یانە پەیلوای ڕەخنەی ئەدەبی و کاردەوەژێ

ڕەخنەی ئەدەبی و کاردەوەژێ

84

ڕەخنەی ئەدەبی و کاردەوەژێ

ڕەخنەی ئەدەبی: پابەرهەمە ئەدەبیا،یان پاوتارولیکۆڵینەوە ئەدەبیا وچیۆ، کە ڕەخنە گێرا ئەو ئەدەبی،باروسەرنجێشا سەرو هەرژانرێوە ئەدەبی وزاڕووە،سهروو بنەماو ،شیکەردەیۆ،لەیەکدایۆ،ڕوونکەردەیۆ، ورسەنگنای بەرهەمە ئەدەبیەکەی سه روبنەماو توانستی ئەدەبیی فیکری و مەعریفی بە مەرامو زیننەکەرده یۆ ئە دەبی و بەروستەی کە موکوڕیو،ناستەی خەوشە ئە دەبیەکا،و چێگەوەهە رمانەو ڕە خنەی بۆ بە هەرمانێ زیننێ و بەردەوامی و بییەیش پەنەوازا بە بیەی و بەردەوامی ئەدەبیوە.
کاردەوەژێ: هەرمانێوە تایبەتەنە کە عانێو دیاریکریانە ئێنسان هەرمانە سەروو مێوێوە تایبەتی کەرۆ کە وەزینە پەی بە دەس ئاردەی دلەکێش.. مەژگەکەش کە دماجارنە ئێنسان چی هەرمانێنە بەرهەمێ ده سوزۆ یان یاوۆ ئارمانجێ.
به راوردکەدەی ئی دووە هەرمانا،کە ئێنسان ئەجۆش جەیۆی دوورێنێ،یاونۆما یاگێ کە جە ئەرکو هەرمانەو ڕەخنەگێری ئەدەبی یاومێنە و زیاتەر جە ڕاو کاردە وەژێوە ڕۆشنییێ یاوۆ بابەتەکەی بە تایبەت پەی وانەراو ئە دەبی په ی زیاتەر ڕۆنکەردەیۆ تاومێ واچمێ کە:

جە ڕاو کاردەوە ژێوە زانمێ وەزەکێ یاوێنە یان نا، پوچەنە یان ساقە،یان هەرجەبنەڕەتنە وەزینە یان فەریکێنە یان چڵمە لتەن تاوی وەرانوەرو ئی وردکاریاوە چەمکو فەریکە شیعرێ، یان چڵمەلتەی پەی شیعرێ ناکامڵێ یان چیرۆکێ ناتەمامێ دلێ ساحەو ڕەخنەینە بە کارباری…چیرۆکێ چڵمە لتێ، فەریکە شیعرێ…..

هه رپاسە کاردە وەژێ،نامێ وێش ئینا وێشۆو بە کاردی کریۆ،یانی کاردێ تیژەو عەقڵێ تیژی سەلیمش گەرەکا،تاهەم وەزەکێ نە؛ خرابنۆو دەسو کاردەوەژە کەرەکەیچ نەبڕۆ،ڕەخنەیچ مشۆم تیژی قەڵەمەکەی سە روو حسابو ساحێب تێکستی نەبۆ بریندارش کەرۆو ڕاش وەنە گومە کەرۆ مشۆم تیژی هەردوی لایا میانەیی بۆ تا بتاوا حوکم بدا.

فرەو جارا ئینسانی کاردەوه ژەکەر کاردەوەژەکێ پەی وێشنە، یانێ وێش بەرهەم ئاوەرو هەم بەکاربەریچا، ڕەخنە گێریچ کریۆ، وێش شاعیریچ بۆیان ڕۆمان نووس بۆ یان وانەری زیرەک پەی زانیاری زیاتەرو وێش ئابابەتێ کە وانۆشاوە بۆ بە ڕە خنەگر سەرشاوە بدۆشاوەروو وێچنەو ڕەخنەی تازیاتەرو عالتەر یاوۆنە.

هەرمانەو کاردەوەژێ وەختێوە ڕووەمدۆ کە وەزەکێ بییێبۆ یانی پروسەو بیەی…یش تەمامنابوۆ چەنەبیێۆوە،یاوێبۆ…ئنجاتۆمەی مەژگەکەیش بەرماری شیعرەیج مشۆم بیێبۆ چیرۆکەیچ مشۆم یاوێبۆ ئاخر
مەکریۆ قسێوە سادێ بێ بنەمێ بەنامێ دەقی ئەدەبیوە وزی دلێ تاقیگە و ڕەخنەی و حوکمش سەردەی.یانی پەی دەسپەنەکەردەی کاردەوەژێ کات پەنەوازا هەم پەی ڕەخنەیچ.

