یانە ئەدەب و هونەر ئەدەبیاتی کوانتۆمی ، پەیوەندو ئەدەبیات وفیزیکو کوانتۆمی

ئەدەبیاتی کوانتۆمی ، پەیوەندو ئەدەبیات وفیزیکو کوانتۆمی

112

ئەدەبیاتی کوانتۆمی ، پەیوەندو ئەدەبیات وفیزیکو کوانتۆمی

علی عبدالرضایی

هوٙرگیٛڵنای : ماکوان هەورامی 

بەباوەڕو نویسەری، ئاگایی هەرچن کەم جە بارەو کوانتۆمی پەی یاواو ودەرکو ئی بابەتیە پەنەوازەن چی بابەتەنە ملمێ سەرو

موتالەعەو “ساختاری”جە ئەدەبیاتەنە.دەرکو ساختاری،کرێڵی تەرین مەرجی پەنەواز پەی دەرکو پەیوەند وڕابتەیەن.
یانی زانای کەشفو پەیوەندی جە بەڕەسی و وردبینی ساختاری هەر ئەسەرێ ئەدەبی وهونەری نەقشێ موهێمش هەن.بە واتێ ،پەیوەندی میانو تیکەبەتیکەن(اجزا)،کە سازنەر وئافرینەرو هەر ساختارێ گەورەتەریەن.
.مەسەڵەن جە شیعر یا ڕازێ(داستان)،نمەکریۆ ستون نویستێ(سطر)، پسەو نوتێ جیاکەوتە جە دلێو ئا ئەسەریە بوینمێش.حەتا ئەر چەشتەو ولەزەتێ عانی(انی ولحظەایی) بیاونۆ وانەریش.
جانمایی چن ستون نویستە (سطر) پۆختە، دلێو شێعرێ بێ ساختار جە شێعری هامچەرخی ،وانەری توشو هەڵەی شێعر و شاعێرشناسی کەرۆ ، بەڵام شێعرێ بێ ساختار، نمەتاوم نامێ شێعرێش پۆوە بنیەیمێ.یانی هەر ئەسەرێ حەنەری٫هونەری بێ وەرچەم گێرتەی پەیوەندی وساختاری نە تەنیا شاکار نیەن وشناسنامێ شێعریش نیەن،بەڵکو دژ بە شێعریەن وبارو ئەدەبی مەتنی خڕنۆرە.
نمەکریۆ بڕیێ (قطعه) قەشەنگ جە دلێو شێعر یا داستانی بێ ورەچەم گێرتەو پەیوندی ئا قەتعەیە چەنی بەشانێ تەریو ئا ئەسەریە پەشت گۆش بۆزێم ، بێجگە ئینەیە،ساختارو پێوەری و “معیار” ئا ئەسەریە هۆکاری وڕێزەکاری قەشەنگو وێش جە دەس مدٚۆ ، و پڕوسەو”دال ومدلول”  مەتنەکەی توشو بێ باری ئەدەبی وشیویای کەرۆ.جە واقێع، مەتن شفحە(ناقص)بۆ.

هەر نویستێ ئەدەبی عانێ لوا سەرو ڵاپەڕەو کاغەزی ودەسێش کەرد نویستەی ،تەشکی زانشتی گێرۆ وێشۆ ، پی دەلیلۆ بە شێوازی ئورگانیک و سرۆشتی گنۆ شۆنەو قەوانینو”کوانتۆمی”.سا ئی مەتنە،بۆ بە مەتنی زانشتی وعیلمی ومشیو جە قەوانینو زانشتی پەیرەوی کەرۆ.
پەی ئینیەیە دەرکێ خاستەرمان بۆ جە بارەو ساختارێ “کوانتۆمی” پەنەوازەن پەیوەندانێ”کووالانسی”بشناسمێ.چون ئی پەیوەندێ جە مکانیک کوانتۆم ، چەنی نویستێ ئەدەبی یۆی گێرا وڕاسەڕا چەنی یۆی عەمەڵ کەرا ،  حەتا جە “سکانس″ فیلمێ ئی پەیوەندیە یاگەپاش دیارەن.

پەیوەندو”دلتا”٫”سیگما”٫”پی” کرێڵی تەرین پەیوەندانێ”کووالانسیێنێ” جە پەیوەندو”دلتا”ی” ٤لوب یەک ئوربیتال dو٤ لوب ئوربیتالdتەری   یۆی گێرا(جفت شدن).پەیوەندو”سیگما”ی کە موهێمتەرین پەیوەندو کووالانسیەن بە پاو گێڵای ،  دەورو گڵوگا
،   (محوەرو)دایۆی(تقارن)وێش گێرۆ.

