یانە زوان نیشانیٛ ئیزافەی ڕازوانی هەورامینە 

نیشانیٛ ئیزافەی ڕازوانی هەورامینە 

249

نیشانیٛ ئیزافەی ڕازوانی هەورامینە 

ئیزافە :  “وستەی سەر، دای پاڵ  ”  یانی نامێوە یام زیاتەر مڎەی پاڵو نامێوە  یام “یاگە نامێوە”تەری  بە بەکارئاردەی  نیشانیٛ “دای پاڵی ” ئیزافەی،  ئی دایپاڵە یام وستەی سەرە ماناو  هنو ویٛ  یاونوٙ،  ئیزافە  بیٛ نیشانیٛچ  سازکریو. نمونە :

 

هەواو هەورامانی تەمام سازگارەن

چوٙخەو ڕانکو هەورامانی فرە ڕەنگیٛش هەنیٛ

شاهەنگ  جەهەنگەکا تەری گەورەتەرەن

نیشانیٛ یام “واچ” حەرفو ئیزافەی پا نیشانیٛ ماچا هەکە “مزاف و موزاف الیە ” پیٛوەرە بەسوٙوە ،پەیوەندی هنو ویٛ  نیشانە مڎوٙ، زوانی هەورامینە دوویٛ” واچ”یٛ حەرفیٛ ئیزافەی هەنیٛ

یوەم :  واچ و (و *وٙ ) ،  واو (و) پەی ڕەگەزو نیٛری ،  (وٙ) پەی ڕەگەزو مای “میٛڵیٛ”  : واو مەشوٙ لکوٙ موزافەکەیرە، یام نزیکشۆ بنویسیش تا جە واوی تەری  جیابوٙوە :

  • ئەگەر دما واچ و موزافی “دیارخراو” ” دیاروزیا ” “بیٛدەنگ” بوٙ یام  دەنگدار  (ا،وٛ،وٙ ) یام (ە) ڕەگەزو نیٛری بوٙ یام (ی) بیٛدەنگ  بوٙ ،ئانە هیچ فاڕایەو ڕووەمەڎوٙ و پێسەو ویٛش مەنوٙوە:  نمونە { وەڵاتوو من ،خەتاو توٙ ،وەنەوشەو دەرەی ، گاوٛو هیتیٛ، چروٙو نەرەی }.
  • ئەگەر دما واچ و موازفی دەنگداری خڕو (ە) ڕەگەزو مای بوٙ ،یام (وو،یٛ) یام (ی) “دەنگدار” ، بیٛژگە (وو) مەنوٙوە ، ئتر ئەونیشانەکیٛ تەریٛ گمیٛ با ،نمونە : {هەشە –هەشوٙ وەتلەی زلەنە  ،بەلوو- بەلوو هەورامانی شیرینا ، ژەرەژی -ژەرەژۆ شرامی زەریفەنە ، قەڵاتیٛ – قەڵاتوٙ شاتریۆ شاهوٙ وەش دیارەن } . ئی نمونە  نیشانیٛ جیاوازی لەهجەکاو هەورامانی نیشانە مڎوٙ ،  وەلێ متاومیٛ  پێسەیچ بنویسمیٛشا: :هەشەو وەتلەی ،بەلوو هەورامانی ، ژەرەژەو شرامی ، قەڵاتیٛ شاتری ، قەڵاتیٛو شاتری  “n

جە حاڵەتو نەژناسیاینە “یو،یوە” ێ ، هەردووی “و،وٙ” گنا دماو نیشانیٛ نەشناسیاکەیوە نمونە { کەلەشیٛریٛو ویٛم مەدەو بە ئەسپێو توٙ ،کەرگێوە ویٛم مەڎەو بە بزێوە توٙ } ، ئەگەر مزافو مزاف الیە  سیفەو مەوسوفیٛ با ،ئانە نیشانیٛ نەشناسیاکەی لکوٙ مەوسوفەکەیرە { ئازاد شوٙتیوٙی زلش ئەسا ، هیٛروٙ کولەکیٛوە زلەش ئەسا } ، وەلێ ئەگەر واچ و (ێ) نەژناسیای بەکار بارمیٛ ئانە “و،وٙ”ی نمازوٙ و لاشابەروٙ {کەڵەشیٛرێ ویٛم مەدەو بە ئەسپێ توٙ ، کەرگێ ویٛم مەدەو بە بزێ توٙ ، ئازاد شوتیێ زلش سانا ، هیٛروٙ کولەکێ  زلەش سانا }.

