یانە زانای یاو و وون وەربیەی haemorhagic fiver

یاو و وون وەربیەی haemorhagic fiver

87

یاو و وون وەربیەی haemorhagic fiver

کریمیەن کۆنگۆ هیمۆرەجیک فیڤەرCRIMEAN CONGO HAEMORRHAGIC FEVER

نەوەشی کۆنگۆ کریمیەن هیمۆرەجیک فیڤەر،،یان (تای خوێن بەربون-یاو و  وون وەربیەی) haemorrhagic fever  بەعەرەبی پەنەش ماجا  (حمی النزفیە) بەفارسی(تب خونریزی دەهندە کریمە-کۆنگۆ ) .

ئەشناسای نەوەشیەکەی:

نەوەشیێ ڤایرۆسی هاوبەشا بەینو  ئانزانیو ئاژەڵینە، هۆکارەکەش ڤایرۆسێن جەگروپ و (nairo virus )  سەر بەبنەمالەو (bunya varidae ) جەخیزان و ڤایرۆسە  RNA   یەکان .. ئی نەوەشیە  بەهۆو گەنێ وە فاڕیۆوەTick borne disease ,  یانی نەوەشیەکە گەنێ یان میچی دلێ ئاژەلەکانە فاڕۆشۆ، هەرپاسە میچی فاڕۆشۆ  جەئاژەڵی نەوەشۆ پەی  ئانزانی، ئی نەوەشیە فرەو وەلاتا دنیێ نە هەن بەشێوەی( بومی(Endemic       نەوەشیەکە پەی یەکەم جاری جە کرایمن وناوچە و ئۆکرانیای بەر کەوتەن.

نیشانێ نەوەشی یاو و  وون وەربیەی جە ئاژەڵەنە:

توشو گاوی.مەییٛ ،بز یٛ ،حەیوانو کەشی مێ.تەنیا نیشانەکیش بەرزبیەیۆ پلەی گەرمی لەشەین(یاو) کەبتاومێ هەستش پەنەکەرمێ،  یانی نیشانێ نەوەشیەکەی فرە کەمێنێ دلێ حەیوانینە،بەلام دلێ  ئانزانینە فرێنێو هەست پەنەکریا.

چەنی بزانمێ ئاژەڵ نەوەشا:

یەکەم ،نیشانێ نەوەشیەکەی ، دماو ئانەی ونیش چەنە هۆرگێرمێ بەرمێش تاقیگە  و ئەزمونو  ئەلیزای کەرمێ پەی ئەشناسایۆ ڤایرۆسەکەی،یان تاومێ چند تاقی کردنەوەێ تەر کەرمێ تاقیگەنە پێسە فلۆریسێنت ئەنتی بۆدی تیست.

چنی نەوەشیەکە فاڕیۆوە پەی ئانزانی:

  • واتما ئی نەوەشیە بە هۆو گەنێ(میچ)  فاڕیوە پەی ئانزانی، یانی هەروەختێ گەنێوە کە ونیش واردێ بۊ سەرو حەیوانێ نەوەشیۆ ،دماتەر بێ  سەرو لاشەو  ئانزانی و گەزۆش ،یانی ڤایرۆسەکەش هۆرگرتەن چنی لیکەو دەمیش ،کەرۆش دلێ وونەو  ئانزانەکەی،پی جۆرە دماو (1-3) ڕوا یان زیاتەر بەعزێ جارێ ملۆ پەی نۆ ڕوا.
  • بەهۆو ونەوو ئاژەلێ نەوەشیوە،بەتایبەت وەختێ کە ئاژەلێ سەربڕیۆ و نەوەش بۆ ،ونەکیش و گۆشتەکەش سەرچەمەو ڤایرۆسەکەی بو بلاو بۆوە، چی وەختەنە فرەتەر قەساب، ساحیب ئاژەڵ و هەرمانبەر و کارمەندو کوشتارگەی و دکتۆری بەیتەری فرەتەر توشو نەوەشیەکەی با.

نیشانێ نەوەشیەکەی ئانزانەنە:

دماو ئانەی ڤایرۆسەکە ملۆ دلێ لاشەو  ئانزانی  کە سەرۆ باسما کەردەن،پەی ماوەو (1-3) روا بازێ جارێ زیاتەر یاوۆ 9 ڕوێ.. کڕ گنۆ و گەشەکەرۆ و زیاد بۆ دلێ ونێنە ئیتر نیشانێ نەوەشیەکەی بەرگنا سەرو  ئانزانەکەیۆ،کە پێسەنێ نیشانەکا هەلامەتی ،(یاو، ئیشو ئازارو ماساوڵەکا لەشی،سەرئێشە،چەم سوربیەیۆ، وون وەربیەی بەشێوەو نوکتا petechial haemorrhage )) جەگردو بەدەنینە،چیرو پۆسی ،دلێ گلوێ…..هتد،،،،گمێز بۆ وونی haematuria ،پیسایش سیاو بۆ  کە ونیش تێکەلە بۆ ،لوتەش فشیۆ ،یانی دەم و لوتەشەرە وونی مێ بەرۆ،ڕشیۆوە.