جە پەیوەندو”پی”۲لوب ئوربیتالpچەنی۲ لوب ئوربیتالp تەری هەمپوشانی کەرا.پەیوەندی”پی”جە پەیوەندی”سیگمای”فرە بێ هازتەرەن ،  هۆکارو بێ هازیش گێڵۆوە پەی ڕزبەنی وئارایشو یۆنەگێرتەیی(موازی) .

بەشە وردیەکانش وهەمپوشانی کەمتەرو۲ئوربیتالو بەشدار چی پەیوەندیە.سا تاومێ واچم پەیوندی”پی” جە شێعرێ کۆتا گنۆ وەرو چەمی وجە سەرکەوتەی ئی جۆرە شێعرا کاریگەریش هەن.

هەر شێعرێ کۆتا تەنیا یەک “موتیفێ” پەیرەوش هەن جە “موتیفی”پەیرەو وشۆنکەوتە ،وێنێوەیچمان(تصویر)هەن.و بە پاو ئی وێنەیە وپی جۆرە هەر شاعێرێ، “تم”وبابەتو وێش بەرۆ ڕاوە ومنویسۆش سەرو کاغەزی.
سا جە شێعرێ کۆتا نیازێ بە “پاساژ”ی نیەن.وبیەو پەیوەندی بەینو بەشە وردیەکا وئەجزایش بێ تابۆ وشکۆن.
جە شێعرێ کوڵە،پەیوەندو”کووالانسی”یا نیەن یابە شێوازێ کەم هاز وێش منمانۆ ، بە ڕاسی ئێمە جە شێعرێ کۆتا چەنی “موتێف پەیرەوی یوانە (واحد)وەراوەرێنێم.
پەیوەندو”پی”پەیوەندێ بێ هازەن ، ساختارو وپێک ئامەی گلێرگاییش (متمرکز)هەن ،  ونمەتاوۆ جموجوڵیش بۆ دەورو چن گلێریەنە(مرکز).

ئی پەیوەندیە نەقشێ کرێڵیش(مهم) هەن جە شێعرێ کۆتانە ، ئی تایبەتمەندیە بیەن سەبەبو نەویەو چن”تاَویلی”جە دلێو شێعرێنە.

سا وانەر بە وەنەو چن ها بارەو پێسە شێعرانێ،چەشتەو ولەزەتێش چەنە نموەرۆ وچێوێش چەنە نمەگێرۆ.وشێعرێ پی جۆرە نویستەو و ئاوەزیە، قسێ سور وتازەو تەرچەکێش نیەن پەی واتەی.مەتن ،ئێژاو یەک بار وەنەیش هەن وگنۆ پەراوێزۆ.

هەرچن پەیوەندو”پی”جە پەیوەندو”سیگمای”بێ هازتەرەن،بەڵام پیوەندو “پی”چەنی”سیگمای”کارکەردێ خاستەرێش هەن.یانی ئی پەیوەندیە، توان وهازێ گەورە مخلۆقنۆ و پی جۆرە جاروبار بە”مونتاژ”و چن شێعرێ کۆتای وتێکەڵاوو چن وردەفەرهەنگ(زیرسیستم)ی کە جە ساختارێ گلێرگایی وەش بیەن.شێعر یاوۆ بە چن”تاویلی”.
یانی جۆرێ بنویسمێ کە دمامەتن(پس متن)جە ساختارێ نۆژەن وتازەی بەهرەمەند بۆ.ئی ساختارە نامێ”ساختاری ناگلێرکایی”گێرۆ وێشۆ.

بەداخەوە جە سننەتو ئەدەبی ئێمەمانا،شێعر،شێوازی ئاسمانی وڕوحانیش هەن پی جۆرە،شێعرێ کە ساختارێ ناگلێرگاییش هەن ، مەسنوعی وناسروشتی مەینە دلێو باوەڕو ودیدگای گردی.

