕاوە و پی جۆرە مدرامانوو خەڵکی مەڕیۆ و شاروو گوڵ بەیانی گنۆ دەسوو سپاو عەرەبی و هەرچی پیای جەنگی بۆ جە دەموو تێخیشانە ویەرۆ و ژەنەکا مارە کەرا و ئاتەشگاو پاوەی کە یۆ جە یەرە ئاتەشگا گەورەکاو ئێرانی بۆ پەی هەمیشەی کوشناوە.

جە جەنگوو پاوەینە سپاو عەرەبی دوێ سەرکرد٘ێش با بە نامەکاو: مەعاز کوڕوو جەبەلی و ئەبوو عوبەیدەی ئەنساری ، ئادێ چاگە مەناوە و ژەنی مارە کەرا و ئیسە جە پاوەنە دوێ خێڵێ گەورێ و ساحیب مەنسەبێ پێ ناماوە مەنێنێ بە نامێ مەعازیا و ئەنساریا.

نەقڵا و ماچا شۆنەو ماوێرە کە ئاش و کاش نیشاوە و ئاسایششا گنۆرە، مەعاز ملۆ پەی سەراو هەوڵی ، وەختێ قاچێ منیۆ دلێ ئاوێ چیێ، چوار دەورش باخ و باخاتی سەوز و مێوەی ڕەنگا و ڕەنگوو هەورامانی بۆ، پەلەوەرێ پەیان پەی بە وانای شەوق وزا مەحاڵەکەی و هاژەو ئاوێ و شنەو شاهۆی گۆشێش زاخاوە مد٘ا و دەماخش ویارا، خەبەر کیانۆ پەی خەلیفەو موسڵمانا و ماچۆ: ئا بەهەشتە کە خود٘ای مزانی دابێ دەسما کەوتەن و تەنیا جوەو شۆت و هەنگوینەکەیش کەمەنە.

بەڵێ هەورامانوو لهۆنی پی شێوە کەوت چێروو دەسەڵاتوو سپاو عەرەبی  ، نۆتشە تا هەجیجش چەنە بەر کەرە ، بەڵام چێگەنە یەک چێو ئەسەنگا (مهم)، ئاد٘یچ ئانەن فەرهەنگی زاڵ نەتاواش فەرهەنگی ئەهوورایی تاونۆوە، بەڵکوو عەرەبەکێش ملکەچێ وێش کەرد٘ێ و کەردێش هەورامیێ!!

جا شۆنەو گیریای پاوەیرە، مەعاز هەڕەشەنامە کیانۆ سەروو شالیاروو هەورامانی و ئەندرێسی پەنجەمی کە ئاخر مووبەدی زەردەشتی بیەن جە هەورامانەنە. چێگەنە بە نیارەی دەقوو نامەکەو ئاد٘ی و جوابوو ئەویشا، هەیتوو دوێ وزمێ وەروو باسی.   …….

 

نامەکەو مەعازی:

 

بسم اللە الرحمن الرحیم

 

نامێوە جە لاو مەعاز کوڕوو جەبەلی ، سەرکرد٘ەو سپاو ئیسلامی ،  پەی ئەهوورامەنەی.

ئەی خەڵکی مەجووسی (ئەهوورایی) چوار ئەقلیمی! ئی نامه جە لاو مەعازی ڕانیاروو سپاو ئیسلامی یاوۆ دەستا ، ئانا ئاخرین شاروو شمە گوڵ بەیان (پاوە)ما گێرت. هەرچی ژەن و پیای جەنگاوەرتا بێ، یا کوشیا، یا بە دیل گیریا و ماباقیچ وێشا دا دەسۆ ، ئەگەر شمەیچ گەرەکتا نیا تووشوو چارەنویسوو ئاد٘یشا بیدێ، بە دەسی وێتا ئایرگاکاتا کوشندێوە و وێتا دەیدێ دەسۆ ، پی جۆرە گیان و ماڵتا پارێزیو، ئند٘ا وێتا و وەڵاتیتا چەنی خاکی یەکسان کەرمێ .