یەھەرش گەورە بۆ و ئازارەش هەنە،وڵکێش کەم هەرمانێ با،ئیتر توشو شۆکی مێ و مرۆ ،ڕێژەو مەردەی %30 ،بەلام دماو (7-10) روا فرەو ئاخەڵکیە وەش بۆوە کەتوش بیەن ، یانی ئەگەر خەڵکانێ خاستەر وەرگەگێرۆ  و بەدەنش قەوەت بۆ مەنۆ،هەرچن فرەو مەردەی جەهەفتەی دوەمەنە ڕوەمدۊ.

کۆنترۆڵ و وەربەس کەردەی نەوەشیەکەی:

هەروەختێ زاناما ئی نەوەشیە وەلا بیەنۆ دلێ ئاژەڵینە مشۆ ئی ڕانمایا  فەوری جابەجا کەرمێ:

  1. ڕانمایی دەیمێ بە ئاژەڵدارەکا سەبارەت بەخەتەرناکی ئی نەوەشیە،دماتەر دەس کەرمێ بە دەرمان  شانای  دلێنە بەردەی گەنەو میچی Cypermethrin پەی ئا یاگێ  کە نەوەشیەکەش جەنە کەوتەنۆ،وە دەورو بەریچش
  2. مەبۆ بەهیچ کلۆجێ ئاژەڵ بەرۆ سەرەبڕیۆ ،بێ ئاگاداری دکتۆری بەیتەری،دامپزیشک،مشۆ کوشتارگەنە بۆو چێرو جەمداری دکتۆرینە.
  3. پزیشک وکارمەندەکا کوشتارگەی مشۆ جلو بەرگی تایبەت پەی وێ پاریزنای کەرانە (  بەدلە.کلاوە.دەمامک،جزمێ..هتد) هەرپاسە ڕانموونی و وێ پاریزنایشا پەی باس کریۆ.
  4. مشۆ پاکژ کەرەوە دلێ کوشتارگەیەنە بۆ بەپاو ڕانموونیەکا کوشتارگەکە پی مادەیە پاکژ کریۆ تاکو گرد جۆرە ڤایرۆس و بەکترێیوە کوشۆ.
  5. هەرئاژەلێ ئەگەر گەنیش پۆ با مەبۆ سەرەبڕیۆ
  6. گۆشتو ئاژەڵی سەربڕیای مشۆ تا  دماو 12 سەعاتا بریۆ پەی بازاری،تاکو  PHگۆشتەکەی وەزۆرە
  7. لیژنەو چەمڎاری تەندروستی مشۆ ئیجرئاتی تنڎ کەرۆ سەبارەت بە سەرپێچی کارەکا
  8. هەماهەنگی تەمام کریۆ چەنی وەزارەتو تەندروستی
  9. ئامو شوٙ و ئاردەو بەردی ئاژەلێ قەدەخەکریۆ..چایاگێوە کە نەوەشیەکەش چەنەن پەی یاگەکا تەری،مشۆ چیرو چەمداری ڤێترنەرینە بۆ

چارەسەرTreatment  :

تائیسە چارەسەرێ خاس نە ویزیانۆ پەی ئی نەوەشیە جە ئانزانەنە، بەپاو نیشانەکا چارەسەرکریۆ.بەلام فرە وەلاتا دەرمانو Ribavirin   کە دەرمانی دژە ڤایرۆس، بەلام فرە سەرکەوتە نەبیەن ،هەرپاسە ئەنتی سیرەم بەکار ئامان کە هەرمانەش فرەتەر خاسەنە سەرو خاسبیەی نەوەشەکا.

هەرپاسە چارەسەرو نەوەشیەکەی جەئاژەلەنە سەرکەوتەنەبیەن ،بەپاو نیشانەکاش چارەسەرکریۆ..وەختو توش بیەی

ڤاکسین کەردەی- کوای:Vaccination

ڤاکسین جۆرە دەرمانێن کە بەکارمێ پەی ئانەی حەیوان بەرگری پەیداکەرۆ دژو نەوەشیەکا، یانی وەڵتەر حەیوان دژو ئی نەوەشیە کۆمێ تاکو بەرگری بدۆ پەنەش ،تائیسە زیاتەر جە 70 جۆرە ڤاکسینێ وەشێ کریاینێ سەراسەرو دنیاینە بەکار ئاماینێ،بەلام وەرو ئانەی کەمێ ژەهراوی بیەیشا هەن  ،ئەنجامی خاسشا نەدان دەسۆ،بەلام ئیسە ماچا تورکیانە ڤاکسنێ خاس درۆس کریان و تۆکسیسنیش کەما یانی زەهراوی نیا،وە جەمەراونێ سەلەمنایشەنێ.