سننەتو ئەدەبی ئێمە چی ڕاسیە خافڵەن کە جە شێعرێ درێژێ پسەو[سرزمین هرز]نویستەو[الیوت]کە کوڵینمان بە شاکارێ ئەدەبیش مزانمێ ،فەقەت ئێلکترۆنی دلێو پەیوەندانێ تێکەڵاوی وپازلی(ترکیبی) گنا جموجۆڵی وڕاکەوتەی.ئی شێعرێ ساختارێ تەمام ناگلێرگاییش هەن.
یانی ساختارو مەعنای ویاونایش،چن گلێریەن(چندمرکزی) ، جە ساختارانێ کوانتۆمی،پا ئێلیکترونێ یەک مولۆکولی کە بە ئەتۆم یا پەیوەندی تایبەت وابەسە نەوۆ بە ناگلێرگایی نامێ بریۆ .ئی ئێلکترۆنێ،جە سیستمێ تێکەڵاوی کە جە “تئوری”ئوربیتالی مولۆکولی ڕۆڵ ونەقشێ موهێمش هەن ملۆ چیرو ئانالیزی ساختاری.
خەیلێ جە ئێلکترۆنێ ناگلیرگایی مەیلو وگرایی فرەشان هەن پەی کنیەو ودورکەوتەی جە تۆمی(هستە٫اتم).زەمانێ چی ئاژەی وەرێ با پسەو”نۆتێ”کرێڵی جە “اکستراسیون”مەتنی ونویستەیی وێش منمانۆ.
وەلێ جە سننەتو ئەوپەرو پەسەندو ئێمە (کمال پسند) ئی نۆتەجیاکەوتە ویرۆسێ مەتنێ بە شمار مەی .پێسەشێعرنویستەی جە سیستمو سننەتی شێعرێوە پژگیان.مواچان!پێسە شێعرێ پەخشوپەڵا و ناسروشتیەن.بەڵام ئی جۆر شێعرێ بە هۆ عەیوەزای بیرونی(مابە ازای بیرونی) وشێوەی دیاری(وجە عینی) سروشتیتەرێنێ.ئی ڕەوشتە شاعێر٫نویسەر٫مونتەقێدی ئێرانی توشو هەڵەو شیویای کەرۆ.چون ئاوەزی کلاسیک نمیاوۆنە جە جیاوازی دلێو نویستەی پژگیا ونویستەی بە ساختارو ناگلێرگایی.
دەرکێ کە ئاوەزو کلاسیک جە ساختارو مەعنایی هەنێش شاعیری لکە مدٚۆ بە گردو شێعرەکاش بە پاو شێوازێ کە وێش پەسەندشەن.
یانی شێعر جە دیدو شاعێر یا وانەری کلاسیک مشیۆ دەورو یەک موتیفی بچەرخیۆ و تاک مەعناییە بۆ.
ئی دیدگای چن گلێرگایی شێعرێ پەسەند نمەکەرۆ ،  و جە ئەسەرێ ئەدەبی وەراوەر بیەی چەنی ساختارێ ناگلێرگایی مەزەنەکەردەو دارایی ساختاری ئی ئەسرەیە بە ڕاسی دشوارەن.چون جە بنەڕەت ساختارێ ناگلێرگایی نمەشناسۆ.
تا ئێگە یاوایمێنە ئەر مەتنێ داراو ساختاری ناگلێرگایێ بانێ بۆنەو “مابە ازای بیرونی”ڕاستەرێنێ.مەسەڵەن جە مولکۆلو٦دیمی( وجهی)”بنزن”ی٦ئەتۆمێ کەربۆن و٦ئەتۆمێ ئێلکترونی ناگلێرگایی کە چۆئامەو(محصول)تێکەڵاو چەنی پیوەندو”پی”یەنێ ،ملا دلێو ساختاری.
ئینەکە جەبنزن دوری(فاصله)پەیوەندو کربۆنێ چەنی کەربۆنێ تەری بە یەک ئەنازەن بۆنەو بیەو ئێلکترۆنێ ناگلێرگاییەن بەڵام ئێمەی ئێرانی دیکتاتۆر مەنێشانە!ئی” دمۆکراسی مەتنیە”مانە قەبوڵ نیەن وحەزێش پەنە نمەکەرم.
ئاوەزی سننەتی خوی وعادەتێش پینەیە گرتەن دەنگو مەتنێ تەری یا یۆی تەری بسەڕۆ(حذف صدای دیگری).وپەنەش وەشەن ئا دەنگەیە پەی هەمیەشەی خاموش بکەرۆ.ئەر ئێلکترۆنی ئوربیتالوdتەنەکەی(فلز)چەنی ئوربیتالوsبازنە(مدار)سەرین بانێ یۆیرە(تداخل)،جیحونێ(دریایی) جە ئێلکترۆنێ ناگلێرگایی جە ساختارو ئا تەنەکەیە وێش دیاری مدٚۆ.جە ئەنجام یاونای فلزی(رسانای فلزی)ڕوە مدٚۆ.
جە بەرڕەسی ساختارو ئەسەرێ ئەدەبی چەنی ئامیانو مەفهوم وگێرتەی ئی یاونای، دەق گێرۆ وتەشکی تایبەت خۆڵقنۆ پەی وێش.چونکە جە مەتنێ ،ئەر دەنگ یاونەر(رسانا)نەوۆ مەفهومیچ کاریگەر نیەن.
دیسان سننەتو ئەدەبی ئێمە جیاوازی میانو مەفهوم ومەعنای پەیش موهێم نیەن و شێعری کە کارکەردی یاونەری وهەرپاسە مەفهومیش نەوۆ ڕەدێش کەرۆ و گەورەیی(احترام)ئەدەبیش پەی نمەنیۆرە.
جە”گرافیت”ـەنە هەر ئەتۆمێ کەربۆن متاوۆ(دوە برابەرو ئاخنیایش) ۳تا٤ئێلێکترون جە ئیلێکترونێ واستەو وێش جە پەیوەندو کووالانسی بەشدار کەرۆ.یۆ چی۳تا٤ئێلیکترونا ناگلێرگاییەن. ومتاوۆ بە شێوازی “مُماس″مابەینو گازه(صفحه)گرافیتی گنۆڕا.پی بۆنەو گرافیت جە ڕواڵەتو بەری(بیرونی)وێش یاونەر وجە رواڵەتو کۆڵەکی(عمودی)بە سەفحەو وێش نایاونەرەن(نارسانا).ئەڵماس بۆنەو ئینەیە هەر٤ئێلیکترونو کەربۆناش مەیلو گلێرگاییشا هەن ناڕسا ونایاونەرەن.

