یانە ئەدەب و هونەر ئەوەوەنەو شێعریه جەشادی ڕەحمانزادەی[هانە]

ئەوەوەنەو شێعریه جەشادی ڕەحمانزادەی[هانە]

76

ئەوەوەنەو شێعریه جەشادی ڕەحمانزادەی[هانە]

مه‌هدی ئه‌بری

چەمەڕانا بەی مجیەیمەنە
ئاننەکە
خنیکیۆ
بارەسایی بێ تۆیی
تا درەوشیا شێعرێ
بە تاموو
یەکەم ماچی
و
سوورێ
سوورتەر جە ولەکێ گجیەکەو جەژنانەیم
پەنجێت هەڵای شەفا مدانێ؟
گەشە دەی ئایروو کوڵمەکانم
و
کەری هەزار تیکێ
ملەوانەو تانان؟
خەوەرت هەن؟
پەلکێ خەیاڵیم
تەنیا بە دەسوو تۆوە لکەشا کریۆوە!

هانە

هۆنەر فرته‌ر کارش چەنی ئێحساسیوه‌ هەن و پەی ئێژانه‌ و کێشانه‌یش ترازوێ عەقڵی ناڕێک.ئەڵبەت ئینەپامەعنای نیەن نەتاومێ هەرمانە هۆنەریەکا بسه‌نجێنمێ. کانت پەی سه‌نجناو هۆنەری جە [قەزاوەتی زەوقی] نامێ مەبەرۆنه‌ کە جیان جه‌دەلیلێ عەقڵی و قەزاوەتو حەزی.وەختاریە من ماچوو ئی کوڵە جوانخاسەن ئێدعاوئەرزشی کوللی بیەیم هەن.گەرەکمەن وینگاو وێموه‌ بسلەمنوو کە جیان ئه‌و حەزی تاکی و پەی نموونەی وەش ئامای ئه‌و دیاردیه‌ته‌ری.
خاڵیەتەر کە کانت پەی سه‌نجنای زەوقی هۆرش چنیەن ئانەنە کە جوانخاسی هۆنەری جوانخاسیە قۆتار وتایوه‌ته‌ن. دوور جە هەرجۆرە ئەوەبینیاییەن. مسداقیە جە نموونەی نیەن.جوانخاسی ئی گوڵیە نەبینیان بە گوڵیەتەریوە.
تاک پەی وێش جوانخاسەن،هەرپاسە ئاوه‌نه‌ که‌ ماچۆ:وەختاریە هۆنەری جە دیدی جوانخاسییوە جیا جە هەر ئەوەبینیایه‌ قەزاوەت مەکەرمێ خەریکێنمێ تەنیا سەرو فۆرمیوە باس مەکەرمێ. لەزەتو دەرکیچ دلێ گەمەو فام و خیاڵینە وەش مه‌ونێ.بە واتیەتەر شێعرە فرانمودو ئێحساسو شاعێری نیەن.
پیرێسیچ ماچۆ:زوانو هۆنەری،زوانو نیشانەکان نیشانەیچ یانی دەلاله‌تو چیویە سەرووچیویەتەر،په‌وچی هەمیشە نادیارەن.
نیشانێ ئەوەجەش بە شیوەکەردەی و ئەدراکی هەن تاکه‌تێ نیشانێ و شیوەکەردەکەیش دیسان نیشانیەتەری وەشە کەرانێ و‌ ئادٚیچ ئەوەجەش بە شیوەکەرده‌یه‌ته‌ری هەن. پی جۆرە بە قەوڵو دریدای ئێمە هیچوەخت نمەیاومێ بە مەعنایە تاک و تەمامە.
مەعنا تەنیا چرکیەنە دەرک مەکریۆ کە ئادیچ ئەوەوەنەی ڕوە مدەو.ئەوەوەنەو هەر نیشانیە بینیانوه‌ بە ویر و تەجرۆبەو وانەریوە.بە پەنەزانای پی خاڵاوە مەلمێ سەروو ئەوەوەنەو دەقەکەی.
“چەمەڕانا بەی مجیەیمەنەه …”
دەق بە چەمەڕایی دەس پەنە مەکەرۆ. چەمەڕایی یۆوە جە دیاردە زاقەکاو ئێنسانی حەماسین. یاوای بە ئاواتەکاش تەنیا بە دەسو قارەمانەکاش بە دی مەی. کارش چەمەڕایی، ئەرامەننەیی و ئەوەمەنەین.
هەمیشە ماتڵەن کەسیە بەی و ئی ئاژەیە بواڕۆ.کەسیە کە متاوۆ مەعشوقیە تاکی بۆ یامکه‌تێ مۆنجی ئاخر زەمانی و جەمعی.بەڵام دەقی تراژیدی وێش چۆڵێش هۆرماڵاینێ و دلێ پڕۆسەو واڕاو ئاژەکەیەنە ئەکتیو و بەشدارەن. بە گۆشە چەمیە پەی مەتنە وەڵینەکاش، ڕوەش کەردێنە خۆلقناو سەوای و ئەر چیویە ئێژادارش شکە بەرد بە پاو پارامترەکاو ڕویی موانۆشوە.پەی ئانەیە بزانمێ دەقیە حەماسی هەن وەرانوەرماوە یا تراژێدی، دمایی مەیمێوە لاش.

