یانە زانای یاو و وون وەربیەی haemorhagic fiver

یاو و وون وەربیەی haemorhagic fiver

379

یاو و وون وەربیەی haemorhagic fiver

کریمیەن کۆنگۆ هیمۆرەجیک فیڤەرCRIMEAN CONGO HAEMORRHAGIC FEVER

نەوەشی کۆنگۆ کریمیەن هیمۆرەجیک فیڤەر،،یان (تای خوێن بەربون-یاو و  وون وەربیەی) haemorrhagic fever  بەعەرەبی پەنەش ماچا  (حمی النزفیە) بەفارسی(تب خونریزی دەهندە کریمە-کۆنگۆ ) .

ئەشناسای نەوەشیەکەی:

نەوەشیێ ڤایرۆسی هامبەشا بەین و  ئانزانی و ئاژەڵینە، هۆکارەکەش ڤایرۆسێن جەگروپ و (nairo virus )  سەر بەبنەمالەو (bunya varidae ) جەخیزان و ڤایرۆسە  RNA   یەکان .. ئی نەوەشیە  بەهۆو گەنیٛ وە فاڕیۆوەTick borne disease ,  یانی نەوەشیەکە گەنیٛ یان میچی دلێ ئاژەلەکانە فاڕۆشۆ، هەرپاسە میچی فاڕۆشۆ  جەئاژەڵی نەوەشۆ پەی  ئانزانی، ئی نەوەشیە فرەو وەلاتا دنیاینە هەن بەشێوەی بومی (Endemic  )  نەوەشیەکە پەی یوەم جاری جە کرایمن وناوچە و ئۆکرانیای بەرکەوتەن.

نیشانیٛ نەوەشی یاو و  وون وەربیەی جە ئاژەڵنە:

توشو گاوی ، مەییٛ ،بزیٛ ،حەیوانو کەشی مێ.تەنیا نیشانەکیٛش بەرزبیەیۆ پلەو گەرمی لاشەین(یاو) کەبتاومیٛ هەستش پەنەکەرمێ،  یانی نیشانیٛ نەوەشیەکەی فرە کەمێنیٛ دلێ حەیوانینە،بەلام دلیٛ ئانزانینە فرێنێو هەست پەنەکریا.

چەنی بزانمیٛ ئاژەڵ نەوەشا ؟ :

یوەم ،نیشانیٛ نەوەشیەکەی ، دماو ئانەی ونیش چەنە هۆرگێرمێ بەرمێش تاقیگە  و ئەزمونو  ئەلیزای کەرمیٛ پەی ئەشناسایۆ ڤایرۆسەکەی،یان تاومیٛ چند تاقی کردنەوێوی تەر کەرمیٛ تاقیگەنە پێسە فلۆریسێنت ئەنتی بۆدی تیست.

چەنی نەوەشیەکە فاڕیوٙوە پەی ئانزانی ؟ :

  • واتما ئی نەوەشیە بە هۆو گەنیٛ(میچ)  فاڕیوە پەی ئانزانی، یانی هەروەختێ گەنێوە کە ونیش واردێبۊ سەرو حەیوانێ نەوەشیۆ ،دماتەر بێ  سەرو لاشەو  ئانزانی و گەزۆش ،یانی ڤایرۆسەکەش هۆرگرتەن چەنی لیکەو دەمیش ،کەرۆش دلێ وونەو  ئانزانەکەی،پی جۆرە دماو (1-3) ڕوا یام زیاتەر بڕێ جارێ ملۆ پەی نۆ ڕوا.
  • بەهۆو ونەوو ئاژەلێ نەوەشیوە،بەتایبەت وەختێ کە ئاژەلێ سەرەبڕیۆ و نەوەش بۆ ،ونەکیش و گۆشتەکەش سەرچەمەو ڤایرۆسەکەی بو ، وەڵاو بۆوە، چی وەختەنە فرەتەر قەساب، ساحیب ئاژەڵ و هەرمانبەر و کارمەندو کوشتارگەی و دکتۆری بەیتەری  توشو نەوەشیەکەی با.

نیشانێ نەوەشیەکەی ئانزانەنە:

دماو ئانەی ڤایرۆسەکە ملۆ دلێ لاشەو  ئانزانی  کە سەرۆ باسما کەردەن،پەی ماوەو (1-3) روا بازێ جارێ زیاتەر یاوۆ 9 ڕوێ.. کڕ گنۆ و گەشەکەرۆ و زیاد بۆ دلێ ونێنە ئیتر نیشانێ نەوەشیەکەی بەرگنا سەرو  ئانزانەکەیۆ،کە پێسەنێ نیشانەکا هەلامەتی ،(یاو، ئیشو ئازارو ماساوڵەکا لاشەی،سەرئێشە،چەم سوربیەیۆ، وون وەربیەی بەشێوەو نوکتا petechial haemorrhage )) جەگردو بەدەنینە،چیرو پۆسی ،دلێ گلوێ…..هتد،،،،گمێز بۆ وونی haematuria ،پیسایش سیاو بۆ  کە ونیش تێکەڵە بۆ ،لوتەش فشیۆ ،یانی دەم و لوتەشەرە وونی مێ بەرۆ،ڕشیۆوە.

