یانە ویەردە و هەورامانی تەوەن نیگارەو هەورامانی

تەوەن نیگارەو هەورامانی

264

تەوەن نیگارەو هەورامانی

یۆ جە شۆنەماباستانی و کۆنێ کە جە وەڵاتو ئێرانی و سەرزمینو هۆرامانی بە یادگار مەنەن،تەوەن نیگارەو هەورامانیەن جە نزیکیو دەگاو”تەنگی وار”و ژاورۆی جە ٥۰ کیلومێتری سەرنیشتووەرکەوتو شارستانوکامیارانی سەر بە ساتراپـــو کۆردستانی.
ئی تەوەن نیگارە دلیٛو کەشو”زینانە”ی جە زەنجیرەکۆشاهۆی کڕیان و ئینا ۸ کیلومێتری دەگاوباستانی پاڵنگانی.
ئی تەوەن نویستە بزماریە بۆنەو نزیکی بە دەگاو “تەنگی وارو”هۆرامانی پی نامێ مشناسیۆ.
یوەمین جار جە ساڵەو۱۳٤۷ی ڕۆجیاری ئی تەوەن نیگارە بە کۆششو گرویە جە دیرینەشناسێ ئێرانی بە سەرپەرسی وچەمدٚاری”علی اکبرسرفراز″ی، دەنگش داوە و شناسیا و دماجارکەوت چیرو تاوتوکەردەو و ڕێخەشناسی تاریخی.
جە بارەو ویەردەشناســـی و کۆن شناسی،ئی نەخش نیـــــــگارەو بزماری(میخی) هەورامانی مگێڵۆوە پەی هەزارەو دوەم و سەرەتاو هەزارەو یوەمو
وەڵێو عیسامەسیحی و هینو ئێمپراتوری “ئاشوری”کانەن.”هێرودۆت”ویەردەشناسی نامی جەبارەو ئاشوریەکا پێسە ماچۆ:
ئاڐێ[ئاشوریێ]نزیکو٥۲۰ساڵێ بیەنێ و بە تەمەدون و شارستانیەت جە بەشێ جە ئاسیای وەرنیشتی،بەشدارێ بیەنێ و خەیلێ شۆنەمای تاریخیێ جە وێشا ئاسێنێ جیا.
پەی یوەم جاریچ جەساڵەو۱۹۹۱ی عیسای بابەتێ بەنامێ”تەوەن نیگارەوسارگۆن”ی بە خامەو”گرانت فریم”ی بە زوانو ئێنگلیسی جە مەجەلەو”شرق٫وەرنیشت” نویسیا و چاپ بی و دریا جبەر.
کەتیبەو هەورامانی چەنی دوێ تەوەن نویستێ تەری کە ئینای جە وەڵاتو قێبرس وهەرپاسەجە نجف اباد”و “اصفهان”ی ئێژاو هۆرسەنگنایەنێ و خەیلێ یۆی مشا و پەنەوازو وردکاری وتاوتوی هامبەشی فرەتەریەنێ.

تەوەن نیگارەو هەورامانی بە خەت نویستەی بزماری و بە زوانو ئاشوریەن و جە قاڵبێ ۱۳۰cm جە ۱۲۰ کڕیان و داراو ٤٥ تا ٥۰ ستون نویسیانەن.
ئی تەوەن نیگارێ جە دەمو نەخش کڕیاکەی دەس پەنە مکەرۆ و بەشێ جە قژ و مو پاشای بە وێشۆ مگێرۆ.بە جۆرێ کە جە دەم و چەمو پاشای تا چیرو پایش و هەرپاسە گرڐو بەدٚەنیش جە نویستەی بزماری(میخی)پۆشیانەرە.
سازناو تەوەن نیگارێ پی تەشک و شێوازە بەشێ جە سیاسەت و ئەندیشەو پاشایاو ئاشوری بیەن.یانی خەیلێ جە شۆنەمای تاریخی ئی تەمەدونیە ئینای قەدٚو “ما”ینە [ما٫صخره] و هەرپاســە بەرزایەکاوە و جە تەوەنێ گەورێ قەدٚو کۆ و تاش و بە عاڵتەرین شێوە کەڵکشان گێرتەن، پیجۆرە کە ئی تەوەن نیگارە بە شێوازو تاق نمای بەپامدرا (ایستادە) بە ئەنازەو ۱.۷۰ و ۱.٥۰ مێتری کڕیان و دوریش تا کەراخو ڕۆخانەو پاڵنگانی، ٥۰ مێترێن.
تەوەن نیگارەو”تەنگی واری” بە ئەنقەس پیجۆرە وەش بیەن تا جە دەسو دژمەن و مڵۆزماو ئاشوریەکا بەدور بۆ و پەی هەمیشەی بۆ و پارێزیۆ.
جە تاوتوی زانشتی جەبارەو تەوەن نیگارەو هەورامانی سەلمیان کە ئا عانە کەشو”زینانە”ی بە پاو ئارۆی، فۆرم و تەشکی جیاوازتەرش بیەن و بە بۆنەو کڕیاو ئی نەخشێ،توشو فاڕیای دیدگاهی و چەمی بیەن.
دماو ۲۷ سەدەی جە خۆڵقناو ئی دەستکەردەیە و کاریگەری یەخ و یەخبەندان و وەروەو وارانی و وا و سویایی،هەڵای خەیلێ چی تەوەن نیگارێ مەنێنەو و پیویو و دیارا و متاومێ بەچەم بوینمێش و ئینە یانی چا زەمانەنە پەی مەنەیی و ماندگاریش هەرمانێ فرێ کریاینەو و بە ئاوەزی ژیرانە و بە حەنەری کڕیان.

