یانە ویر پێوه‌نی دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی و ئه‌وه‌مه‌نای زوانی هه‌ورامی

پێوه‌نی دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی و ئه‌وه‌مه‌نای زوانی هه‌ورامی

153

پێوه‌نی دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی و ئه‌وه‌مه‌نای زوانی هه‌ورامی

وه‌ڵێ ئانه‌یه‌ بلوو تان و پۆ باسه‌که‌یه‌ره‌ و بنه‌ش ده‌وره‌، په‌نه‌وازا هه‌ر چی بنه‌ڕانه‌ دوێ چێوێ ڤزوه‌وه‌ سارا په‌ی وه‌رده‌نگوو ئی وتاریه‌، یۆوه‌م ئانه‌ که‌ واچۆ «دیاسپۆرا» ی  بنج و بنه‌ڕه‌ته‌نه‌ واچێوه‌ یوونانیه‌نه‌ و به‌ ئا ئاتێنیا واچیان که‌ به‌روو ئاتێنیه‌وه‌ ژیوه‌ینێ به‌ڵام ڕه‌سه‌نایه‌تی فه‌رهه‌نگی وێشا پارێزنانشا و ئیسه‌ به‌ ماناو کۆچ و بار که‌رذه‌ی تاقمێو جه‌ خه‌ڵکوو وه‌ڵاتیوی به‌ یاگێوێ دوورێن به‌ جۆرێو که‌ ئی کۆچ که‌رذێ ماوێوی فره‌ ئه‌ره‌نیشته‌و ئا وه‌ڵاتیه‌ با به‌ڵام دلێ فه‌رهه‌نگوو ئاگه‌یه‌نه‌ نه‌تاڤیاوه‌ و پێوه‌نی ده‌روونی و ئێحساسی وێشا چنی نیشتگاکه‌یشا نه‌بڕاوه‌.        ئی واچێ ویه‌رذه‌نه‌ فره‌ته‌ر په‌ی جووله‌کا به‌ کار بریه‌ینه‌ پا ڕواڵه‌ته‌ که‌ گوایا ساڵۆ   70  ی  زایینیه‌نه‌ روومیه‌کێ هه‌وکه‌ به‌را سه‌روو ئوورشه‌لیمی، مه‌عبه‌دوو سڵێمانی ئه‌یر مذا و مذا ملوو جووله‌که‌کاره‌، تاڵانشا که‌را و چاگه‌نه‌ مزناشاوه‌، به‌ قسۆ جووله‌کا چا ڕوه‌وه‌ ماوه‌و دیاسپۆرای یام ده‌ورانوو ئاواره‌ بیه‌ی و پژگیایشا ده‌سش پنه‌ که‌رذه‌ن و تا ئیسه‌یچه‌ ویری سیاسی جووله‌که‌ی به‌ یاوه‌ری ڕێکڤزیایاش تا تاڤانش به‌ زل که‌رذه‌ی که‌له‌لایشا پا جۆر ئه‌فسانا، هازۆ وێش فرێش که‌رذێنه‌.

دوه‌م ئانه‌ که‌ مه‌به‌س جه‌ دیاسپۆرای چی نویسته‌نه‌ نه‌ک دیاسپۆرا پا ته‌رز و ویره‌ سیاسیه‌ که‌ ئیسه‌ جه‌ باره‌شه‌وه‌ باس کریۆ و کۆڵه‌کۆ ئه‌ره‌مه‌رزنای نه‌ته‌وه‌ پرێسی ( ناسیۆنالیسم ) مژماریۆ به‌ڵکووم فره‌ته‌ر کلکه‌ نیشان که‌رذه‌ی و زیته‌وه‌ که‌رذه‌ی به‌شێوه‌شا که‌ ئارۆ فره‌و ویرمه‌ندا و زانایا په‌ی ئا کۆمه‌ڵگا بێ ده‌سه‌ڵاتا که‌ ئینه‌ی کۆمه‌ڵگایانیوی گه‌وره‌ته‌ره‌نه‌ و ورینیشا پنه‌ مه‌ذریۆ زوان و فه‌رهه‌نگشا وه‌ڵا که‌راوه‌ و پارێزناش، نیانشاره‌ و لوه‌ینێ بنکڵیشه‌شه‌ره‌ که‌ ماچاش پنه‌ دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی و بنج و به‌تانه‌یش هاڵیگای مه‌جازی یام ئینتێرنێتی مزانا .

