یانە گردین جینۆساید

جینۆساید

112

 

جینۆساید  (گەل کوشتەی) :

ئەژناسە و جینۆسایدی(وەچە کوشی) یان گەلکوشتەی چیٛشا؟ گەل کوشتەی یانی هەر کردەویٛ کە بەنیازو دلیٛنەبەردەی وفۆتنای گرد یان بەشیٛ جەنەتەویٛوە، یام ڕەگەزیٛ،گروپیٛ ئەتنیکی،یام ئاینی ئەنجام دریوٙ( genocide ) جینوٙساید  واتێ لاتینیەنە ،جە دڤیٛ واچا  جینgen  بەماناو ڕەگەز ی مێ ، یان یەکەو دروس بیەوە بەشەری،،سایدcide بەماناو قڕ کەردەی ،کوشتەی و دلیٛنەبەردەی.( گەل: بەهەورامیانە  ماناو  کوٙمەڵ ی مدوٙ ،نەک میللەت)

پیٛناسەو نەتەوە یەکگرتوەکا پەی  جینوٙسایدی-گەلکوشتەی

هەوڵ و تەقەلای بەپلان و بەرنامەن جەلایەنو دەسەڵاتیٛوە یان دەوڵەتیٛوە پەی دلیٛنەبەردەی گەلیٛ تەری کەپیٛوەرە ژیوا، ئەگەر دلیٛنە نەبەروٙش بوٙ بە بایسو تەرسیٛ و خەتەری سەرو بیەی دەسەڵاتو ویٛش .

پەی نمونەی ماچمیٛ ئەنفال گەلکوشتەیا(جینوٙسایدا) : یانی سەلەمیان کەئیراق پەی نیازو مەبەستو تایبەتی ویٛش  گەل و کوردیش دلیٛنەبەردەن،کە لادەگا نشینەکیٛ کوردسانیش گرتیٛ و بەزیندەیی کەردیٛش چیٛرو خوڵیٛوە،کە بەشێوە گرنگ وفریٛ بیٛنیٛ جەنەتەوەو کوردی،پی شیٛوە تاوانێ گەوریٛ و تەرسانکەش کەردە دەرهەق بە گەل وکوردی، هەرپاسە کیمیا واران کەردەی هەڵەبجەی و دەگا نشینەکا تەرو کوردسانی  بە دەس و ڕژیٛمی  مەرامش بیٛ و بەرنامەش بیٛ پەی کوشتەی بە کوٙمەڵی خەڵکیٛ فرەی، تا کوردی دلیٛنە بەروٙ و نازوٙش .

کوٙمەڵکوشتەی ،ڕەشەکوژی،قڕکەردەی، یا گەلکوشتەی؟

کوٙمەڵکوشتەی،ڕەشەکوژی یا قڕکەردەی تایبەتمەندی گەلکوشتەینیٛ ( جینوٙسایدینیٛ)،بەلام ماناو وێڕاسو و گەلکوشتەی نمەدا،چونکە گرد کوٙمەڵ کوشییٛوە یا قڕکەردەی گەل کوشتەی نیا،،،،کە ماچمیٛ یام واچا کوٙمەڵکوشتەی یان قڕ کەردەی،مەزانمیٛ مەبەست چیٛشا ،ئایا پاکتاوی ڕەگەزین پیٛسە تاوانو دژ بەمروٙڤایەتین،یام کوشتاریٛ بەکوٙمەڵا بەهوٙکارو کوٙمەلایەتین،یام کوشتاریٛن هوٙکارش دیار نیا…..هەرپاسە کوٙمەڵكوشتەی کریوٙ کوشتەی پەنج تا دە کەسیٛ یام سەد یام هەزار کەسیٛ بوٙ جە ڕوداویٛ تەریک و نادیارەنەبوٙ،،،ئی کوٙمەڵکوشتەیە مەلوٙ خانەو تاوان و گەل کوشتەیوە،،پەی نمونەی کوشتەو 250 کەسا بەهوٙو تەقنایوٙ بوٙمبیٛوی ویٛ کوشیوە،کوٙمەڵکوشیو قڕکەردەی خەڵكین چا یاگیٛنە،بەلام گەل کوشتەی(جینوٙساید) نیا. یانی چیٛگەنە مەبەستو نیازو کوٙمەلکوشتەکەی نەسەلەمیان کە تایبەت بوٙ و پلانو بەرنامەش بیەبوٙ،مەزانمیٛ مەبەستو کوشتارەکەی دلینەبەردەی بەشیٛ گرنگ و خەلکی دەسنیشان کریای بیەن یان نا،هەرپاسە پەی چیٛشی ئاخەڵکە کریان ئامانج،یان ئی خەڵکە کە کریان ئامانج پەی کوشتەی  فرە گرنگو ژمارەشا فرەن کە بانە بایسو خەتەری ،،،،،،،وەرو ئانەی کوٙمەڵکوشتەی  وقڕکەردەی چەمکیٛ  وەر وەڵان ماناو واتای فریٛ مدوٙ دەسۆ

