یانە ویر برایەتی یا بەرابەریی: نەخشەڕاو ویرچەمەو هۆرامانی؟

برایەتی یا بەرابەریی: نەخشەڕاو ویرچەمەو هۆرامانی؟

144

برایەتی یا بەرابەریی: نەخشەڕاو ویرچەمەو هۆرامانی؟

نویسەر: ژیارسڵامەتیان،٢٤/٣/١٣٩٧مەریوان

ئەچی بەشەنە باسوو “براگەرایی” کە هامزادو پەیوەندی خانەوادەی بەستە، سلسلەمەراتبی و یەکانەپەروەین، چەنیو مەفهوومو؛ “بەرابەری” کە مەفهوومێوەن ئاگاهانە و پەی سازناو جامعێوە ئینسان مەحوەری، چەپوانەو جامعەو(براگەرایی) و بە ئامانجوو ماڕایوەو سلسلە مەراتبوو براگەرایی نابەرابەرانەی سازیان و نەهادینە کریان، باسێوە مەوزوونە وەروو چەمانوو وردەنگە ورد وینەکان. مەفهوموو(براگەرایی) کە جە جامعەو ئارۆ کوردینە بۆنەو گوزەر نەکەردەو جامعەکەی جە بنەماو خانەوادەی بەسیای و زهنیەتی سنەتی و ئۆساینەباوەڕی(اسطورباور) فرە بە مشەمەر هەم جە لاو ئەحزابی کوردیوە و هەم ئانیشانوە کە داعیەو گەشاوەزیشان هەن یا دلێو جامعەی مەدەنینە خەریکو هەرمانێ مەدەنیێنێ، بە کار مەبریۆنە. ئی مەفهومە پەی پتەو کەردەو سلسلەمەراتبوو یانەی، و پەی پەرەدای بە باڵادەسی(نێرسالاری جامعەو کوردی) گرد یاگێوەنە بە کار مەینە. هەر جامعێوەنە کە ئی مەفاهیمانە پێسەو(براڵەگەرایی، تاتەگەرایی، ئەداگەرایی، گەورەپەروەری، کاریسماپەروەری، و یەکانەگەرایی) فراوانتەرێ بانێ، مەنمانۆ کە نەخشەڕاو جامعەکەی سەروو کاکڵەو نابەرابەریوە مەرزیانەرە و هەر ئی چیرخانە نابەرابەرە، ڕاگاش سازناینە کە جەرەیاناتی سیاسی و مەدەنی و فەرهەنگی و گەشاوەزیێ سەروو شناجوو جامعێوە بەرابەریوە نەمەرزیارە. مەسەڵەن: ئی مەسەلانە بیێنێ بایسوو ئانەیە کە حزب، و نەهادی سیاسی، کە نمادو جەرەیان سازی و وەلکەوتەو جامعەیەنێ جە کوردستانەنە دلێو ئی مەفاهیمانە(براگەرایی . . .) پەنگ بوەرانەوە و تووشیاروو ئا مەفاهیمانە بانێ و نەتاوا جەرەیانسازێ بانێ. پەوچی ڕۆ ئارۆیەنە مەوینمێنە ئەحزابێوە پەی نموونەی)حزبو دمۆکراتو کوردستانو عێراقی و حزبو دمۆکراتو کوردستانو ئێرانی) دوێ دانێ حزبێ ئەچا حزبانەنێ کە مەفاهیموو پەیوەندی خانەوادەگی، عەشیرەیی و سلسلەمەراتبی چناری، و کاریسما پەروەری، هەڵای بەشێوە جە ئیستراتژی حزبیشان تەشکیل مەدۆنە. ئی مەفهوومە کە چێروو نامێو (براگەرایینە) وێش دلێو ویەرە گردینەکاو جامعەیەنە مەنمانۆنە، ئیساسوو جامعەو کوردی دیمئاشکرا مەکەرۆنە.