پرۆسەو کاردەوەژێ مشۆم بەرهەمش بدۆ کاکڵەت دەسگنۆ یاوی بەمەرام دلێ ڕەخنەیچنە مشۆم یاوی ئامانج مشۆم ڕەخنە یاونۆت کاکڵەو دەقەکەی تۆکڵەکەت پەی وزوۆ لاشبەرۆ پەوکای فرەو ڕەخنە گێرا چێگه وە ماچا… خودو ڕەخنەی بەرهەم ئاردەیۆ تێکستین و ڕەخنەی ئەدەبی تازیچنە ڕەخنەی پێسە بابەتێوە سەربەوێ تەماشەکەرا.

کاردەوەژەکەر مشۆم گۆش نەدۆ پانەی کە دەسش سیاو بۆپەنجێش بڕیۆ…… مشۆم وەروو به ردەوامی و زیننەی هەرمانە کێش وازنارۆ ڕەخنەگریج مشۆم قسێ خەڵکی و واچێ لابەلێو ڕەخنێ ناڕەخنێ وزۆ پەشتەو گۆشا بەئاواتو؛یاوای بە مەرامی ڕاستەقینەی.

کاردەوەژەکەر توکڵ ماڕۆو ملۆ دلێوە مشۆم ڕەخنە گریچ گردو سنوورەکاو تێکستی ماڕۆ بلو دلێوە چێژی ڕاستەقینە ئینا دلێوە سوڕیایۆت دەورو وەزەکێرە وەزەکێت پەی پاککەرۆ بەس مەژگەکەی بەرنمارۆ سوڕیایۆچ دەورو دەقیره بۆ بە حیکایەتە مشوم بلی دلێ دەقیوە بەرەوزیارەکا کەریوە کۆدەکاماڕی چەنی کاردەوەژەکەر وەزەکێ تڵیشنۆ تایاوۆ
مەژگەی مشۆم ڕەخنەگر دەقی تڵیشنوۆ ورازۆشۆ.

کاردەوەژەکەرتا زیاتەر هەرمانە کەرۆ زیاتەر سەلیقەو شارەزایی بەدەس مارۆ ڕەخنەگێریچ مشوم سەلێقەش بۆ وردبۆ وێشکەرۆوە پەی دەقەکەی تا دەقەکەیچ وێشکەرۆوەپەیش،کاردەوەژەکەر ئەگەر وەزەکێ سەرولای یان سەراوار گێرۆ وەزەکێ یان لتە مەبۆ یان لارلتە بۆیان هەرمانەکێش مەیۆ دەسۆ ڕەخنەگێڕیچ مشۆم بزانۆ چکۆوە داخڵو تێکستی بۆ خەیاڵشا واچۆ چێش.

پرۆسەو کاردەوەژێ وەختێ تەمامیۆکە تۆ ناخو وەزەکێت پێکابۆ لانی کەم سەدەنە نەوەدو مەژگەکەیت بەرئاردەبۆ ئنجاکاردەوەژێت کەردێنە ڕەخنە گێرێچ مشۆم دابۆش ناخوشیعرەکێ ڕۆحو شیعرەکێش دییەبۆوە واتاکەو چێژەکەش وسته بۆ ڕووە چێوێش کەردەبۆ کە تازەبۆو شایانو واتەی بۆ یانی بالۆرێ نەبا.

کاردەوەژە کەردەی کەردێوەن پەی خزمەتو ئینسانی، کاردەوەژەکەر مەژگە دەردواردەو وێش یان مرۆڤایەتی مدۆ یانی مشۆم وێشو مرۆڤایەیش وەختو هەرمانێنە وەرەچەماوە با،مەژگەی تاڵ و مەژگەی نامەژگە دەردەو ئینسانیەتی مەوەرۆ چونکای ئینە نەوەشکەوتەی ئینسانەکاو تێکدای زەوقیش مێ شۆنیرە،ڕەخنە گێرتەیچ هەرمانێوە تەمام ئینسانینێنە مشۆم ڕەخنەگیڕ هاگاش بەهائینسانیە کابۆ نەماڕۆشا زەوقو وانەری تێکنەدۆ مشۆم هەرمانەوڕەخنەی
بەردەوام به قەولو(کانت)ی… ویستی چاکە… ش پەشتیوە بۆ.
وەرو ئانەی بیەی درووستبۆ ئەگەر ڕەخنە گێر پێچەوانەکەیش وەرەچەمگێرۆ تێکدای زەوقو وانەری و نوویسەریش مێ شۆنیرە.
دماجارنە ئەجۆما هەردوێ هەرمانەکێ هەرمانهاێی وردێ و سەلێقە ویستێنێ گردکەس مەتاوۆ بە پاکی کەرۆشا.

(سوهەیب فاروق)
6 /10/ 2015

 hewraman
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەمارو زانایی بیٛسارانی 

هەمارو زانایی بیٛسارانی پەیجوٙریێوەن بە قەڵەمو کورش ئەمینی ، بە تیٛر و تەسەلی لوان تانو زا…