سننەتو ئەدەبی ئێمە حەز بە شێعرێ ئەلاحێدٚە و”ناب”ی کەرۆ.ئەڵماسی پەرسۆ وئەرزشی فراوانێش پەی منیۆرە بەڵام مەزانۆ ئەڵماس نایاونەرەن. هەر مەتنی ناب وئەلاحێدٚە،مەر بە تەقالای ئەدەبی وگیان سەختیش! تاوۆ وانەری یاونۆنە جە مەبەستیش.بێجگە ئینەیە،مەتن شی نمەوۆ پەی وانەری وچەشتەش نمەکەرۆ.
بەداخەوە شاعێرـخوای(شاعرـخدا)وەڵین هەمیشە مداعیو نویسەری حەق واچی بیەن و وێش بە حەق زانان.مەتنانێش نویستێنێ کە دور جە ڕاسی بیەنێ.ئەر وێچێش بە شاعێرێ ئاوانگاردی دان قەڵەم،”آبستراکسیون”
ئاسا دیان وێشەرە وئاشناییش چەنی مەتنانێ کە خوراکێش جە ئارشیوو زەینی ئەدەبی گێریان نیەن.
شاعێری”مدرن”و”پست مدرن”هەڵای ئا”عالم ربانی”ـەنە.یانی زانشتی نۆ وتازەش نیەن جە شعوری بەڕۆ(بروز وابدیت).تاومێ واچێم شاعێری ئارۆانە وئاوانگارد نیەن.شاعێرو ئارۆی بە نویستەی گەرەکشەن دەس تەقنۆ مەتنی ناب وئەلاحێدٚە.یانی چەنی نارسایی ونایاوایی دەسو داسێش هەن.
زەمانێ شمە، مەتنێ نارسا منویستێ و حەز بە مەتنی ناب کەردێ،مشیۆ چینێ،یا تۆی فراوان جە وەردەنگ ووانەراتا فەراموش کەردێ!
سەرئەنجام ،شاعێری تایبەت وخاس نمەتاوۆ وەردەنگو ووانەری بە کۆمەڵێش بۆ.شاعێرێوە کە وانەری بە کۆمەڵو وفراوانش هەن مشیۆ گومانێش پەنە کەری.ئی جۆر کەسایەتییەفرەتەر چاچۆڵ بازەن(شارلاتان)تاشاعێری واقێعی وحەرەقەتی.

واچەنامە
ویروس=virus
اکستراسیون=extraction
بنزن=benzene
ابستراکسیون=abstraction
کووالانسی=covalent
اوربیتال=orbital
اوانگارد=avantgarde
کوانتوم=quantum
موتیف=motif
پاساژ=passage

تئوری=theory
مونتاژ=montage
انالیز=analysis
نوت=note
دال=signifiant
مدلول=signifie
مدرن=modern
پست مدرن=postmodernisme

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەمارو زانایی بیٛسارانی 

هەمارو زانایی بیٛسارانی پەیجوٙریێوەن بە قەڵەمو کورش ئەمینی ، بە تیٛر و تەسەلی لوان تانو زا…