ئی ئەدەبیاتە دلێو ئی ئەحزابانە بیەن بە بەشێوە جە ئەدەبیاتی کەلامی و ڕوانەو تەرەفدارەکانشان. ئی مەفهوومە؛ دلێو وێشەنە، گەنایی، پرتووکیایی و شپرزی، نائاگایی، گەوجگەرایی، پۆپۆلیسمی کۆر، کوشتەی و بڕیەیش وەشکەردەن و بیەن بە پۆژنەر و پەڕچینوو شارایوەو عەیبەکانو جامعەو کوردی و هەر پاسە ئیختناقی حزبی و فەسادی سیاسیش دلێ ئەحزابی کوردینە بە وجوود ئاوردەن. نەتیجەتەن هەر جۆرە عەیبێوەش ئەچی جامعە گوزەرنەکەردەیەنە، سەرپۆشش وستەن سەرەنە، و جامعێوە ئایدئال و خیاڵیش وەشکەردەن پەی فرەو خەڵکی: مەسەڵەن خەڵکو کوردی ئی ئەدەبیاتە کەلامیەی کە ئارۆ هەنش، و لاو ئی دوە حزبەیوە ساپۆرت مەکریۆنە، بیەن بایسوو ئانەیە کە گێلتەرین، گەوجتەرین، ناشیتەرین، هەرزەکارتەرین ئینسانەکاو جامعەو کوردی وێشان بە مەزڵووم، ئازادواز، بەرابەری واز، دژوو زوڵم و زۆری بدان قەڵەم، ئینە جە حاڵێوەن کە پاڵوو ئا ئەدەبیاتە براگەراییە نێرسالاریەینە، بوێوە گەنای و چڵکاوێوە پەنگواردێ وێش مەڵاس دان تا وەختو وێش بەرە بدۆنە. جە کوشتەو ژەناوە سەرو مڵکیەت وازی ئینسانی کوردی بگێرە هەتارە جەنگی عەشیرەیی و تایفەیی سەرو مالکیەتی تاکەکەسی و سەرو مقام و گژیای سەرو پلە و پاگای، گرد موشەمەر دلێو ئی جامعەیەنە لاو ئانیشانوە کە ئەدەبیاتی مەزڵوومانەشان هەن، مەقۆمیۆنە.
ویربکەردێوە پەی ئی مەفهوومەیە کە ئارۆ بڕێوە جاهل و نەزانێ وەششان کەرەن پەی جامعەو کوردی(گشتمان براین؟) جا بە کار ئاوردەو ئی مەفهومیە زەمانێوە کە مەلۆنە دلێو ئەدەبیاتی حزبی و سیاسی ئێتر پیستەرین ڕەنگەی نابەرابەرانێ وێش مەنمانۆنە و پێسەو ژەحروو ماری مەپاشیۆنە بە جامعەیەرە، و جامعەی پێسەو تعدادێوە حەیوانی بێ ئاوەزی، مەدۆنە وەرگردە، و مەخڕۆنێشاوەنە پەی ئامانجە ناسیونالیستیە نێرسالاریەکانش. ئی مەفهوومە(براگەرایی)، زەمانێوە مەلۆنە قەوارەو کارەڕەهاتی(فاجعەی) کە مەبۆنە بە یاگەگیروو بەرابەری و مەبناکانو هقۆق بەشەری. مەسەڵەن( کوردێوە جیاتی باسو بەرابەری بکەرۆنە، چوون مەفهومەکەش دڵ نیەن و باوەڕش پەنەش نیەن و زدوو پاگاو نێرسالاریش مەدۆنە قەڵەم، مەینە و دەسمەکەرۆنە بە، بە کار ئاوردەو براگەرایی. ئەچی سەردەمەنە، ئی مەفهومە(گشتمان براین) کەوتەن سەروو زوانو تاقمێوە ئەچا هۆرامیانە کە وێشان بە تەرەفداروو ئی دوە حزبەیە مەدان قەڵەم و ڕوانە واوەی مەکریۆنەوە ئادیچ ئەپی شیێوە( گردما براینمێ، سۆران، هۆرام، فەرقشا نیەن. کورد گردما یەک هەدەف، یەک زوان، یەک ویر، یەک ئەندیشەما هەن). ئی ئەدەبیاتە زەمانێوە فرەتەر بە کار مەینە، کە کەسێوە هۆرام بەینە و باسوو هقۆقی زوانی، و فەرهەنگی وێش جە وەرانوەرو کوردێوە یا هۆرامیێوە وێ بە کورد زانی بکەرۆنە، تا ئانە ئی ئەدەبیاتە بەرەش مەبۆنە، و پەی جە مەیدان جبەرکەردەو ئا کەسانا کە دفاع جە هقۆقوو مەردموو هۆرامانی مەکەران بە کارش ماوەران. کەلیمێوە(گردما پێسەنمێ برای و کورد و هۆرامی فەرقشا نیەن) وەڵێ گرد چێوێنە، نمادوو بە رەسمی نەژناساو قۆمو هۆرامین پێسەو مەوجوودیەتی، و نمادو جامعێوە یەکڕەنگ و بێڕەنگین، نمادو نێرسالارین. ژە گردی موهێمتەر: شناجو نابەرابەری چناری و نابەرابەری دیمەکیو جامعەی مەنمانۆنە. پەوچی بە لازمم زانا کە باسوو ئی دوە نابەرابەریەیە جە چوارچۆ مەفهوومو””براگەرایینە” فرەتەر باس بکەروونە.