دووەم :  واچ و (ە) دەنگداری خڕ  ،وەلێ ئی نیشانیٛ پیٛسە  واوی چالاکە نیەنە ،هەرمانە کەروٙ سەرو دما واچ و موزاف ی ، چن نمونێوە :

  • ئەگەر دما واچ و موزافی ” بیٛدەنگ ” بوٙ ( بارە هیٛزم ، دەمە خاکەناز ،سەرە تەنەکە ، گوڵە گەنم ، سەرەلەتەرە ).
  • ئەگەر دما واچ و موزافی (ا) دەنگداری دریٛژ بوٙ ،ئاوەختی نیشانیٛ ئیزافەکەی(ە) گمە بوٙ نمونە ( گەڵامیٛو ، باڵا لاولاو، کەوامەخمەڵ ) .
  • ئەگەر دما واچ و موزافی ( و ،وٙ ،ە) بوٙ دەنگدارە کوڵەکە یام نیشانەکیٛ تەرێ یوٙشا لامشوٙ نمونە { گاو+ە+هیت –گاوهیت } { بروٙ+ە+کەمان —بروٙکەمان }.
  • ئەگەر دما واچ و موزافی (ی ،یٛ) بوٙ ئانە نیشانەکیٛ گمە بوٙ و دەەنگداری کوڵ بەرگنوٙ: نمونە (ولی+ی+ ە +هەنار—-ولەهەنار ) (مریچڵیٛ+ ە +ڕاوە—مریچڵەڕاوە) .

 دەنگداری کوڵ(ە)  هەرمانە کەروٙ سەرو دما واچ و موزاف الیە ، نمونە :

  1. ئەگەر دما واچ و موزاف الیە ،واچیٛ دەنگداریٛ با { ا،و،وو،وٙ،ە ،ی} ،ڕەگەزشا نیٛر بوٙ ئانە دما واچە پیٛسە ویٛش مەنوٙوە مەفاڕیوٙ  وەلیٛ میٛڵیٛنە فاڕیو : وەرە + ە+ کەوا =وەرەکەوا ” ئەوسا کەوای بیٛ وەرەکەوا نەورازیٛنمیٛ ”  توٙکڵ + ە + بەلوو = توکڵە بەلوو” توٙکڵە بەلوو پەی ڕەنگ گیٛرتەی خاسا “
  2. ئەگەر دماواچ و موزاف الیە ” دیارخەر ” دیاروز ( ە،ی ،یٛ ) بوٙ و ڕەگەزشا ما بوٙ ئانە  گمیٛ با {   لان + ە + هەشە =لانە هەش  ،ئا کەشە پەڕا لانەهەش ” بوٙڵ + ە + هەنگوری =بوٙڵە هەنگور” بوٙڵە هەنگور مەلوٙ دەمشەرە”  ،ساق + ە هەڵوچیٛ =ساقەهەڵوچە “ساقە هەڵوچە سوتەیش وەشا ” .
  3. ئەگەر دما واچ و موزاف الیە “بیٛ دەنگ” بوٙ هیچ فاڕایێوە ڕووە مەڎوٙ ،پیٛسەو ویٛش مەنوٙوە نمونە : ساق + ە + هەنار = ساقەهەنار  ، ساقە هەنار وەرگەو سەرڎای گیٛروٙ، { نیشانیٛ ئەشناسیای و نەشناسیای یام جەم وگلیٛری ، لکوٙ مزاف الیەرە چی وەختەنە ، گوڵەگەنم “گوڵەگەنمەکەم پرونارە، گوڵە گەنمێوم پرونارە ،گوڵە گەنمێم پرونارە ” گوڵەگەنمیٛم پرونێرە،گوڵە گەنمەکیٛم پرونێرە، ئا گوڵە گەنما پرونەرە “