“جولیان”یوەمین ئاشورشناسێ بێ کە دماو”علی اکبر سرافراز″ی خجێڵو ئی تەوەن نیگارێ بی و پی باوەڕە بێ کە ئی کەتیبە ئینو زەمانو”سارگۆن”ی دوەمی بیەن.

دلینەو ئی تەوەن نیگارێ پەنج بەشێن:

۱-پەرەستش وکوڕنشو خواکان و واستەی چن خوایی جە ئێمپراتوری ئاشوریەنە.
۲-نامدٚاری وشانازیەکاو سارگۆنی دوەمی.
۳-سەرکەوتەی و دەسکەوت و دەسئاوەردێ گەورێ و سارگۆنی دوەمی.
٤-گەلەکۆمە و لەشکەرکێشای بەرەو سەرزەمینو[کرلا-KARALA]و…
٥-یادئاوەری  و شانازی بە سەرکەوتەی جە جەنگ و جەڵەبەی و شیره بیەی سەرو وەڵاتای تەری.

‌ئی تەوەن نیگارێ بۆنەو لەشکەرکشی و جەنگێو”سارگۆنی دوەمی”پەی سەرو سەرزەمینو ماد و عیلامی و زاگرۆسی،
ئێژای تاریخی و باستان شناسیش هەن.

“گرانت فریم” جە کتێبو”ئێمپراتوری ئاشوری”؛یەنە، تەوەن نیــــــــــگارێو هەورامانیش پیجۆرە شیکاریش کەردەن و هۆرشگێڵنانۆ:

خواو ئاشوری گەورەتەرین خوای جهانی و خواو خواکان.

میردۆک،کەڵە خواو “بابێلی”. خواو[نبو]ی؛یۆ جەخواو بابێلیەکا کە دماوسەرکەوتەی،بی بەخواو ئاشوریەکان.

خواو ڕۆجیاری؛سەرپەل و چەمدٚارو داد و بەرابەری جە ئاسمانا و زەمینی.

خواو”ئیشتار”ی؛خواو تەیار کەردٚەو پیایان(مردها) پەی جەنگ و دڵاوەری.

سارگن دوەم؛ گەورەشاهەنشاو بە دەسەڵات.

پەنەوازەن جە کۆتاییەنە پینەیە ئێشارە بکریۆ کە جە گردٚو ئا تەوەن نیگارە و تەندیس و بەدٚەن نەما کە جە پاشایاو ئاشوری کەوتەن جبەر، متاومێ یەرێ بابەتێ کریڵی دەس نیشان بکەرمێ:

باریقەڵایی و ستایشو شاهەنشای و کەردەوەی عالی ئێنسانی وخزمەت کاری بە یاگێش و خزمەت گوزاریش.

وێنماناوڕوەداوو ئەرەقۆمیایو زمانو شای. نفرەت و نهۆڕە پەی ئاکەسانە ئی تەوەن نیگارانە جەبەین ، بەرا و شپێرزشا بکەران.
جە ئەنجام ئی تەوەن نیگارێ(سنگ نبشتە)جە ڕۆدیارو۲٥وسیاوکامو۱۳۸۰ی ڕۆجیاری و بە ژمارەو٥۱۱۷ ، سەبتی نەتەوەیی کریا و کەوت چیرو چەمدٚاری و پارێزیاییو سازمانو میراسی فەرهەنگی و گیڵا و ویاری ئێرانی.

پانویس:
تەمەدونو ئاشوری: Ashur-Ashshur-Assur

زینانە؛بە ماناو زیندانی وردی ئامان و نیشاندەرو ئینەین جە ویەردەنە ئێگە یاگێو جەنگ و…بیەن.

کەلوکناچێ-پردەو کناچێ؛ پردێ کۆن و دیرینە کە ئینا نزیکو ئی شۆنەمایە و مسەلمنۆ کە ئی یاگێ،ڕاگاو و گوزەرو خەڵکی بیەن و داراو شارستانیەتی .

جە بارەو سەردەم شناسی بایەد بواچیو تەوەن نیگارەوهەورامانی هینو سەردەمو ئاسنیەن و چی سەردەمەنە کڕیان ئەو سینەو کەشو “زینانەی”.

ماکوان 

یاگەپاو ئیمپراتوریەتو ئاشوری
دەسی ڕاس:”سارگۆن”ی دوەم
۷۰٥-۷۲۲وەڵێو عیسامەسیحی
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…