—- نابەرابەری چناری: یانی ئانە کە جامعە پەیوەندی تاکەکان بە شێوێوە چناری سازمان بدۆنە و هەقەکانشان بە پاو جاگاو تاکەکان دلێو پلەکاو خەتە چناریەکێنە دیاری بکەرۆنە. پەی نموونەی: چوون جامعەو کوردی دەسەڵاتی سیاسی و حزبیش هەن، و هۆرامی نیەنش، هۆرامی تەنیا بە سوورەتو چناری متاوۆنە پێسەو برا وێقلەی، دلێو کوردینە وێش تاریف بکەرۆنە ئادیچ واروو کوردیوە(ئەها بڕێوە مەواچان هۆرامی ڕیشەی کوردە، ئینە هەر ئەچا نابەرابەریە چناریوە سەرچەمە مەگێرۆنە)، هەر جە ئیدامەو ئی نابەرابەریە چنارینە: ئانەنە کە جە عورفو جامعەو کوردینە فرە فرە کەم، برای گەورە باسوو برایەتی مەکەرۆنە، چوون دماو تاتەی یۆهەم پاڵەوانوو یانەی برای گەورەن، و قسێو ئەوەڵی مەکەرۆنە، پەوچی نیازش نیەن بە برا وێقلەکەیش بواچۆنە گردما براینمێ، تەنیا زەمانێوە ئینەیە بە کار ماوەرۆنە کە ئێحساس بکەرۆنە کە مەنافعش کەوتەن خەتەر، پەوچی ئی مەفهوومە فرەتەر برای وێقلە جە وەرانوەروو برای گەورەیوە بە کارش ماوەرۆنە تا بەڵکووم بتاوۆ بە براگەری سەهمێوە پەی وێش دلێو هرەمەو یانەیەنە بە دەس باوەرۆنە، ئانەنە کە هۆرامیەکانەنێ کە هەمیشەی وێشان مەچەسپنا بە کوردیرە و نەقشو برا وێقلەی بازی مەکەران، و کوردیچ کە نیازێ نمەوینۆ پی برایەتیە، بە کارش نمارۆ، بەڵام وەختێ هۆرامی داواو هەقەکانش کەردش (ئەدەبیاتو گشتمان کوردین، گشتمان براین، هۆرامی بەشێکە لە کورد، هۆرامی رەسەنە، هۆرامی ئیفتخارەین، بەکار ماوەران)، تا بەشکەم بتاوا هۆرامی پێسەو براڵی وجیکلەی بازانێوە و هەقش پەی وەرچەم نەگێرا.
— نابەرابەری دیمەکی(افقی) کە مەفهومو (براگەرایی) کاریگەری وێڕاسش سەروو وەشکەردەیوەیش بیەن و هەن، زەمانێوەن کە تاکەکا لاو هەنترینیوە نەزمێوە حقۆقی مەسازنانێ و جنس و یا سن و یا خسلەتە ئینسانیەکان مەکەرا بە شناجێوە پەی حەقدار بیەی و بێ هەق بیەی. ئی نابەرابەریە لاو دەسەڵاتی فرەتەر لاو خەڵکیوە وەشمەبۆنە، هەر چن حزبەکان و دۆڵەتەکان و نەهادە سیاسی و فەرهەنگیەکان متاوا بە پاو ئا ئەدەبیاتیە بڕسا و گەورێ بانێ. یۆهەم زەربێوە کە ئی نابەرابەریە مەدۆنێش بە جامعەی، زەربە وەنەو ژەنەو کورد، و هۆرامی مەدۆنە، مەسەلەن ئی واچێ( براگەرایی) واچێوەنە باسو ڕەگەزوو مێڵێش چەنە نیەن. مەسەڵەن ئێمە دلێو ئەحزابی کوردینە و دلێو ئەدەبیاتی سیاسی ژەناو کورد و هۆرامینە، هیچ وەخت کەس نمواچۆ(گردما واڵێنمێ) و پیایچ تاریف بکەرۆنە چێروو مەفهومو والەگەرایینە. بەڵام(گشتمان براین) ئەسڵیتەرین بێ حورمەتی و تەوهینەن بە ئینسانەی ژەنێ و لاو هەر دەس و تاقمێوە بە کار بەی، دژوو