خاستەر ئانەن وێتا و گەورەکێتا بەیدێ و وێتا دەیدێ دەسۆ ، ئایرگاکێتا مشۆم کوشیاوە، دین و مەراموو شمە برەوش نەمەنەن و باتڵا ، ئێتر چی وەڵات و سەرزمینەنە هیچ دین و ئاینێ ڕواجش نیا ، تەنیا ئا دینە پەسەند٘ا کە محەممەد٘ی ئاورد٘ەن ، ئەگەر گژیەیدێ چەنیما ملوو گرد٘یتا جە دەموو تێخیما ویەرۆ ، نە دینوو شمە و نە هیچ دینێتەر لا ئێمۆ پەسەند٘ نیا ، چوار روێ وەختتا هەن وێتا دەیدێ دەسەوە ،  وەختتا خەسار مەد٘ەیدێ.

وەسەلام، مەعاز کوڕوو جەبەلی

 

جوابوو نامەکەو مەعازی

بە نامێ مەزدای هێزداری و ساحیب دەسەڵاتی ،نامەکەتا یاوا دەسما، واناماوە و خاس خاس یاوایمێنە. نەخووسەو (سرلوحە) نامەکەی بە نامێ مەزدای دەسش پەنە  کەرد٘ەن، بەڵام دەس پەنە کەرد٘ەی جەنگی و ون متەی هەرمانەو ئەهریمەنینە ، نامێ مەزدای تێکەڵەو هەرمانێ ناشیرێنێ و قیزەونێ مەکەردێ ، شمە جە لاو ئەهریمەنیوە پاتا نیان وەڵاتی پاک و ئەهوورایی ئێمە ، مەزدا هەرگیز ئیزنوو ون متەی و کوشت و کوشتاریش نەد٘ان بە شمە ، ئێمە ئاوەد٘ان کەرێنمێ و شمە تاڵان کەرێ و وێرانگەرێ ، بە واتەو وێتا و ئا چێویە کە دیەنما و ژنیەنما، دەسی گڵیاو و نامەبارەکوو شمە ژەن و کناچەو ئێمەش گڵیاو کەرد٘ەن! جە کام دین و ئاینەنە ئامان ژەنی شوود٘ارە چەنی زاڕۆڵاش بەریش، ئەوەڵ تەجاوزش پەنە کەری و دماوە بەری تاڵان ورەشەش کەری ،  بێژگە شمەی عەرەبی شەرواڵ پیسی هەوسڕانی بێ عەد٘ەبی، کێ کاری چیمنە کەرۆ؟ ئەر مەزدا یار بۆ گوڵ بەیانی کەرمێ گۆڕستانتا ، هەرکەس و هەرچی چەنی شمە بیەن، گرد٘ گڵیاوا ،  چوون شمەی عەرەب گڵیاوێندێ ، هەر وەڵاتێوە کە بە هەنگامەی نامەبارەکەو شمە گڵیاو بیەبۆ، بە یاری مەزدای شۆنیتارە پاکاویش مازمێ و پاکش کەرمێوە ، مەگەر شمە مەزاندێ کەسێ کە پێسە پێغەممەری وێش برمانۆ بە خەڵکی، لەشکەرش نیا؟ هەرکەس بە لەشکەر وێش بشناسۆ بە خەڵکی ئانە پێغەممەر نیا و ئینا پێڕەو سەلاتینینە ، پێغەممەرێ بە هەرمانێ ئاوەزنەبڕێ (مۆعجێزات) وێشا مرمانا بە خەڵکی ، دەسووراتوو شمە شەیتانین. شمە ژەن و کناچەتا سەروو ڕێوە بە دیل گێرت، ئەوەڵ تەجاوزتا پەنە کەرد٘ێ و دماوە ورەتێتا. ئینە ئەوپەڕوو بێ شەرمی و خەجاڵەتی و ڕسوایین ، شمە مایێ سەرشۆڕیندێ ، زوان شەرم گێرۆش باسوو هەرمانە قیزەونەکاتا کەرۆ ، گژیەیمێ تا هەناسە ئینا سینەمانە ،  ئەگەر ئێمە شمەما کوشتیدێ ملدێ باوشەو  ئەهریمەنی، بەڵام ئەگەر شمە ئێمە کوشدێ ئانە ملمێ باوشەو مەزدای ئازیزی ، سا ماد٘ام پاسەن جە شمە هووتەرە و پەلامارە، جە ئێمەیچ مدرامان و وەرەنگاری. ئەهریمەن چەنی شمە و مەزدا پەشت و پەناو ئێمە ، گرد٘ شەوێ ڕۆی ڕۆشنا ئینا شۆنیشەوە و گرد٘ ڕوێ ڕۆشنیچ تاریکی شەوێ قووتش مدۆ ، بلمێ پەی لاو مەزدای.