“چەمەڕانا بەی و مجیەیمەنە
ئاننە کە خنیکیەۆ
بارەسایی بێ تۆیی
تا درۆشیاوە شێعرێ ..”

مجیای،خنیکیای، جیا ئه‌و باری مەعنایشا دلێ جۆمڵەکێنە دالیەنێ پەێ ئاوێ. بێڕەنگی، سادەیی، سافی، پاکی و…زوانو دەقەکەی زوانو ئاوێن. سادە و بێ فێڵ. نیشانەکاش دلێ گەمەی زۆرەکی و به‌ زوان نەخنیکناینێش. یەکڕەنگی و سادقبیەی لازمەو شێعرێن،هەرپاسە ئرۆتیسمیە نەرمیچ دلێ ئی دووە کەلیمەینە مدەو چەمەرە.ئی مجیایە، پەی خنیکناو ئاژیە نەوازیا و درۆزنی داوا کریان.وەڵینیە پەی یاوای بە ئازادی و ئێستغنایە عرفانی(چیگەیچەنە تەزادیە شیرین مەوینمێ،هاڵی بیەی جە وێم بییەن بە تەمایە، پەڕبیەیه جە یۆوەتەری بییەن بە ئاواتە و نمادو ئازادی)گاهه‌ز جووڵیە بۆ پەی بەرئامای جە بێمەعنایی و یاوای بە وجودی هەستی شناسیانه‌ی. خۆلقناو حەقیقەتیە وجودی کە دەق دلێ شێعرێنه وینۆش “تا درۆشیاوە شێعرێ..”. ئی شێعرێ چێشەنە؟ئی دنیاو هۆنەریە کامەنە کە دەق حەقێقەتی چاگەنە مەوینۆ؟ خراو نییەن ئیشارە کەرمێ بە قسێ دوێ جە زانایا.
هایدگێر ماچۆ:پەی دماڕۆ جامعەو بەشەری،تکنۆلۆژی مۆدێڕن هەڕەشیە تەمام گەورێنه.به‌ حه‌دیه‌ که‌ ئەرزش و ئیژایی ئێنسانەکا تا ڕاده‌وکەلوپەلی مارۆرە واری.تەنیا چێویە کە بتاوۆ وەرانوەرو ئی کارەساتەیە بمدرۆوە و دنیاو بەشەریەتی ڕۆزگار کەرۆ:هۆنەره‌ن. “عەلی محەممەدهەقشناسیچ”ماچۆ: زوانو هەر مێللەتیە زەمانیە مەمرۆ کە دمایین شاعرش مەردە بۆ.
ڕۆشنەن یاوگه‌و ‌جه‌ شێعرێ و ئی دنیای نمەتاوۆ ئاشێعر و ئا هۆنەرە بۆ کە پێسەو یاگه‌وچانیە که‌ پەی مانیایی جە ژیوای تەماشاش مەکەرمێ.و یا تەنیا ویانیە پەی سەرگەرمی و لەزەت بەردەی و وەخت ویارنای بۆ.چیگەنە شێعرە حەقێقەتو ژیواین،لواین.حەقێقەتیە جیا جە وەهمو هێقم ئەرمانای ئیدئۆلۆژیەکا و ئیسمه‌ جۆراوجۆره‌کا.
“بە تاموو یەکەم ماچی…”

وەسفیە کوڵه‌ن چا دنیاو شێعرێ.بەتامو یەکەم ماچی،یەکەم وەشەویسی بە گردوو مەدلولەکاشوە.مەولەوی واتەنی یانی:عۆمری دووبارە،هەرکەس تەوەلۆد دووبارەش نییەن٫ئەڵبەت سەعادەت ستارەش نییەن.کۆشنای پەی خۆلقنای دنیاو لەزەتیە بێ ئه‌وپوڕینی.قەوڵیە ئەلەست ی و دیسان ئا تەزادە شێعریە.

“ولەکێ گجیەکەو جەژنانەیم..”

زەریفتەرین ولی ولەو شاعرینە بێ بۆ. جوانخاسیە قۆتار وتاک.ولەکێ پەی گجی جەژنێ مەجازی لۆغەوی،مەجازی لۆغەوی دالیە پەی وەشی وعلمو بەیانی و ..