کەرامەتو ژەنێن، نیشانەو بە ڕەسمی نەژناساو مەوجوودیەتو نیمەو ئینسانەکاو جامعەیەن(ژەنەکا). ئی مەفهومە حزبوو دمۆکراتو کوردستانو عراقی و حزبو دمۆکراتو کوردستانو ئێرانی، کەردەنشا بە بەشێوە جە ئیستراتژی حزبیشان. پەوچی هەر جۆرە بە کار ئاوردەو ئی مەفهومە خیاڵیەیە، نیشان جە نەبیەو ئەندیشەی حزبی، ئەندیشەی پویا، سازمانی دمۆکراتیک و جەرەیانی مەدەنین. جا ئی مەفهوومە، زەمانێوە وێش فرەتەر مەوزۆنە جبەر، کە مەسەلێوە حەل نەکریا بە ئاوەز و ویر دلێو جامعەو کوردینە بقۆمیۆنە. مەسەڵەن ساڵاکانو 1994کە جەنگو حزبو دمۆکراتو کوردستانو عڕاقی چەنیو حزبو یەکیەتی دەسش پەنە کەرد، دماو ئانەیە کە چنها هەزار نەفەراشا جە یۆترینی کوشتێ، ئامای دەسشان کەرد بە بە کار ئاوردەو(گشتمان براین). یەرێ دەهێ چێوەڵیچ کە کۆمەڵە و دمۆکرات و ڕۆزگاری داشاوەنە هەنترینی و نزیک بە دەیان کەسێشان جە یۆترینی کوشتێ، کەم کەم(مەفهومو گردما براینمێ) هەم دیسان سەرەش بەرئاوردوە، یاگێو سەرسڕمەنەیەنە ئەچاگەنە کە ئی مەفهومە دەهە بە دەهە و ساڵ بە ساڵ، خەسارەتێوە گیانی و یانەوێرانی مەدۆ ئەپی جامعەیە، بەڵام هەم دیسان بە کارش ماوەران، ئینە ئا زهنیەتە گەنانە کە ئارۆ جامعەو کوردستانیش تووشیارو وێش کەردەن. ئەگەر ورد سەرەنجەو شوعارەو ئازادیوازەکانو فەرانسەی جە ساڵەو1789بدەیمێنە، یەرێ مەفهوومێ وەشێ مابانێ،(ئازادی، بەرابەری، برایەتی). جە فرەو ئینقلابیەکانو ئا دەورانیشانە پەرسابێنە کە پەی چێش،(براگەراییتان وستەنوە دماخێڵانو ئازادی و بەرابەری) جوابشان ئانە بێنە کە براگەرایی، نمەتاوۆنە ئازادی و بەرابەری باوەرۆنە، بەڵام ئازادی و بەرابەری ئینسانەکان، متاوۆنە براگەراییچ باوەرۆنە.
نەتیجەو قسەکانم ئینە بێنە کە بواچوو ئەپا هۆرامیانە کە وێشان بە کورد مەدان قەڵەم، داواشا وەنە بکەروونە کە جیاتی ئانەیە کە بە شێوێوە بۆگەن، باسوو برایەتی کورد و هۆرامی و ئەوتەر ملەتەکان بکەردێ، بەیدێ باسوو ئازادی و بەرابەری کورد و هۆرام، لور، لەک، بەلوچ، تورک و فارسی و عەرەبی بکەردێنە. و باسوو بەرابەری تاکەکان بکەردێنە. ئێمەمانان، پێسەو ویرچەمەو هۆرامانی، دفاعمان جە بەرابەری و ئازادیەن، هەتا ئازادیچ مەوزمێنە دماو بەرابەری. چوون ئانە بەرابەرین کە جامعەکا ڕۆزگار مەکەرۆنە نەکا شوعارە ناسیونالیستیە نێرسالارەکانو ئەحزابێوە پێسەو دمۆکراتی. بەیدێ دیالۆگەکەیتان بە علمی و بە پابەنی بە نۆرم و ڕێکینەو(نظم) هقۆق بەشەری و وەڵاتە دمۆکراتیکەکانو ئارۆی، بەر بوزدێنە.تا بە جیاتی تاکی موتەعەسب و نەزانی تاکی ژیر و ئاگا و دمۆکرات بسازیۆنە.
