یانە زانای ششەمین دەورەو قڕو گرویی گیانداران تا 50 ساڵێ ئایەندە

ششەمین دەورەو قڕو گرویی گیانداران تا 50 ساڵێ ئایەندە

192

ششەمین دەورەو قڕو گرویی گیانداران تا 50 ساڵێ ئایەندە

زانشمەندێ جە تازەتەرین هەرمانێ کارشناسی و وردکاری سەرو شێوەو ژیوای و کەردەوەشناسی گیانداران،جە قۆمیاوششۆمین دەورەو قڕوگیانداران تا50 ساڵێ ئایەندە هەواڵشا دا.
هەرئیسە فرەو گیاندارانێ نالینی(حیوانات وحشی) سەرو زەمینی نمەتاوان وێشا چەنی ئاژەو گەورەو فاڕیاو ئاو و هەوای جهانی ڕێک بوزا و بە ناچار جە دماڕۆیە نزیکەنە قڕێ گەورەی گرویی ڕوە مدٚوۆ.
جان واینز(Jahn Wiens) یو چا گیانەوەرشناسانە کە ماچۆ:نزیکو47٪ جە هەزارجۆرو گیاندارێو سەرتاسەرو جهانی بە هۆ فاڕیای ئاو و هەوای تائێسەتێ جەبەین شیەنێ.
بە واتەو پروفسور”واینز″ی،نیشانێو قڕو گیانداران جە دماڕۆنە فرە جدیەن ، بە پاو کنوکاشی زانشتی، فرە جە گیاندار و هەرپاسە گیواو و درەخت جە ئاژەو مەتەرسیدارو ئارۆی بە هۆو فاڕیای ئاو و هەوای پەی مەنەی و ژیوای کۆشش و تەقەلا مکەران.
وردکاری و کارشناسی زانشمەندا جە بارەو 976جۆرە حەیوانا جە سەرتاسەرو زەمینی نیشانە مدٚوۆ بە هۆ نەزانی و شەپۆلو شکاری و گەشەدای کشتوکاڵی(توسعە کشاورزی)ئێنسانەکا و تایبەت چی سەدٚەو هەمدەورەینە(معاصر) و شۆنەو داگیرکردەو و شێوناو لیان و ژیوگاو گیاندارانی نالینی(حیوانات وحشی)،فرێشا توشو جابجایی یاگەژیوایی و نابودی بیەنێ.
یۆتەری چا چێوانە کە مشیۆ ئیشارەش پەنە کریۆ بابەتو گەرم بیەو جە ڕادە بەدەرو گۆزەمینیەن ، هەر ئیسەتێ ڕادەو گەرماو زەمینی بە پاو دەورانو وەڵێو شۆڕشو سەنعەتی یەک[درجە] سانتی گراد گەرمتەر بیەن و پێشبینی کریۆ تا ساڵەو 2100ی عیسایی 2.6 تا 4.8 پلێ گەرمتەرێچ بۆ ، و پی بۆنەو،کارشناسێو فاڕیای ئاو و هەوای مواچا پەنەوازەن گردٚو وەڵاتانو جهانی پەی ئی دۆخە وێران کەرێ قۆڵێ هۆرماڵا و پەی کەمتەر کەردە گازو “گوڵ خانەی”(Green House Gases) هەنگامێ خاستەر هۆرگێریۆ.
گرویە تەر جە زانشمەندا چی بارەو کە جە مەجەلەو”Proceedings of the National Academy of Sciences”
وەڵاو بیەن نویستەنشا:قەیرانو کەم بیەو جۆراوجۆری ژیوای وەحشی(تنوع حیات وحش) و جەبەین شیەو فرە جە گیاندارانێ نالینی ئینا ڕاوە و مشیۆم ڕاکار و چارێش پەی بێزیۆوە.
