یانە گردین زیلاندیا”Zealandia” هەشتەمین وشکانی زەمینی

زیلاندیا”Zealandia” هەشتەمین وشکانی زەمینی

100

زیلاندیا”Zealandia”؛هەشتەمین وشکانی زەمینی

جەگەشت و گێڵای زانشتی پەی”زیلاندیا” سڕ و نهانو وشکایێ گەورێوەتەرو زەمینی کەوت جبەر ، ئی ئێستەو زانشمەندا بە پاو کنوکاشی ” وشکنای ”  تۆمی بنەو پاناوی(هستەهای رسوبی) بەدەس ئامان.
وشکایی تازەئێزیاو زیلاندیای ئینا وەرهۆرزو ئوسترالیای و جە “نیوزیلەند”و””میان ئاووکالدونیا”ی(جزیرە کالدونیا) پێک مەی و ئینا چیرو ئاوێنە ،گردٚو خەرمانەو ئی بومیە به ئەنازەو وەڵاتو هێندیەن.
زانشمەندێ ساڵەو پاری یاوای پی ئەنجامیە کە ئی بومە گەورە و چیرو ئاوێ،برا گم بیەو(برادرگمشدە)7وشکای تەری وگۆ زەمینیەن یانی وشکای هەشتم.
زەمین شناسێ بە نامێ”نیک مورتیمێر” چەنی هامکارەکاش مواچا کە”زیلاند”هەر پسەو یەک وشکاییە گەورەن و بە حەتم وشکایی هەشتومو زەمینیەن.
زانشمەندێ پی باوەڕەنێ کە جیابیەو “زیلاندیا”جە ئوسترالیای و خەرمانەو4.5 میلیون کیلومێتریش،مسەلمنۆ کە ئینه وشکایی هەشتمەن و وەڵتەر بەشێ جەکەڵەوشکیو (ابرقارە)”گوندوئانا”ی بیەن کە ئارۆ نزیکو 94٪ کەوتەن چیرو ئاوێ.
وردکاری و هەرمانێ زانشتی نیشانە مدٚۆ کە “زیلاندیا”چاوەڵی و زووتەر نەویەن چیرو ئاوێنە.

“گوندوئانا”نامێ کەڵەوشکایوەن کە دماو تیکەتیکە بیەو کەڵەوشکایی”پانگەئا”ی، دووێ وشکایی”گوندوئانا”و”لوراسیا”یش چەنە بەرئاماینێ.
دورایی میانو ئی دوە کەڵە وشکاییە، دەریایە بەنامێ”تتیس″ی وەش کەرد کە دەریاو مازەندەران وسیاو و مەدیتەرانەی دما مەنێو ئی دەریایەنێ.
جە واقع ئافریقا،ئوقیانوسیە،ئامریکای پانیشت، جەمسەری پانیشت،بەشێ جە هێندی،هەر ئا وشکاییو”گودوئانا”یەنێ کە 115 میلیون ساڵێ چیوەڵ و جە دەورەو ” کرتاسە”ی(Cretaceous) بەش بەشێ بیێ.

زانشمەندێ پەی یاوای بە دلێڕاسە و توموتانشینێ(هستە های رسوبی)؛ بنەو پان ئاوو ئارامیشا(اقیانوس ارام) هۆرکڵاشت.ئی تۆمە نیشتێ، تاریخچەو و ویەردەو ژیواو میلیونها ساڵێ چێوەڵی نیشان مدٚو و پیچۆرە چەنیەتی(چگونگی) جۆغرافیا و ئایرشان(آتشفشان) و ئاوهواو”زیلاندیا”ی مگنۆ جبەر.
“جیمی ئالن”چەمدٚار و ڕێک وزو بەرنامەو پانئاو شناسی بەشو زانشتو نەتەوەیی ئامریکای واتش:”زیلاندیا”وشکایی نقم بیەو بنەو پانئاوێن کە تا ئیسەتێ گم و نەشناسیا بیەن ونهانو 60 میلیون ساڵەو وێش جە ڕاو هۆرکڵاشتەو زانشتی بنەو پاناوێ وستەنش بەرۆ.
نزیکو80 میلیون ساڵێ چیوەڵی”زیلاندیا” جە پانیشتگا(جنوبگان-Antarctica)و ئوسترالیای جیا بیەن و کەوتەن چیرو ئاوێ و دماتەر ئی وشکایو ئارۆی بە پاو فاڕیای و ڕووەداویٛ جۆراجۆرو زەمینی،بە شێوازو ئارۆی تەشکشا گێرتەن و بەرئاماینێ.