مێژوو کەوتەیۆ ئی نەوەشیەEpidemiology  

  • ئەوەڵجار ئی نەوەشیە سەرەتاو هامنو سالەو 1944 ی دماتەری جە وەلاتو ئۆکرانیای کەوتۆ دلی کۆمەلێ خەلکی سەرربازینە کە جە تیرەو   کرایمن ی بێنێ و ئەسڵشا تاتار بێنێ زیاد جە 200 کەسش توش کەردێ
  • جە 28-7-2005 جەوەلاتو تورکیای 41 کەسش نەوەش وستەن،هەرپاسە جە مانگەو ئابو 2008 زیاد جە 50 کەسېش کوشتېنی جەشارە جیاوزەکا تورکیاینە، یانی تورکیا جەسالە 2002-2008 ئی نەوەشیە هەن بەپاو ئامارو وەزارەتو تەندروستیش،چندەھا خەڵکش کوشتەن سەراسەرو وەلاتینە.
  • جە مانگەو مەی سالە 2007 وەلاتو کۆسوڤۆی  نەوەشیە کەوتەنۆ زیاد جە70 کەسێ توشێ بینێ،بەلام بەهۆ کەمی سەرچەمە پزیشکیەکاوە ژمارەو توش بیا و مەردەکا نەزانیان
  • جەمانگەو 9 سالەو 2010 پاکستان ئی نەوەشیە وەلا بیوۆ 100 کەسێ توشێ بی و زیاد جە دەکەسا مەردێ
  • مانگەو دوێ 2011 جە وەلاتو هیندی..گوجارات.ئی نەوەشیە کەوتۆ،چن دکتۆریو مومەریزیش کوشتێ بەهۆو چارەسەرو نەوەشەکاوە
  • دماجار جەمانگەو 5 مەی 2012 جەئیران ئی نەوەشیە کەوتەنۆ ..مەنتەقەو کرماشانی ،،بەلام بەداخەوە زانیاری فرەتەرم دەسەنە نیا، ئیساڵ 2017 ھەمدیسان نەوەشیەکە وەلا بیەنۊ بە پاو سەرچەمە ھەواڵیەکا
  • هەرپاسە ئی نەوەشیە جە هەریمو کوردسانی هەن،من بیروەری وێمەنە کەسێوەم دیەن کەتوش بیەن جەسالەکا 2004 و عەمرەوخوایش کەردە جە خەسەخانەو سلێمانی ،خەلکو زەراینی بێ کوردی ئاوارەو ڕۆژهەلاتی بێ جە روممادیوە ئامابێ پەی دماجاری سالەو پاری مانگەو6-2011  جەسنورو شارو هەولێری –خەلیفان- سۆران ئی نەوەشیە کەوتۆ و چندین کەسێ توش بێی بەلام کەسش نەکوشت ،وەنامێ چوار کەسا تۆمار کرێنە خەسەخانەنە ،کە خەلکو لادەگای بێنیو حەیواندارێنێ بەهۆ تێکەلێشا چەنی ئاژەڵێ توشێ بیێنێ.
  • ساڵەو 2011 ی ئی نەوەشیە جە پارێزگاو موسلی و کەرکوکی کەوتەنۊ،،یانی ئیراقیچەنە ھەن.

 

 

د.ناجح گوڵپی  6/8/2012

ئی بابەتمە پەنج سالیٛ جیوەڵتەر نویستەن، وەروئانەی نەوەشیکە چەودیم پەیدا بیەنۆ ئیجاریچ وەلاش کەرووە  پەی زانیاری زیاتەری وانەرەکا.

 31/5/2017

 

 hewraman
  • ششەمین دەورەو قڕو گرویی گیانداران تا 50 ساڵێ ئایەندە

    ششەمین دەورەو قڕو گرویی گیانداران تا 50 ساڵێ ئایەندە زانشمەندێ جە تازەتەرین هەرمانێ کارشنا…
  • یانه…[3]

    یانه…[3] خاس تماشا بکەردێ. ئێگەنە..ئینە یانەو ئێمەن….. گردٚو ئا کەسا وەشتا مسی…
  • یانە…[2]

    یانە…[2] ۱/۷ میلیارد هەسارێ جە کاشکاشانو “شۆتە ڕا”ی ئاژانسو ئاسمانی ئورو…
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

یوەمین “ئەنیمێشن”و جهانی

یوەمین “ئەنیمێشن”و جهانی جە سەرزەمینو باستانی”شاری سۆتە” جە ٦٥ کیل…