“پەنجێت هەڵای شەفا مدانێ؟
گەشە دەی ئایروو کوڵمەکانم
و
کەری هەزار تیکێ
ملەوانەو تانان؟ …”

شکە،تەرس شکیە ئاوس جە پەرسێ.ئی شکێ ئانەیە نمیاونۆ کە کەسیەتەر یا بەریەتەر شکە بەرۆ.چوونکە وارتەروە ئیشارە مەکەرۆ کە پەلکێ خەیاڵیش لکەشا تەنیا بە دەسوو ئادی مه‌کریاوە.ئی شکێ جە نیاوایی و مانیایی بێهاز کەوتەین. ئایرو کوڵمی کە نمادو درۆشیایی و نور و ڕۆشنوەکەرده‌ی و هیزو لواین،کز کەوتەن.
کزیچش مەگێڵۆوە پەی پەلاماروو جامعەی و تۆزەو عادەتی،وەهمیە درۆزن که‌ خەریکەن پێسەو ماریە وەش خەت و خاڵی داگیرش مەکەرۆ.ئانەن کە تکاو هێز و بەخشایش هەنه تا ئایرو کوڵمیش گەشیەووە و ئا ملەوانێ عۆرف و عادەتیە پڕچنۆنە.تا بگنۆوە سەرو ڕاو گێڵای و شۆنه‌و حەقێقەتی وجودی وێشەرە.
باسیەتەر کە پەنەواز بە واتەین بیەو نیشانێ و گەمەو ڕەنگەکان.دەقەکە بە بێڕەنگی ئاوێ دەس پەنە مەکەرۆ، شۆنیشەرە فرە زاق و وەرچەم ڕەنگی سوور مەوینمێ کە چننە جارێ واوەی کریانوە.
“یەکەم ماچ، سوور، سوورتەر، ولی، گجی جەژنانەی، ئایرو کوڵمی.” ڕەنگی سوور قووڵتەرین و تنتەرین ڕەنگووئێحساسین. ڕەنگو ئنقلابی، یاغی بیەی و ونی کە بە شێویە وەرچەم پژگیان ملوو دەقەکەیرە. دماین خەتەنە دلێ زەنجیروو پەلکەینە ڕەنگی سیاو مەوینمێ. شایەدیچ سوور و سیاو؟ڕەنگی سیاو ڕەنگو فەرمانبەردەی و دیلی و بێدەنگین. ژەنیە کە گجی سیاو که‌رێنه‌ نیشانێ فەرمانبەردەیش جە شوی بێ و کشیشەکایچ پەی نیشانداو فەرمانبەردەیشا جە خۆدای عابایە سیاوە کەرێنێ وەرشا.عالەمو شێعرێ باسو ئی یاغیبیەی و گرفتارینە بە گردو نمودەکاشوە و هه‌رپاسه‌ شەڕوو زوانی دلێ زوانینه پەی یاوای بە زوانی. پەی ڕۆشنتەر واتەیش جە شێعریە شاملووی یاردی مه‌گێرمێ:
نە عادلانە نە زیبا بود جهان
بیش ازانکە ما بەصحنه براییم [بێڕەنگی] بە عدل دست نایافتە اندیشیدیم و زیبایی در وجود امد[“سوور و سیاو] حەقێقەت چیویە نییەن وەڵێوە تاریف کریابۆ و ئێمە تەنیا تەفسیرش کەرمێ، حەقیقەت دلێ گەمەو سوور و سیاو ژیواینە،دلی ڕاو لواینە بە دەسی ئێمە وەش مەکریۆ.
بلمێوه‌ سه‌رو باسو حەماسی یا تراژیدی بیەو دەقەکەی.
هەرچن جە دیدی فرانمودیوە شاعێریە چەمەڕان،بەڵام ئێمە کارما بە نیەتو شاعریوە نیەن،نیەتوو شاعری دلێ گەمەو زوانینە هەزم بۆنە و پێسە بەشیە جە دەقی تەماشا مەکریەۆ.ڕاسەن شاعێر هەوڵ مدەو زوانی ڕاموو وێش کەرۆ بەڵام دلێ دەقی سەرکەوتەنه دسوو ئاخری زوان شیرە مه‌بۆنە و دەسەڵاتو وێش مه‌سلەمنۆ.دلێ ئی شێعرێنه هەرچه‌ند بە چەمەڕایی دەسش پەنه کەردەن بەڵام ڕانموونیما نمەکەرۆ پەی دەقیەتەر یا تەفسیریە بەر جە دەقی. بەڵکوو دلێ وێشەنە ئا حەقێقەتە کە چەمەڕاشەن بە دی مەینه‌:حەقێقەتو درۆشیاوەو شێعرێ،شێعرە خۆلقیاینە. ئەکتیو و پتەوە و ئاوانگاردە.

 

 hewraman
  • خێزنای شیٛعریٛ و ئایرەکاش

    خێزنای شیٛعریٛ و ئایرەکاش عادل محەمەد پور زەنجیرە باسێوە تێئۆریکیێ شێعرێ سەردەمیانێ * بەشو…
  • ئەحمەق

    ئەحمەق نویـسەر: ئانتوان چێخۆف هوٙرگیٛڵنای جە ئێنگلیسیوە: فەرشید ڕوستەمی چن ڕوێ چێوەڵتەر یو…
  • فەتە دیپلوٙمش گیٛرتەن

    مامۆژەن«عەینا»ومامۆ«عەبە» وەشیێ وەختا با ئاندٚەتەر. جەوەشیێنە پاشا ئەرە زەمین مەگنۆ. «فەتە…
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟ بەپاو هەواڵو تیمو تاوتوکارێ”ئەنستیتو پەی…