یانە ویر پرۆژه‌و ماڵایره‌و هۆرامی جه‌ ئه‌ده‌بیاتو گۆرانی و‌ ئه‌سپی ترواو دوکتور چه‌مه‌ن ئارای

پرۆژه‌و ماڵایره‌و هۆرامی جه‌ ئه‌ده‌بیاتو گۆرانی و‌ ئه‌سپی ترواو دوکتور چه‌مه‌ن ئارای

239

پرۆژه‌و ماڵایره‌و هۆرامی جه‌ ئه‌ده‌بیاتو گۆرانی و‌ ئه‌سپی ترواو دوکتور چه‌مه‌ن ئارای

داریۆش ره‌حمانی

حه‌فته‌نامه‌و ئاواتی. ژماره‌ 49. میهرو 1396 رۆجیاری

[[شاعیرانیه‌ پێسه‌و مه‌ڵا په‌رێشانی، مه‌وله‌وی، بێسارانی، ئه‌حمه‌د به‌گو کۆماسی، سه‌ی یاقووب ماهیده‌شتی، ئه‌رکه‌وازی، سه‌یدی… زوانو نویسایه‌که‌یشان هۆرامی نییه‌ن. که‌لامه‌کاو یارێسانی و شانامه هۆرامیه‌کا زوانه‌که‌شان هۆرامی نییه‌ن. نامێ ده‌قێقو زوانه‌که‌یشان: زوانو ئه‌ده‌بو گۆرانین. گورانیچ زوانێوه‌ن نه ‌ویه‌رده‌نه‌ و نه ‌ئیسه‌یچه‌ که‌س قسیش په‌نه‌ نه‌که‌رده‌ن و نمه‌که‌رۆ… ئی زوانه‌ چنده‌ به‌ له‌کی، که‌لهوری، لوڕی‌ و سۆرانیوه‌ نزیکه‌ن ئه‌نده‌یچه‌ به‌ هۆرامیوه‌ نزیکه‌ن… که‌سانێو‌ گه‌ره‌کشانه‌ بواچان‌ ئی زوانه‌ ڕوه‌ فوتیای مه‌لۆنی. من ماچوونه‌‌ ئی زوانه‌ چنده‌ ده‌هێ چێوه‌ڵته‌ری‌ ڕوه‌ نه‌مه‌نه‌ی‌ لوان. بنه‌ڕاو سه‌ده‌و بیست و یه‌کینه‌ دمایین بزماری‌ کویاینێ سه‌رو تابووتو ئی زوانیره‌‌… ناڕاسانه‌ ماچان گه‌وره‌جو، که‌نوله‌‌ و هۆرامانه‌نه‌‌ قسه‌که‌رێش مه‌نێنێ. ئی زوانه‌ قسه‌که‌رێش نه‌مه‌نێنێ… ئیسه‌ که‌ گۆران نه‌مه‌نه‌ن خاسته‌ره‌یچ ئانه‌نه‌ ئه‌پا به‌رویرانه‌ نواچمێ ئه‌ده‌بی کۆرانی به‌ڵکوو بواچمێ ئه‌ده‌بی کوردی. نواچمی‌ شاهنامه‌ی هۆرامی بواچمێ شانامه‌ی کوردی.]] دوکتور بێهروز چه‌مه‌ن ئارا. ئوستادو دانشگاو کوردستانو سنه‌ی.