دنیاو ئارۆیه‌نه‌ که‌ل و په‌لێ پێوه‌نی به‌کۆمه‌ڵێ جه‌ پڕۆسه‌و ترۆق و وه‌رلوای جه‌هانیه‌نه‌، پشکێوه‌ فرێشا هه‌نه‌ و به‌ ڕاسی بیێنێ به‌ هێماو کۆمه‌ڵگا ئارۆیه‌کا و حه‌شا جه‌ هه‌میه‌تیشا مه‌کریۆ،  فره‌و خه‌ڵکی یاوه‌ینێنه‌ ئا خاڵێ که‌ هه‌ر ئا که‌ل­وپه‌له‌نێ که‌ به‌ وه‌ڵاو‌ه‌ که‌رذه‌ی هه‌واڵا و یاونای زانیاریا به‌ تاکه‌کا جه‌ هه‌ر یاگێوه‌نه‌، ئاستوو ژیری و زانایی ئاذیشاشا به‌رذه‌ن سه‌ر تا وا یاگێ که‌ «گی رووشه‌« کۆمه‌ڵ ئه‌ژناسی کانادایی ماچۆ : چا وه‌ڵاتانه‌ که‌ ئینه‌ی حاڵوو ترۆقیه‌نه‌، میدیا به‌ ڕاده‌و فێرگای کاریگه‌ریش هه‌ن په‌ی  کۆمه‌ڵگای یام «پۆڵ هێرسیۆن» په‌یجۆر که‌ر و هه‌واڵ نویسی ئه‌ژناسیا جه‌ کتێبوو سه‌بای جه‌هانوو یه‌رۆمی ( فردای جهان سوم) ماچۆ : میدیاکێ یاگێوه‌ به‌رزه‌ و دیاره‌شا هه‌نه‌ په‌ی ئه‌وه‌ته‌نگنای ئاوه‌زی فه‌رهه‌نگی و کۆمه‌ڵایه‌تی خه‌ڵکی، ئیسه‌ ئینتێرنێت گه‌وره‌ته‌رین و پڕهازته‌رین میدیان جه‌ دنیانه‌ و که‌وته‌نه‌وه‌ وه‌ڵێ ئه‌و میدیاکا و ڕۆ به‌ ڕۆ تاکه‌کا تخوونێ یه‌کترینی ڤزۆوه‌ و خاڵه‌ هام به‌شه‌کاشا میۆزۆوه‌ په‌یشا، هه‌ر وه‌روو ئی تایبه‌تمه‌ندیانه‌ که‌ ویرمه‌نده‌کێ ئینتێرنێتی و هاڵیگای مه‌جازی به‌ دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی منیاره‌ و ماچا ئه‌گه‌ر تاکه‌کێ کۆمه‌ڵگه‌یوی ژیرێ بیێباوه‌ متاڤا به‌ که‌ڵک هۆرگێرته‌ی جه‌ ئا هاڵیگا مه‌جازیه‌یه‌ بێ هیچ وه‌رپه‌نگێو، زوان و فه‌رهه‌نگوو وێشا نه‌ته‌نیا پارێزنا به‌ڵکووم به‌ کۆساسه‌ری ژیرانه‌شا ترۆقیچش پنه‌ دا. ئا کۆمه‌ڵگا بێ ده‌سه‌ڵاتێ که‌ جه‌ دنیای هه‌ره‌قه‌تینه‌نه‌ به‌ نونگه‌و ئاژێ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیشا هیچشا پنه‌ مه‌کریۆ یام خاسته‌را واچوو هیچشا چنه‌ نمه‌ی و فه‌رهه‌نگ و به‌ تایبه‌ت زوانشا ئینا سه‌ر وه‌ختوو مه‌رگی و نه‌مه‌نه‌ینه‌، به‌ یاوه‌ری و ده‌سباری ئینتێرنێتی په‌رذۆچیوی فره‌ خاسشا وه‌ش بیه‌ن په‌ی تا چی هاڵیگا مه‌جازیه‌نه‌ کێبیه‌ی (­شۆناس­) وێشا به‌هێز که‌را و‌ پارێزناش بێ ئانه‌یه ده‌سه‌ڵات بتاڤۆ ته‌نگشا ڤنه‌ بارۆ و نازۆ هه‌رمانه‌کاشا به‌را ڕاوه‌. جه‌ دنیاو ئینتێرنێتیه‌نه‌ تاک ئازاذیێوی فره‌ش هه‌ن و ئه‌ر گه‌ره‌کش بۆ متاڤۆ قسۆ وێش بیاڤنۆ گۆشوو هام زوانه‌کاش، چڵه‌کنۆشاره‌ و ده‌وروو یاوگێوی هام به‌شیه‌نه‌ جڵه‌ بینا و مشووروو نه‌ذامه‌تی و نه‌وه‌شی که‌له‌پووریشا بوه‌را.