یەھەرش گەورە بۆ و ئازارەش هەنە،وڵکێش کەم هەرمانێ با،ئیتر توشو شۆکی مێ و مرۆ ،ڕێژەو مەردەی %30 ،بەلام دماو (7-10) روا فرەو ئاخەڵکیە وەش بۆوە کەتوش بیەن ، یانی ئەگەر خەڵکانێ خاستەر وەرگەگێرۆ  و بەدەنش قەوەت بۆ مەنۆ،هەرچن فرەو مەردەی جەهەفتەی دوەمەنە ڕوەمدۊ.

کۆنترۆڵ و وەربەس کەردەی نەوەشیەکەی:

هەروەختێ زاناما ئی نەوەشیە وەڵا بیەنۆ دلێ ئاژەڵینە مشۆ ئی ڕانمونیا یەکسەر جابەجا کەرمیٛ:

  1. ڕانمونی دەیمیٛ بە ئاژەڵدارەکا سەبارەت بەخەتەرناکی ئی نەوەشیە،دماتەر دەس کەرمیٛ بە دەرمان  شانای دلێنەبەردەی گەنەو میچی Cypermethrin پەی ئا یاگێ  کە نەوەشیەکەش جەنە کەوتەنۆ،وە دەورو بەریچش.
  2. نمەبۆ بەهیچ کلۆجێ ئاژەڵ بەرۆ سەرەبڕیۆ ،بێ ئاگاداری دکتۆری بەیتەری،دامپزیشک،مشۆ کوشتارگەنە بۆو چێرو چەمداری دکتۆرینە.
  3. پزیشک وکارمەندەکا کوشتارگەی مشۆ جلو بەرگی تایبەت پەی وێ پاریزنای کەرانە (  بەدلە.کلاوە.دەمامک،جزمێ..هتد) هەرپاسە ڕانموونی و وێ پاریزنایشا پەی باس کریۆ.
  4. مشۆ پاکژ کەرەوە دلێ کوشتارگەیەنە بۆ بەپاو ڕانموونیەکا کوشتارگەکە پی مادەیە پاکژ کریۆ تاکو گرد جۆرە ڤایرۆس و بەکتریاەوە کوشۆ.
  5. هەرئاژەلێ ئەگەر گەنیٛش پۆ با نمەبۆ سەرەبڕیۆ.
  6. گۆشتو ئاژەڵی سەرەبڕیای مشۆ تا  دماو 12 سەعاتا بریۆ پەی بازاری،تاکو  PHگۆشتەکەی وەزۆرە
  7. لیژنەو چەمڎاری تەندروستی مشۆ ئیجرئاتی تنڎ کەرۆ سەبارەت بە سەرپێچی کارەکا
  8. هەماهەنگی تەمام کریۆ چەنی وەزارەتو تەندروستی
  9. ئامو شوٙ و ئاردەو بەردەی ئاژەلێ قەدەخەکریۆ..چایاگێوە کە نەوەشیەکەش چەنەن پەی یاگەکا تەری،مشۆ چیرو چەمداری ڤێترنەرینە بۆ .

چارەسەرTreatment  :

تائیسە چارەسەرێ خاس نە ویزیانۆ پەی ئی نەوەشیە جە ئانزانەنە، بەپاو نیشانەکا چارەسەرکریۆ.بەلام فرە وەلاتا دەرمانو Ribavirin   کە دەرمانی دژە ڤایرۆسەن بەکار مارا ، بەلام فرە سەرکەوتە نەبیەن ،هەرپاسە ئەنتی سیرەم بەکار ئامان کە هەرمانەش فرەتەر خاسەنە سەرو خاسبیەی نەوەشەکا.

هەرپاسە چارەسەرو نەوەشیەکەی جەئاژەلەنە سەرکەوتەنەبیەن ،بەپاو نیشانەکاش چارەسەرکریۆ..وەختو توش بیەی

ڤاکسین کەردەی- کوای:Vaccination

ڤاکسین جۆرە دەرمانێن کە بەکارمێ پەی ئانەی حەیوان وەرگەگیٛرتەی  پەیداکەرۆ دژو نەوەشیەکا، یانی وەڵتەر حەیوان دژو ئی نەوەشیە کۆمێ تاکو وەرگە بدۆ پەنەش ،تائیسە زیاتەر جە 70 جۆرە ڤاکسینێ وەشێ کریاینێ سەراسەرو دنیاینە بەکار ئاماینێ،بەلام وەرو ئانەی کەمێ ژەهراوی بیەیشا هەن  ،وەرپیٛکی خاسشا نەدان دەسۆ،بەلام ئیسە ماچا تورکیانە ڤاکسنێ خاس درۆس کریان و تۆکسینیش کەما یانی زەهراوی نیا،وە جەمەڕاو سەلەمنایشەنێ.