جەبەین شیەو هەزاران گیانداری یانی شێویاو و پڕچیاو زەنجیرەو ئێکوسیستمی و دماجار نابودی ئێکوسیستمێ(Ecosystem) متاوۆ کاریگەری خرابش بۆ سەرو یاگانێ تەری و نمەکریۆ کەردٚەوەی زەنجیری ژیوای وەحشی کە بە میلیونها ساڵێ وەش بیەن و وێش گێرتەن، چەنی یۆترینی نادیدە گیریو ، چی بارەو گرویە جە زانشمەندێ زانشتگاو”ئێستنفورد”و هەرپاسە زانشتگاو”مکزیکو”ی ڕەوەندوفراوانی(ازدیاد)27600جۆرێ  مۆرەداریٛ پسەو پەلەوەر٫دوەژیوێ(دوزیستان)٫خزۆلکێ (خزندگان)و تایبە 177جۆرە گواندارێ جیاوازێشا وست وەرو تێژبینی و شیکاری زانشتی.
ئەنجامو ئی هەرمانێ پیجۆرە بێ کە نزیکو 50٪ جۆرو گیاندارا کە زەمانێو چەنی ئانزانی ژیواینێ پەی هەمیشەی جەبەین شیەنێ و شۆنیشا نەمەنێنە و ئینە یانی قڕۆ میلیونها گیانداری تا بە ئارۆ ، هەرپاسەنزیکو117جۆرگواندارێ (پستاندار)جە ماوەو ساڵانو1900تا 2015ی،نزیکو80٪ یاگە و جا ژیوایشا جە دەس داینە و لواینێ پەی یاگانێ تەری، پەی نمونەی بە یوزپاڵەنگی تاومێ ئیشارە بکەرمێ کە جە ساڵەو2016 تەنیا7000 سەرێشا مەنێنێ ، یا نزیکو5000″ئورانگوتان”ێ(اورانگوتان) جە وەڵاتو برونئویی و سوماترای جە نابودی حەتمیەنە بەرێ شیەنێ و جە وشکایی ئافریقایچەنە شمارو گردٚو شێری ئافریقایی جە ساڵەو
1993ێ تا ئیسە 43٪ کەمتەرۆ بیەن.
زانشمەندێ مواچا تا ئیسە پەنج دەورێ قڕو گەورە گیانداران قۆمیان بەڵام قڕی ششەم کرژتەر جە جاران ملۆ وەرۆ و ئینە یاگێو مەتەرسیەن.
پروفێسۆر”پاول ئارلیش”یۆ جە کەربەدەساو ئی هەرمانە زانشتی جە وات و واچێ چەنی”گاردیەن”ی واتەنش:
بایەد ئاوەو گۆشانما دەیمێ!چونکەتەی گردٚو شارستانیەت و تەمەدونێ ئانزانی نیازمەند و وابەسەو گیاندار و حەیوان و درەخت و گیواویا.
میکرۆئۆرگانیسمێ زمینی ڕۆڵ و نەخشێ کرێڵیشا جە سازناو ژیوا و ئاسایشو ئیمەنە هەن و هەرجۆر دەس درێژی پی ڕێک وپێکیە بەڕاسی تاوانێ گەورێنە.
نمەکریۆ کاریگەری هەنگێ کە بەشێ جە زەنجیرەو ترازو سرووشتیەن تا ماساوی دلێو دەریای کە جە پارێزناو ئێکوسیستم و خۆراک و بەرەجەو ژیواو ئانزانی جە سەرو زەمینیەنە کارسازەن،نادیدە گیریۆ.
“ئێلیزابت کولبێرت”نویسەرەو کتێبو”قڕو ششەمی”ماچۆ:کەردەوەو ئانزانی، زەمینی پی دەوڵەمەنیشە جەبەین بەردەن و ڕۆبەڕۆ فەقیرتەرش مکەرۆ و مشیۆم گردو بەشەری بزانۆ کە پەی ئامەو(عواقب) ئی ڕەوەندیە بە قازانج و سودیش نیا وبایەد فرە هاگاما بە سروشت و گیاندارانو دەوروبەریما بۆ و نابودی سروشت و گیاندارانی یانی دمایین شانسو ئانزانی پەی ژیواو سەرو گۆزەمینی!.

 hewraman
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ نامیٛوە جە ئالبرت ئ…