بەلام کە ماچمیٛ گەلکوشتەی(جینوٙساید) یەک دننە شکە نیەنە و ماناکیش دیارەنە ئادیچ  (تاوان و دلیٛنەبەردەی  گروپیٛ یان خەڵکیٛ دیاری کریا کە نەتەوە و ڕەگەز و ئاینش جیابوٙ جە نەتەوەی سەردەسەی ودەسەلات داری، وەرو ئانەی من پیٛسە  کەسیٛ چالاکوان  یان دلسوٙزو بوارو جینوٙسایدی ماچو مەشوٙ  کەلیمیٛ جینوٙسایدی بەکار بارمیٛ جیاتی گەلکوشتەی، کە واچیوە جەهانینە و گردو نەتەوەکا و دەوڵەتەکا سەر زەمینی ئی واچیٛ بەکار مارا، جەزوانی عەرەبینە (الابادە الجماعیە ) بەکار مارا،پوٙکەی بە سوٙرانی بیەن بە کوٙمەڵکوژی  و بەهەورامیچ  گەل کوشتەی، هەرپاسە بە فارسی  پەنەش ماچا (نسل کوشی)  کە ماناو  وەچەکوشی  یان نەوە کوشی، مدوٙ، بەڵام پەڕ ماناو  تاوانەکیٛ نیا، بەلام جینوٙسایدەکە  گردی گیٛروٙوە.

بازیٛ کردەویٛ هەنیٛ کەسیچ مەکوشیوٙ بەلام کە ورد بیوٙ چەنەش بوٙ بە  جینوٙساید،پەی نمونەی، دەسەلاتیٛ گەرەکشا،نازوٙ میلەتیٛ  یان زوانیٛ تەر کە ئینا چیٛر دەسەنە  زاوزیٛ و زاڕوٙڵیٛشا با، بیٛ دزیوٙ جوٙرە دەرمانیٛشا مدوٙنە و گرد نەزوٙکیٛ بەر مشا،پی شیٛوە ژیانشا مدروٙ،دماو ماویٛ ئی میلەتە دلیٛنە مشوٙ بە شیٛنەی، کەسیچ شکەش مەلوٙ پەیش کە بەبەرنامە کریان، پوٙکەی ماچمیٛ واچەو  جینوٙساید  فرە گونجیان پەی باسەکەیما، یان کوٙچ پەنە کەردەی خەڵکی جە مەنتقیٛنە  پەی مەنتەقیٛ تەری ،بەنیازو تاونایۆ زوانەکەیش یان نەتەوەکەیش،دلیٛ بوٙتەو نەتەوەی سەردەسینە ئینەچ ملوٙ خانەو جینوٙسایدی، نەتەوە کوردی جە کوردسانەنە توشو جینوٙسایدی بیەن لاو نەتەوە سەردەسەکا  فارس و عەرەب و تورکی وە ،نمونە تەعریب کەردەی کوردسانی ، فاریاوٙ کوردەکا قەلاو دمدمی پەی خوٙراسانی جەلاو شا عەباسی سەفەویوە،ئینە مەبەست دلیٛنە بەردەی زوان و نەتەوەو کوردی بیەن،رەنگا کەسیچشا نەکوشتەبوٙ.