شالیار، مووبەد ئەندرێسی پەنجۆم ـ پانتاڵێن (پاڵنگانوو ئارۆی)  

 

هەرپاسە کە جە دەقوو دوە نامەکەینە پەیما بەرگنۆ، مشۆم چەمەڕاو جەنگێوە سەر و ماڵی و فرە فرە قورسی جە هەر دوە لای بیمێ ، لایە بە پشتیوانی ئیمانی و ئامیانەویری جەهادی، تەرسی نیەنە جاڕەشەنە و ئەو لایچ بە باوڕی پتەوی ئەهوورایی و پشتیوانی کەشە سەربەرزەکاو هەورامانی تەعەدا جە هیچ داگیرکارێ قبووڵ نمەکەرۆ ،  نە ئیسە کە ئا هەڕشەنامەشە یاوان لا و نە وەڵتەر چاد٘یچی و نە دماتەریچش.

نە بەگی مەئموون، نە تەیمووری لەنگ

هیچ کەس هەورامان نەگرتەن بە جەنگ

مەگەر خان ئەحمەد٘ بەگلەری خانان

ئاد٘یچ بە حیلە گرتەن هەورامان

دیارا سپاو عەرەبی شۆنەو گرتەی ماید٘ەشتێ و دەشتەو بێڵەواری، گراڵەو گێرتەی هەورامانوو ئی دیمی بە مەرکەزیەتوو پانتاڵێنی (پاڵنگان) کە دایم قەڵایە پۆڵاینە و بڵانبۆیە فرە هێقم بیەن وەرانوەروو گرد٘ دژمەنێوە، جە دوێ قۆڵێوە مجۆرە:

الف: دەشتەو بێڵەوار ـ کامیارانی، پەی پەلامارەو پانتاڵێنی.

ب: زەڵم ، دزڵیە، پەی پەلامارەو هەورامانوو تەختی.

چێوێ کە سەر دیارەکێ هەورامانی و ڕازەو دلێ دڵوو ڕیش چەرمەکاما کە دەما و دەم یاوان لاما، شاهێد٘یش سەر مد٘ا و پەیما ئاشکراش کەرا، ئانەن کە چی جەنگە دوور و درێژەنە هیچ وەخت هەورامان نەکەوت چێر چەپۆکوو سپاو عەرەبی تا ئا بەڵا و نەگبەتە کە ئارد٘شا ملوو ئەو بەشەکەیشەرە، بارایچش ملوو ئێد٘یچیرە.

نموونەو قەرەمانی خەڵکوو هەورامانی مەنە جیای ئا لاشە و قەبرەو عەرەبانە کە ئیسەیچ پۆ سەر دیارەکاو هەورامانیوە مەنێنێ جیا ، عەکاشە جە کاشترەنە، وەیس جە ماید٘ەشتەنە، کێلە چەرمێ جە قەڵاجێنە، ئەسحابەو گۆزەڵێ جە بندۆڵەنە، مەد٘ی (مەهدی) جە زڕەوەنە، دوانزە ئەسحابەو دزڵیێ، دەرەو ئەسحابا جە دەرەو کیێنە، قەبرەو ئەسحابا جە هەواروو دۆڵێنە، قەبرەو ئەسحاباو هەساریێ جە سەروو پیرینە و …

چێوێ کە ئاشکران و حەشاش چەنە مەکریۆ ئانەن کە خەڵکوو هەورامانی جە باقی یاگەکاو ئێرانی سەروو ئاینی زەروانی (زەردەشتی) شیرگیرتەر بیەن، پەوچی ئاخر پادشاکێ ساسانی پەناشا ئاورد٘ێنە بە هەورامانی ،  هەر ئی باوڕە بی سەبەب:

الف: هەورامان بە چند٘ ڕوایەتێ: 620، 460، 264 ساڵێ دلێ مدرامانی و وەرەنگارینە بۆ.