ئێمه‌ی هه‌ورامی زوانیچ به‌ عینوانوو یۆ چا کۆمه‌ڵگایا که‌ بێ هازێنمێ و ته‌مام په‌که‌ما که‌وتێنه‌، به‌ که‌له‌پووریوی ده‌وڵه‌مه‌ن که‌ گرذیما شانازیش پنه‌ که‌رمێ چی دلێ هه‌ره‌ومه‌زاتوو مۆدێڕنیته‌ینه‌ که‌ جه‌هان ڕۆبه‌ڕۆ به‌ زانستوو ئانزانه‌کا گولاله‌ته‌ر بۆوه‌ و نونگه‌ی بنه‌ڕه‌تیچش ئینتێرنێتا که‌ سه‌رپه‌ڕێ به‌ینوو ئانزانه‌کا ماڕۆ، مشیۆم وێما هه‌رمانه‌ که‌رمێ په‌ی نه‌فه‌وتیای زوانه‌که‌یما و جه‌ گێچه‌ڵ تاشای و وه‌رپه‌نگ وه‌ش که‌رذه‌ی ده‌سه‌ڵاتیوی به‌ نامێ وێمانه‌ی و ڕێسکۆ ڕۆشنویره‌ نه‌فام و هیچ نه‌زانه‌کاش!! (­که‌ بێجگه‌م وه‌روو پایاشا هیچ له‌یوته‌ری مه‌ڤینا­) که‌ نه‌ته‌نیا حه‌ز به‌ هۆروه‌سته‌ی و به‌رزه‌وه‌ بیه‌ی فه‌رهه‌نگ و زوانوو هه‌ورامانی مه‌که‌رۆ به‌ڵکووم ئاواتش کڵێسی یه‌کجاریشا نه‌ته‌رسمێ، سڵ نه‌که‌رمێوه‌ و نازمێ حه‌قما بووریۆ که‌ سه‌به‌ی و پێره‌ی ده‌سێ ماڵمێ سه‌ره‌ماره‌ و په‌ژارێ ڤجارمێ، ده‌رذه‌ مه‌وه‌رۆ!!.

به‌ باوه‌ڕوو ئی خامه‌یه‌ هه‌ورامان چوونکه‌تی خزمه‌تی چامنه‌شه‌ نه‌کریان، جه‌ گرذ له‌یوه‌ره‌ دماکه‌وته‌ن و فره‌و خه‌ڵکه‌که‌یش به‌ نونگه‌و گوزه‌رانی تاڵی پژگیه‌ینێ پی لاو په‌و لاره، که‌م خه‌رجته‌رین و ساذه‌ته‌رین ڕاو ئانه‌یه‌ فه‌رهه‌نگ و به‌ تایبه‌ت زوانش دلێنه‌ نه‌شۆ، دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی به‌ بنه‌ڕه‌ت گێرته‌ی ئینتێرنێتیا، به‌ واتێوته‌ر هه‌ورامی زوانه‌کێ که‌ ئارۆ ته‌نگشا ڤنه‌ ئامان و هیچ جۆره‌ قۆره‌تیوی ئێقتێسادی و سیاسیشا نیا (­ئینه‌ وێش یانێو نه‌بیه‌ی میدیای، ڕۆنامه‌ و وه‌ڵاکریای….) و  نه‌ته‌نیا به‌ هیچ ته‌رزێو که‌ل­وکاروو زوانه‌ به‌پیته‌که‌یشا مه‌گیریۆ به‌ڵکووم چ گه‌ره‌کشا بۆ چ گه‌ره‌کشا نه‌بۆ خزنه‌ینێشانه‌ کۆنجێڵێو و زوانه‌که‌شا هه‌ناسه‌بڕ که‌رذه‌ن، متاڤا به‌ ده‌سباری و یاوه‌ری ئینتێرنێتی جه‌ ئی په‌ڕ تا ئه‌و په‌ڕوو جه‌هانیه‌نه به‌ ویر و ئاوه‌ز تخوونێ هه‌نترینی گناوه‌، ڕاوینه‌کاشا که‌راوه‌ یۆ و یۆگێرته‌ بێ چه‌میاری هیچ یاگێوێ و به‌ ئازاذیێوی وه‌رهه‌ڵا، به‌ نویسته‌ی به‌ زوانوو ئه‌ذه‌یشا و هێقم که‌رذه‌ی بنجۆ فه‌رهه‌نگیشا، کێبیه‌ی وێشا گریوان که‌را.