شێرێ به‌یداخان منمانان شێری! مه‌وله‌وی تاوگۆزی

که‌سێو‌ بواچۆ بێسارانی، سه‌یدی، مه‌وله‌وی و ئه‌حمه‌‌د به‌گو کۆماسی و که‌لامه‌کاو یارسانی… زوانو به‌رویره‌کانشان هۆرامی نییه‌ن؛ که‌سێو بواچۆ زوانو ئی شاعیرانه محاڵو هۆرامانینه‌‌ مه‌رده‌ن و که‌س قسێش نمه‌که‌رۆ په‌نه‌؛ که‌سێو ته‌نانه‌ت شاره‌زاییه‌ ئه‌چامنه‌شه‌ ملو زوانو هۆرامیره‌ نه‌بۆنه‌ چه‌ بیاوۆ به‌ قسه‌په‌نه‌‌که‌رده‌یش؛ ماریفه‌تی عیلمی و زوانزانیش نیه‌نه‌ ڕادیه‌نه تا بتاوۆ بێلاگیرانه‌ جه‌باره‌و ئه‌ده‌بیاتو گۆرانیوه [هۆرامی]‌ نه‌زه‌ریه‌په‌ردازی بکه‌رۆنه‌‌. گردو شاکارو دوکتور چه‌مه‌ن ئارای په‌ی ئانه‌یه‌ بسله‌منۆ گۆران جیان ئه‌و‌ هۆرامی، یاگه‌به‌یاگێ په‌نه‌که‌رده‌و دوێ حه‌رفان. ئه‌چی ڕاینه‌ هه‌م وێش نییان سه‌رو کاریوه‌ و هه‌میچ خه‌ریکه‌ن ئادره‌سی غه‌ڵه‌ت مده‌ونه‌. ئه‌ڵبه‌ته‌ وێش ته‌نیا نییه‌ن. هامویرێ و پاڵپشتێش فرێنێ. ئیگه‌ یاگێ واته‌ی و باسیشا نییه‌نه‌. ئاد ئه‌نقه‌س به‌ڵام ناشاره‌زایانه‌ به‌ ده‌سبه‌رده‌و دلێ ده‌سنویسه‌کا و به‌ تایوه‌ت ئا شانامانه‌ که‌ به‌ هۆرامی نویسیاینێ، فتواش داینه‌ په‌ی برێو واچا به‌یاگێ [ۆ] مه‌شیۆ حه‌رفو [وو] بنویسیۆنه‌‌. رۆسه‌م و زۆراوش که‌رده‌ن [رووسه‌م] و [زووراو]. ئایا دسنویسه‌کانه‌ پاسه‌ نویسیان؟ نه. گردو ده‌سنویسه‌ وه‌ڵینه‌کا، به‌ ڕانویسی ئارامی [فارسی، عه‌ره‌بی] نویسیاینێ و به‌ [و]. په‌هله‌ویچه‌نه‌ [ۆ] هه‌نه‌ نه‌ک [وو]. ئاد به‌جیاتی ئانه‌یه‌ به‌ینه‌ ڕوه‌و‌ نوسخه‌ خه‌تیه‌کاوه‌، شانامه‌ی ساقوه‌که‌رۆ، لوان و گێڵان بزانۆ خه‌ڵکو کرماشان و ئیلامی ئیسه‌ چه‌نی شانامه‌ی موانانێوه‌. به‌ واته‌و ئادی ئه‌چا یاگانه‌ خه‌ڵک [ڕووسه‌م] ماچان نه‌ک [ڕۆسه‌م]. ئه‌ر یاوگه‌ش هه‌قێقه‌ت بیایا و لوایایچ هۆرامان زانێنه‌ ئیسه‌یچه‌ هۆرامانه‌نه‌[ۆ] ماچان نه‌ک [وو]. خۆ بێسارانی، سه‌یدی و مه‌له‌وی ئیلامه‌نه نه‌ژیواینێ. ئه‌گه‌ر بواچمێ قسێ شه‌فاهییێو خه‌ڵکی پیمانه‌ گیریا په‌ی ساقوه‌که‌رده‌و ده‌سنویسه‌کا، هه‌ر هۆرامان هه‌ن وه‌ڵێوه.‌ چوونکه‌تێ گردو فێعڵا و فره‌ینه‌ واچاو شانامه‌ی هۆرامیێنێ نه‌ ئیلامی و کرماشانی. مه‌شیۆ ئیستێسنا بلۆ سه‌رو قاعێده‌ی نه‌ چه‌پوانه‌ش. به‌ واڕاو حه‌رفێوی زوانێو‌ نمواڕیۆ. ته‌نیا زوانه‌که‌ قه‌ره‌ت مه‌گنۆره‌. هه‌رپاسه‌ که‌ دوکتور پا هه‌رمانێشه‌ زوانو شانامه‌که‌یش قه‌ره‌ت وسته‌نه‌ره‌. یاوگه‌و دوکتور چه‌مه‌ن ئارای چێش بییه‌ن: [ۆ] درۆس نییه‌ن و [وو] درۆسه‌ن. [وو]یچ فره‌‌ته‌ر ئیلامه‌نه‌ و که‌لهوڕینه‌ هه‌ن. که‌لهوڕیچ له‌هجه‌یه‌ کوردین. ساپه‌س ئی شانامه‌ به‌ کوردی نویساین و پێوه‌ندیه‌ ئه‌چامنه‌ش به‌ هۆرامیوه نییه‌ن!