ئێمە پێسەو ویرچەمەو هۆرامانی، علم و ئاگایی ڕانماو ڕاگایمانەن، شوعارەو بەرابەری، ئیساسوو جونبشەکەیمانەن، عەشق بە وەتەنێوە دمۆکراتیکی کە هۆرامانەن هەدەفی نەهایی و ڕۆزگاری بەخشەمانەن. پەی ئی ڕاگایچە و پەی یاوای بە پۆپەو بەرابەری ئینسانی هۆرامی(ژەن و پیا) هەتارە ئاخرین هەناسە مەگژیەیمێنە و ژیوایما تەرخان مەکەرمێنە پەی یاوای پەنەو ئی جامعەیە کە هەن ویر و ئەندیشەمانە و هەن ئارەزووەکانمانە. داعیەمان ئانەنە کە جامعەو ئێمە پێسەو فرەینەو جامعەکانوو جەهانی، داراو نابەرابەرین، پەوچی دژوو ئەدەبیاتێوە مەمدرمێنەوە کە ئی نابەرابەریەیە دلێو مەژگوو تاکەکانو جامعەو هۆرامانینە یا کوردواری یا ئێران و عێراقینە نەهادینە بکەرۆنەوە. داواکاریچمان جە گردینوو ئەحزابی کوردی ئانەنە، کە تاریف و دیالۆگی سیاسی و کۆمەڵایەتیشان بە نسبەتوو جامعەو هۆرامانی بواڕان. خاستەرەن ئەحزابی کوردی، شعووری بنیا یاگێو شوعارێ، جیاتی تاکی شوعاردەر و گێل وەش بکەران، تاکی ساحیب ئاوەز و مەسئولیەت پەزیر بسازنان. شوعارەو براگەرایی، جوابگوو جامعەو ئارۆ هۆرامانی نیەنە، و بە کار ئاوردەو ئی مەفهوومیە، تەنیا هقۆقی مەدەنی، سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئێقتسادی و فەرهەنگی، مەردموو هۆرامانی جە ئێران و عێرقەنە پاشێل مەکەرۆنە. جامعەو ئارۆی نیازش بە تەعەسوب بار ئاوردەو تاکەکان نیەن، نیازش بە ئاوەز، ویر، هەرمانەی مەدەنیە، مودارا، دیمئاشکرا کەردەو واقعیەتەکان، حەقێقەت گۆیی، پابەنی بە نۆرمەکانو هقۆق بەشەری، بە رەسمی ئەژناساو حقۆقو کەمینەکان، پابەنی بە مەڕدەو ئا پاگایە کە ئەچی جامعەنە تاشیان پەی ژەنا. و جە گردی موهێمتەر نیازش بە تاکێوە هەن کە جە قەباڵوو ئی مەسەلانە مەسئوولیەت پەزیر بۆنە و تەنگووچەڵەمەکانو جامعەی پینە بکەرۆنە نەکا بۆ بە دواردی و عالیەکاو جامعەی ببڕۆنە. جامعە نیازش بە ئاودارای هەن، ئاوێوە کە جە ئەندیشەی ئینسان مەحوەر و مەدەنیوە بمجیۆرە، خەڵکوو ئێران و عێراقی ڕۆ ئارۆیەنە، نیازشان بە ئەندیشەی هەن، نیازشا هەن کە ئەچا ویرە دگمانە کە چێرخانوو جامعەکانشا وێران کەردەن، ڕۆزگارشان بکەرۆنە، نیاز هەن تاکی هۆرامی، باسوو هەقەکانش بکەرۆنە و هەقو مەردمەکانو تەریچ هامشانو هەقو خەڵکەکەو وێش وەڵ بوزۆنە، هەر ئانە کە پەی کوردێوە هەقەن، پەی هۆرام، لور، تورک، فارس، و لەک و بەلووچ و . . . هەقەن. ئانەنە تەنیا ئی بەرابەریە ئێمە میاونۆنە بە وەشبەختی و ئارامش مەژگی و ئەهوەنی قەلبی.
دماخێڵان. . .

 پەلیانەو هەورامانی چەنی دەس وەشی ئەو نویسەری چن واتیٛوە هەنیٛ بە پنەوازش مزانوو هام مانا هەورامیەکشا وزوو ڕووە ” ئیساس = بنەڕەت ، چناری و ئوفقی =  تان و پوٙ …..  تانو پوٙ واتیٛوە ڕەسەنەی هەورامیەنە جە تانو پوٙ جوٙڵایوە ئامان 
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…