ئیزافە ی بیٛ نیشانە ” دای پاڵی بیٛ نیشانە “

زوانی هەورامینە  فرەو جارا مزاف و مزاف الیە شوٙنەو یوٙترینیرە مەیا بیٛئانەی هیچ “واچ”یام حەرفێ ئیزافەی بوٙنە بەینەنە  نمونە : { شا+هەنگ= شاهەنگ ،شاهەنگ هەرکەی جموٙ هەنگەکیٛ گنا شوٙنیش } ،{  پوٙس+گاو ، پوٙسگاو فرە قایما } ، وستەی پاڵی بیٛ نیشانەنە دما واچ و موزاف ی نمەفاڕیو، وەلیٛ ئەگەر مزاف الیە  دما واچ کەش (ی،یٛ، ە) دەنگداریٛ ،و  ڕەگەزو مای با ، ئانە فاڕیای ڕووە مڎوٙ ،نمونە { توٙکڵ +وەزی =توکڵ وەز ،توکڵ وەز بە وشکی وەش سوٙچوٙ } ،{ توٙم +کولەکیٛ = توٙم کولەکە  ، لوە پیاڵێ توٙم کولەکەم پەی بسانە } ،{ پوٙس بزە –پوٙس بز} .

 ئیزافەو یاگە نامیٛ “دای پاڵ و یاگە نامیٛ “

دای پاڵو یاگەنامیٛ بە نیشانیٛوە یام بیٛ نیشانیٛ کریوٙ  نمونە :

نامەکیٛ بوٙ بە موزاف ، یاگە نامیٛ(نەلکیێ)  بوٙ بە موزاف الیە،{ نامیٛ+ نیشانیٛ ئیزافەی+ یاگەنامیٛ نەلکیێ } ” وەڵاتوو من وەشا ” زوانوو ئیٛمە زوانێوە فرە کوٙنا ” باخەکەو ئاڎی تەمام پەرداخا ” .

نامەکیٛ بوٙ بەمزاف و یاگەنامیٛ لکیێ بوٙ بە مزاف الیە ، وەلێ بە بیٛ نیشانیٛ ئیزافەی وەش بوٙنە : {نامیٛ+یاگەنامیٛ لکیێ } ، “یانەما ئینا بەڵخە ” تاتەت گیٛڵای گیٛڵیٛ شوٙنیتەرە” .

ئیزافەی “دای پاڵ”  چەپەوانە:

ئیزافەی پیٛچەوانەیچ هەن، یانی موزاف الیە ئامان یاگیٛ موزافی و کەوتەن وەڵیٛ، هییچ نیشانێوە ئیزافەیچ بەکار نمیٛ چەنیش  : نمونە  { لالۆژەنی،ئوٙساژەنی، مەڵڵاژەنی ،شیٛخ ژەنی} ، ئەشیا واتەبیێما { ژەنەو لالوی،ژەنەو ئوٙسای،ژەنەو مەڵڵای،ژەنەو شیٛخی } .

*****************************************************

ماموٙسا  فاتح ڕەحیمی جە کتیٛبەکەشنە پیٛسە باسو “ترکیب ئیزافی” کەروٙ : ئەگەر دویٛ نامیٛ جە ڕستێوەنە شوٙنەو یوترینیرە بەیا ، بە نیشانێوە ئیزافەی بەسیا یوٙترینیوە  نامیٛ یوەمە مزافا و دووەمەیچ مزاف الیە ، زوانی هەورامینە ئی نیشانیٛ ئیزافەیە هەنیٛ : {و،وو،وٙ،ی } هەکە “و،وو،وٙ” بەینو مزافو مزاف الیە یاگیٛ گیٛروٙ  و “ی” گنوٙ دماو مزاف الیە ،نمونە ( گوڵوو باخی ) ( ملەگاو تەتەی) (هەناسوٙ وای ) ، شوٙنەو ئانەیچەرە ماچوٙ ئەگەر دما واچ و مزافی “وٙ، ی” با ئانە لامشوٙ { کوٙ شاهوٙی، ژەنی هەورامانی –ژەنوٙ هەورامانی }  وەلیٛ چی نمونانە متاوی واچی “کوٙو شاهوٙی ، ژەنەو هەورامانی ” یانی جیوازیەکە ئینا زارەکاو ناوچەکەینە n .

هەرپاسە شاعیٛرەکیٛما جە نیشانیٛ (ی) کەلکشا هورگرتەن بەینو مزافو مزاف الیە ،نمونە { زامی دڵ با کەم هونش جەڕا بوٙ} هەڵبەت ئیسا ئی نمونە چەنی ڕازوانی هەورامی نمێوە .