پانیشتگا(جنوبگان)بە وشکاییە مواچاش کە ئینا دەوروبەرو جەمسەری پانیشتو گۆ زەمینی ، ئی وشکاییە سەردتەرین یاگێو گۆزەمینیەن و گردٚو بومیش، کەم تا فرە جه یەخی پۆشیان. کاپیتان”جیمز کوک” پەی یوەم جاری جە ساڵەو1820ی،ئی وشکاییەشە ئێستۆ.
“پانیشتگا” پەنجۆمین وشکایی گەورەو زمینی دماو ئاسیا،ئافریقا،ئامریکای سەرنیشت و ئامریکای پانیشتیەن؛ ئی وشکاییە،کەمتەرین پژگیایی و پەڕی جەمعیەتیش هەن وبەرزتەرین و وارتەرین میانگینو پلەو گەرمایش(دما) جە میانو وشکاییاو تەریو زەمینیەنە هەن.

سەدەفێ(صدف) میکروسکۆپی کە جە دەریای گەرم و کەم قوڵەنە مژیوانێ و هەرپاسە “هاگ”(Spore)و گەردێ گیواوی زەمینی نیشانە مدٚا کە ئاوهەواو جوغرافیایی “زیلاندیا”ی جە ویەردەنە خەیلێ جیاوازتەر جە ئارۆی بیەن.

زانشمەندێ هەرپاسە پی باوڕەنێ کە تەشک گیری”بازنەو ئایر”و(حلقە اتش) پاناووئارامی جە40تا50 میلیون ساڵێ چیوەڵی بیەن هۆ چالاک بیەو ئایرشانی و شکڵ گێرتەو قوڵایی پاناوا و هەرپاسە فاڕیاو تەشکو”زیلاندا”ی.
“بازنەو ئایری”ئینا پاناوو ئارامیەنە و فرە جە بومەلەرزە و چالاکی ئایرشانی،ئینای چێگەنە.ئی بازنە 40هەزارکیلومێتریە
(25هەزارمایلی) ئینا جە دلێو کۆمەڵێ جە چاڵە قوڵا،چەمیایی ئایرشانی(قوس آتشفشانی) و چەنی جماوو جوڵەو پۆستەو زەمینی پەیوەندیش هەن.
“بازنەو ئایری” نزیکو452 ئایرشانێش هەنێ و نزیکو75٪ گردٚو ئایرشانێ چالاک و ئەکتیو و ئەوەشاریای جهانیش ئینای چەنە.
زانشمەندێ مواچا: جە دماڕۆنە، بە پاو فاڕیای جوغرافیایی؛شێوەو و مودێلو ژیواو گیاندار و حەیوان و گیواوی جە پاناوو ئارامی پانیشتی مگنۆ جبەر. یانی ئێستەو دەریای کەم قۆڵ و بومی قەدٚیمی نیشانە مدٚۆ کە فاڕیای و ئەوە واڕیا، بیەن سەبەبو شکڵ گیری گیواو و گیاندارانێ کە ئارۆ موینمێشا و پیجۆرە بە وەزع و ئاژەو ئارۆی ئاماینێرە.

 hewraman
Load More In گردین

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

حاجی ئه‌وله‌ سه‌ن و کناچه‌کیٛش 

حاجی ئه‌وله‌ سه‌ن و کناچه‌کیٛش  حاجی لای سه‌رینو دیوەخانینە هه‌رێژنه‌ش نیابێ سه‌رو دوێ سه‌…