 

فەرماودیٛ چەنی پیناسە و بڕیٛ جە شارەزایا بوارو جینوٙسایدی:

ئیسرایل چەرنیisrael w.charny   ماچوٙ:  کوشتە و بەکوٙمەڵی ژمارێو دیاری کریای کوٙمەلە ئانزانێ بیٛ وەرگیری کە جە وەختو جەنگینە نەبا،،ملوٙ خانەوجینوٙساید یوٙ.

ئیرڤینگ لویس هوٙرڤیتزirving Louis horowitz : ماچوٙ..جینوٙساید (گەلکوشتەی) یانی دلیٛنەبەردەی و وردوخاش کەردەی بەسسیستمی کوٙمەلە خەڵکیٛ بیٛتاوانین جەلایەنو دەزگا بیروٙکراتەکاوە.

پیتەردروٙست Pieter Drost    ماچوٙ: جینوٙساید (گەلکوشتەی) یانی دلیٛنەبەردە وفوٙتنای بە ئاگایانە وبەبەرنامە و ئانز انەکان  وەرو بەئەندام بیەیەشا جە  کوٙمەڵگیٛوەنە ( حیزبیٛ یان ڕیٛکخراویٛنە…).

هەنری هەتنباخHenry R.huttenbach ماچوٙ: جینوٙساید  یانی هەر کردەوێ کە هەڕەشیٛ با سەرو بیەی یان مەنەیۆ گروپێ،،،یانی هەڕەشیٛ و خەتەر پەی دلینەبەردەی گروپێ .

ستیڤن کاتزStevn Lkatz:  ماچوٙ تەنیا وەختێ جینوٙساید  ئینا دلیٛنە ،کە نیازو دلیٛنەبەردەی تاقمیٛو بوٙ.

 

دەوڵەت و عیراقی ساڵەو 1959 واژوٙش سەرو پەیماننامە و قەدەخەکردەو تاوانەو جینوٙسایدی کەردیٛنە کە ساڵە و1948 جەلاو نەتەوە یوٙگرتەکاوە بەرشیێنە ، نەک هەر عراق بەڵکو چندەها دەولەتیٛ تەریچ ،بەلام جەهەمان کاتەنە تاوانەو جینوٙسایدی و تاوانەو دژ بە مروٙڤایەتی و تاوانە و جەنگی ئەنجام مدا پەی مەنەیوٙ سەرو کورسی دەسەلاتیوە .

تاوانەو  جینوٙسایدی گەورەترین تاوانەنە سەزەمینەنە،یانی تاوانێوە جیهانیەنە،دادگای تایبەتش پەی دروس کریوٙ سەروئاستو جیهانی ،یانی نەتەوە یوٙگرتەکا بەشداریٛ با پەی دروسکەردەی دادگای و ئامادە کەردەی دادوەری شارەزای، هەرکەس  چی دادگانە حوکمش دریا ملەرە،ئیتر تا  قەرەو قیامەتی ئینا ملشوٙ مەشوٙ دادگایی کریوٙ و سزاو ویٛش هوٙرگیٛروٙ،هیچ کەسو لایەن و دەولەتیٛ نمەتاووٙنە و ڕاش نمەدریوٙ حوکمو دادگای هوٙر ڕوشکنوٙوە.

تاوانەو کیمیا واران و هەلەبجەی ڕوٙ 28/2/2010  جە لاو دادگاو باڵاو تاوانەکا  بەغدایۆ بە جینوٙساید ئەشناسیا ،پەرلەمانو عیراق و کوردسانی بڕيارەکەشا قبوڵ کەردەن و پاڵپشتیش کریان ،وەلێ تائیسا  حکومەتو عیٛراقی ددانش نەنیان پوٙرە، جونکە ئەگەر ددانش بنیوٙ پوٙرە  بە قانون  مەشوٙ قەرەبوو(وجارای) مادی و مەعنەوی خەڵکو هەلەبجەی کەروٙوە،تائیسا  نکوٙڵی کەروٙ ماچوٙ من یاگەگیر و ڕژیٛم و  بەعسی نیەنا، ئینەیچ پیٛچەوانە گرد یاساو ڕیٛسایوە جیهانین.