مێژوو کەوتەیۆ ئی نەوەشیەEpidemiology  

  • ئەوەڵجار ئی نەوەشیە بنەڕاو هامنو سالەو 1944 ی دماتەری جە وەلاتو ئۆکرانیای کەوتۆ دلی کۆمەلێ خەلکی سەرربازینە کە جە تیرەو  کرایمن ی بێنێ و ئەسڵشا تاتار بێنێ زیاد جە 200 کەسیٛش توش کەردێ .
  • جە 28-7-2005 جەوەلاتو تورکیای 41 کەسیٛش نەوەش وستیٛ،هەرپاسە جە مانگەو ئابو 2008 زیاد جە 50 کەسېش کوشتېنیٛ جەشارە جیاوزەکا تورکیاینە، یانی تورکیا جەسالە 2002-2008 وەن  ئی نەوەشیە هەن بەپاو ئامارو وەزارەتو تەندروستیش،چندەھا خەڵکش کوشتەن سەراسەرو وەلاتینە.
  • جە مانگەو مەی سالە 2007 وەلاتو کۆسوڤۆی نەوەشیە کەوتەنۆ زیاد جە70 کەسێ توشێ بینێ،بەلام بەهۆو کەمی سەرچەمە پزیشکیەکاوە ژمارەو توش بیا و مەردەکا نەزانیان .
  • جەمانگەو 9 سالەو 2010 پاکستان ئی نەوەشیە وەلا بیوۆ 100 کەسێ توشێ بی و زیاد جە دەکەسا مەردێ .
  • مانگەو دوێ 2011 جە وەلاتو هیندی..گوجارات.ئی نەوەشیە کەوتۆ،چن دکتۆریو مومەریزیش کوشتێ بەهۆو چارەسەرو نەوەشەکاوە .
  • دماجار جەمانگەو 5 مەی 2012 جەئیران ئی نەوەشیە کەوتەنۆ ..مەنتەقەو کرماشانی ،،بەلام بەداخەوە زانیاری فرەتەرم دەسەنە نیا، ئیساڵ 2017 ھەمدیسان نەوەشیەکە وەلا بیەنۊ بە پاو سەرچەمە ھەواڵیەکا
  • هەرپاسە ئی نەوەشیە جە هەریمو کوردسانی هەن،من بیروەری وێمەنە کەسێوەم دیەن کەتوش بیەن جەسالەکا 2004 و عەمرەوخوایش کەردە جە خەسەخانەو سلێمانی ،خەلکو زەراینی بێ کوردی ئاوارەو ڕۆژهەلاتی بێ جە روممادیوە ئامابێ پەی دماجاری سالەو پاری مانگەو6-2011  جەسنورو شارو هەولێری –خەلیفان- سۆران ئی نەوەشیە کەوتۆ و چندین کەسێ توش بێی بەلام کەسش نەکوشت ،وەنامێ چوار کەسا تۆمار کرێنە خەسەخانەنە ،کە خەلکو لادەگای بێنیو حەیواندارێنێ بەهۆ تێکەلێشا چەنی ئاژەڵێ توشێ بیێنێ.
  • ساڵەو 2011 ی ئی نەوەشیە جە پارێزگاو موسلی و کەرکوکی کەوتەنۊ،،یانی ئیراقیچەنە ھەن.
  • ئاروٙ 1/7/2018 وەزارەتو تەندروستی هەرێمو کوردەسانی یەرێ بڕیاریٛش بەرکەردیٛ پەی وەرنگاری نەوەشی ( یاو و ونوەربیەی _ تای خوێن بەربوون ) ، بەپاو هەواڵەکەی کەسیٛو جە خەسەخانەو هەولێری بە گومانەو ئی نەوەشیوە ئینا چیٛرو چەمڎارینە ….

 

 

د.ناجح گوڵپی  6/8/2012

ئی بابەتمە پەنج سالیٛ جیوەڵتەر نویستەن، وەروئانەی نەوەشیکە چەودیم پەیدا بیەنۆ ئیجاریچ وەلاش کەرووە  پەی زانیاری زیاتەری وانەرەکا.

 31/5/2017

1/7/2018  جە پاریزگاو هەولێری ئی نەوەشیە سەرش هوردانۆ … دشناجح گوڵپی

 hewraman
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما

زیانیٛو پاڵای پاژنە بەرزی پەی خانما فرەو ژەنا دلێ زەماونڎ و مێمانیا و…حەز مکەرا پاڵا…