واتەکا هەکە بە دەنگدار (ە) کوتاشا میٛ وەختو مزافو مزاف الیە  فاڕیو پەی “وٙ” هەکە وەڵتەر واتما “هەناسەو وای—هەناسوٙ وای ” ئینە تەنیا جیاوزی زارەکاو هەورامانینە  بڕێ جە دەگاکاو لهوٙنینە بەر گنوٙ نەک گردو هەورامانینە “n

دریٛژەو باسەکەینە ماچوٙ مزافو مزافالیە چن مانێوە مڎا ، دەسە بەنڎیشا کەروٙ :

  1. دایپاڵو هنو ویٛ ئیزافەی مڵکی ” یانی مزاف مڵکو مزاف الیەن { یانەو حەمەی ، باخوو هیوای }
  2. ئیزافەی تەخسیسی “تایبە بوٙ بە چیٛوێوە” مزاف تایبەو مزاف الیەن : {ڕەنگو شیشیٛ ، چڵو درەختی، بەلوعەو ئاویٛ }
  3. ئیزافەی تەوزیحی ” ڕوشن کەردەیۆ” مزاف نامێوە گردیەنە مزاف الیە نامیٛ ویٛشەنە { شاروو مەریوانی ، دەگاو هەجیجی}
  4. ئیزافەی تەشبیهی “یوترینی مشا” مزافو مزاف الیە پەیوەندی یوترین شیەشا هەن پیٛوەرە  فرەو وەختی ئەدەبیاتو شیٛعرەکانە بەکار ئامان { جەمین پەڕەی گوڵ}
  5. ئیزافەی ئیستاعارە “هورگرتەی، وازتەی ” چیٛگەنە مزاف الیە ئیستعارەن جە مزافی ، و مانای مەجازیە بەخشوٙ ،(تا بەڕووت نەقشەن خاڵی موشکینت، پای دڵ ها نە دام زلفی چین چینت )
  6. ئیزافەو ئیقترانی ” هام ریزتە” نزیکیٛ با جەیوی یانی مزاف و مزاف الیە جە یوی نزیکیٛ باو یەک ریزەنە بانە { چەموو ڕەحمی ، دەسوو دوٙسی، پاو شاڎی }
  7. ئیزافەی فەرزەندی ” یانی مزاف کوڕو مزاف الیهین { ڕوٙسەموو زاڵی ،جەمالوو حەمەی، حەمەو جەمالی } .

دما قسە :  نیشانیٛ ئیزافەی “دای پاڵ”  ” و،وو،وٙ، ە ، ی” هەکە گنا دماو مزافی ،  وەلێ “ی” گنوٙ دماو مزاف الیە ، وەختی مزاف دما واچش بیٛ دەنگا  ئانە “وو” ملوٙ سەرش ” بانوو مزگی ” وەلیٛ ئەگەر دما واچش دەنگدار بوٙ ئانە “و” گنوٙ سەرش”  یانەو من” ، هەرچن ناوچێوە تایبەو هەورامانینە  ماچا “یانوٙ من” هەناسوٙ وای” ئینە جیاوازی لەهجەین ، پەی دەنگدارە خرتەکەی “ە” دەمە خاکەناز،  پەی “ی” ملەگاو تەتەی  ، هەنیچ نیشانیٛ ئیزافەیش مەگنوٙ سەر ” شاهەنگ ” یام چەپەوانە بوٙوە ، مزافو مزاف الیە دوێ نامیٛ شونەو یوترینیرە، یام مزاف الیە بوٙ بە یاگەنامیٛ لکیێ و نەلکیێ .

 

سەرچەمیٛ :

1 -لەبابەت ڕێزمانی هەورامیەوە  بەرگی یەکەم  نویستەی مامۆسا جەمال بێدار چاپو 2007 زاینی

2- کتیٛبو دەستور زبان هەورامی ،چاپی یەرەم  ماموٙسا فاتح ڕەحیمی  1396 ،چاپی یوەمش 1386

3- واو جە تەرکیبی ئیزافیەنە دلیٛ زوانی هەورامیەنە   ، وتارێوە  کاک عەبدوڵا حەبیبی

 

 د.ناجح گوڵپی 25/11/17 هەورامان

 hewraman
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیر سکڵه‌

پیر سکڵه‌   داریوش ڕه‌حمانی په‌ی نه‌به‌ز هۆرامی ئه‌جۆت پاسه‌نه.پاسه‌نییه‌ن.ئه‌ڵبه‌ته‌ پاسه…