زانست و جینوٙسایدی زانستیٛ تازەن مەشوٙ خەڵک و هەڵەبجەی و گردو کوردسانی هوٙشیاری تەمامشا بوٙ سەرو ئی زانستیە، چون تاوانەو جینوٙسایدی گرفتیٛ جیهانین و گرکەسی گیٛروٙوە.

 پەی یادو ویسو هەشت سالەو کیمیاوارانو هەلەبجەی وەرنیار کەرو جە کوردسانەنە  ناوەندیٛ جینوٙسایدی مەرزیوٙرە ، و بودجەی تایبەتیش ساڵانە پەی مسوٙگەر کریوٙ، ئی ناوەندە گردو بوارەکا گیٛڕوٙ ویٛ،  ڕیخراوەکاو ویارو جینوٙسایدی هامکاریٛش با،یانی حکومەتو ڕیکخراوەکیٛ یەک دەس تەقەلا بدا ،وپەیوەندیش بوٙنە چەنی گردو ناوەندەکا جینوٙسایدی سەرانسەرو جەهانینە، هەرپاسە پیٛشنیار بەرزکەراوە سەرو ئاست و نەتەوە یوٙگرتەکا ئەمینداریٛ گشتی پەی جینوٙسایدی نریوٙرە.

داخەم مەشوٙ هەتا ئیسە جینوٙساید نەتەوەو کوردی بەردەواما،ساڵە 3/8/2014 شەنگال جینوٙساید کریا ،ئیسایچ دەولەتو تورکی جینوٙساید بەروٙ راوە جە شارەکا جزیرەی و ئامەدی تائیسا زیاتر جە 360 کەسیٛ مەدنی کوشینیٛ، هەرپاسە چەتەکی داعشیچ پاروٙن تائیسە چند جاریٛ بەجەکی کیمیایی سەنگەرکا پیٛشمەرگەیشا بوٙمباران کەردەن ،تازەترینشا بوٙمبارانو  شارو تازەی جە پاریزگاو کەرکوکی بیٛ، کەیەریٛ کەسیٛ گیانشا بەخشا و نزیکەو شش سەد کەسا زەخمینیٛ بیینیٛ.

ئیٛمە ئەجیٛما دماو هەلەبجەیو ئەنفالی ئیتر جینوٙساید و کوردی مدروٙ، وەلێ  پاسە نەبی،هوٙکاریٛش فریٛنیٛ، کەمتەرخەمی ویٛماو ،بیٛ ئەخلاقی  فیسپەگای جەهانی و دەولەتە زل هیٛزەکا پاسەش کەردەن  جینوٙساید و تاوانەو جەنگی بەردەوامیش بوٙنە .

ئاشتی و ئارمی پیٛوەرژیوای بەدی نمیٛ هەتا تاوانبارا جینوٙساید وهەڵەبجەی  و ئەنفالی و ئەویٛشا  تەری سزا و ویٛشا هوٙر نەگیڕا، چەنی ئانەیچ مەشوٙ  وجارای  مادی و مەعنەوی قوربانیا و  ڕوٙزگاربیا ئی تاوانیە کریوٙوە، هەتا دنییٛوە پەڕ ئاشتیەو  دوور جە جەنگو جەڵەبەی و کوشتەی دروسە کەرمیٛ.

 دکتوٙر ناجح گوڵپی

هەڵەبجە   16/3/2016

دڤیٛ ساڵیٛ چەی وەڵ ئی بابەتەمە نویستەن  4/5/2018 ی

 hewraman
Load More In گردین

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

یوەمین “ئەنیمێشن”و جهانی

یوەمین “ئەنیمێشن”و جهانی جە سەرزەمینو باستانی”شاری سۆتە” جە ٦٥ کیل…