ب: هیچ وەخت بە زۆر ئیسلامی قبووڵ نەکەرۆ ، چ بەشوو لهۆنی کە گیریا، چ ئی بەش کە نەگیریا. هەرپاسە ئیسەیچ بڕێ یاگێش هیشتای سەروو باوڕوو وێشاوە مەنێنێوە ، پێسە کاکەیەکا” یارسانەکا ” . ویرچەمەو یارسانی کە جە قەڕنەو دوێ کۆچینە بە ڕانیاری باڕۆڵی دانای و دمایی شونکەوتەکاش پێسه: بابا نجوومی، بابا ڕەجەبی، بابا حاتەمی، بابا لۆڕەی، بابا سەرهەنگی، باوا شاخۆشینی، باواناوسی سەرگەتی، ئەدا تەورێزێ، لزا خانێ، خاتوو مەی زەرد٘ێ، فاتمە لۆڕێ و دماتەر سان سەهاکی (سلتان ئیسحاق) کە گەورەتەرین مەکتەبوو هەورامانیش بنەڕەت نیارە و نەوەد و نۆ پیرو ،حەفتاو دووە پیرەو  هەورامانیش  پەروەرد٘ە کەرد٘ێ، جە هەورامانەنە ، شارەزوور تا لۆڕستان مەحاڵوو هەورامانی بیەن ـ،مەرزیارە، نموونە و بەڵگەو ڕاسی ئی قسێنە.

ئاخر واتە: هەورامان چی جەنگەنە زەرەری قورسش وەر کەوت و ڕاو زۆریوە نەلا چیروو باری و ئاخرش جە قەڕنەو نۆی کۆچینە، یانێ دەوروو 650 ساڵا چەیوەڵی، کەسێ بە نامێ گوشایشی (790، 873) کۆچی مانگی، ئیسلامش بە تەبلێغ هەورامانەنە وست یاگێ و ئیسەیچ وەفادارتەرین خەڵک پی ئاینیە، خەڵکوو هەورامانین.

سەرەنج: ئەر گەرەکما بۆ تێر و تەسەل سەروو  ئی بابەتیە باس کەرمێ، مەجالی فرەش گەرەکا و داخەم چێگەنە ئی مەجالە نیا! ئی نویستەمە پەڕوو پۆسیش یاگێ نەقدیش هەنە. ئاواتم ئانەن دۆسێ جیای پەرس و جوابی، بە پەیلوا نەختەکاشا یارد٘یدەرێم با پەی ڕێک و پێک کەرد٘ەی وەشتەریش.

 ماناو واتەکا :

ئەسەنک = گرنگ

هوٙملکانی = بەربەرەکانی

مدرامان = مقاومە

کوڵگە = ناوچە

ڕانیار = ڕابەر ، قائد

گوڵبەیان = پاوە

نەخوسە = وەرواتە

شیٛرگیٛرتە : کەسێوە هەکە شیٛر گیٛروٙ

سوبحان ئەمینی هانەگەرمڵە. ڕۆدیار: 27 کۆکەنوو 1395 کۆچی ڕۆجیاری ـ مەریوان

 hewraman
  • وەننەن

    وەننەن ( ونند) : پردەی کۆنێ سەرو ڕۆخانەو سیروان پەی دەگاو هەجیج ـ ی .  وەنەن جە ئەساتیری ک…
  • مشتێ جە خەرمانێو

        مشتێ جە خەرمانێو ئەگەر لاپەڕەکاو مەژەی هوٙردەیمیٛوە ، چنڎەها ڕازیٛ سەیرو سەمەریٛ گنا و…
  • ستەم هەتا کەی ؟

    زوڵم هەرزوڵما ، دەسەڵاتو فارسی نمازوٙ خەلکو کوردەسانی بە کوردی بوانوٙ ، دەسەلاتو تورکی نما…
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…