هاڵیگای مه‌جازی متاڤۆ پێوه‌نیێوی پته‌و و تن و تۆڵ دلێ هه‌ورامی زوانه‌کا جه‌ هه‌ر یاگێوه‌ هه‌نێ، وه‌ش که‌رۆ که‌ هه‌روه‌ره‌نه‌ به‌ نویسته‌ی و هه‌رمان که‌رذه‌ی به‌ زوانه‌که‌یشا پرز به‌ پرز و بنه‌چه‌ به‌ بنه‌چه‌ ڕه‌سه‌نایه‌تیش پارێزنا و ویه‌رذه‌و مه‌حاڵه‌که‌یشا تۆمار که‌را. ڕه‌نگا قسێوه‌ گۆتره‌یه‌م نه‌که‌رذێبۆ ئه‌ر واچوو پی ئاژه‌وه‌ که‌ ئێمه‌ی هه‌ورامی زوان که‌وتێنمێشه‌نه‌ و ده‌سما مه‌یاڤۆ هیچ یاگێوێ و جه‌ دنیای هه‌ره‌قه‌تینه‌نه‌ گێچه‌ڵێ به‌ره‌که‌ما وه‌ر مه‌ذا ئه‌گه‌ر ئاوه‌زما ته‌نگیۆوه‌ و وه‌روو چه‌ماما ڤاز بۆ متاڤمێ جه‌ هاڵیگای مه‌جازی یام ئینتێرنێته‌نه‌ بێ هیچ وه‌رپه‌نگێو که‌ وه‌ره‌ڕاما گێرۆ، بنۆ شۆڕشیوی گه‌وره‌ی فه‌رهه‌نگی و زوانی ده‌یمێره‌ که‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێو ته‌نانه‌ت پنه‌یچش وه‌ش بۆ نه‌تاڤۆ وه‌رش گێرۆ، ویه‌رذه‌ چانه‌یه‌ هه‌رمانه‌ به‌ ئینتێرنێتی هه‌رمانێوه‌ ئارۆیانێنه‌ که‌ جیا جه‌ ئه‌وه‌مه‌نای زوانیما و پڕهاز بیه‌یش، به‌ چه‌م وسه‌ی به‌ جه‌هانیوی که‌ ئینا چیروو په‌لاو ئا چێوه‌ سه‌مه‌ره‌یه‌نه‌، ئێمه‌ فێرێ دنیاو ئێلێکترۆنیکی بیمێ و چا بابه‌تیچه‌وه‌ په‌شۆکیایما چنی ئینتێرنێتی قازانجش فره‌ن په‌یما. جه‌ ئاکامه‌نه‌ کریۆ واچوو پی وه‌زعێوه‌ که‌ چنه‌شه‌نمێ و به‌ ئێژانه‌ و کێشانه‌ که‌رذه‌ی ئاژێ ئه‌چێمنێ، وه‌ش که‌رذه‌ی پێوه‌نی به‌ینوو دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی و زوانی ئه‌ذاییما گه‌وره‌ته‌رین هه‌رمانه‌نه‌ که‌ ئه‌گه‌ر گرذێما پێوه‌ره‌ به‌ شێویوی ژیرانه‌ و زانایانه‌ گنمێ شۆنیش و به‌رمێش ڕاوه‌ خه‌ته‌روو دلێنه‌ شیه‌ی زوانی هه‌ورامی فره‌ که‌م بۆوه‌ و ڕۆبه‌ڕۆ ترۆق و گه‌شه‌ که‌رۆ چوونکه‌تی به‌ ویروو من دیاسپۆرای فه‌رهه‌نگی په‌ی هه‌ورامانیوی که‌ فره‌ینه‌و خه‌ڵکه‌که‌یش ڕوێو جه‌ ڕوا گیروارذه‌یێنه‌ کۆڵشا پێته‌نه‌وه‌ و چاگه‌نه‌ نه‌مه‌نێنێ و ئیسه‌یچه هه‌ر‌ به‌ خه‌یاڵ چنیش مژیوا پێسنه‌نه‌ مه‌ژگوو ئانزانیوی که‌ بێ هه‌رمانۆ ئاذی به‌ذه‌نوو به‌شه‌ریچ جه‌ کاری گنۆ.

 

ئومید حەبیبی 1389

 

 

 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیر سکڵه‌

پیر سکڵه‌   داریوش ڕه‌حمانی په‌ی نه‌به‌ز هۆرامی ئه‌جۆت پاسه‌نه.پاسه‌نییه‌ن.ئه‌ڵبه‌ته‌ پاسه…