ئینه‌ غه‌در و ناهه‌قیه‌ گه‌وره‌ی‌ تاریخین وه‌رانوه‌ر به ‌هۆرامانی. زڵمی‌ ئاشکرا و تاوانیه‌ گه‌وڕینه‌ ده‌رهه‌ق به‌ زوانو هۆرامی و ئه‌ده‌بیاتو ویه‌رده‌یش. جمنه‌ره‌ و یاوگه‌و نه‌زه‌ره‌کاو دوکتور چه‌مه‌ن ئارای،‌ سیاسه‌ته‌ن و ئیدئۆلۆژیێوی ڕووتی ناسیۆناڵیستی نه‌ک ڕه‌وش و مه‌نتێقی عیلمی. هه‌ر باریه‌ره‌ بلمێ په‌یش، ئه‌ده‌بیاتو گۆرانی بێ زوانو هۆرامی ماناش نه‌ویه‌نه‌ و نیه‌نه. مه‌دلوولی بنه‌ڕه‌تیو ئه‌ده‌بیاتو گۆرانی، هۆرامین. واچێ گۆرانی و هۆرامانی چندسه‌د ساڵێ وه‌ڵی واچێ‌ کوردیوه‌ ویه‌رده‌شا هه‌ن‌. هیچ سێحر و که‌ڵه‌کیه‌ نمه‌تاوۆ زوانیه‌ته‌ری و نامیه‌ته‌ری یاگه‌گیرو زوانو هۆرامی که‌رۆنه‌‌‌. گۆران یانی هۆرامی. هۆرامی یانی گۆران. ته‌نانه‌ت به‌ په‌یلواو مامۆسا باباشێخ حسه‌ینی: یاگێش هه‌نه‌ به‌جیاتی ده‌سه‌واچه‌و گۆرانی بواچمێنه‌ هۆرامی یا هۆرامانی. چوونکه‌تێ واچو هۆرامانی باستانیته‌ره‌ن جه‌ گۆرانی. [هامشی بر دانش زبانشناسی، س 291] گێره‌ بواچیۆ خه‌ڵکانیه‌ته‌ر پێسه‌و له‌ک و که‌لهوڕ میاوانه‌ ئه‌چا مه‌تنانه و حاڵیشا مه‌بۆنه‌‌. چیگه‌نه‌ زوانشناسی مه‌شیۆ جوابو ئا دیاردانه‌ بده‌ونێوه‌ نه‌ تاریخوان و زواننه‌زان. هۆرامی چه‌نی له‌کیی و ئه‌وته‌ر زوانه‌کاو محاڵو ئه‌ده‌بیاتو گورانی فره‌ نزیکیشا بییه‌ن پێوه‌. واچێشا قه‌رز گێرتێنێ. ئینه‌ دیاردیه‌ ته‌بێعین. هه‌ر به‌ واته‌و باباشێخ حسه‌ینی ئه‌دبیاتو مه‌نزوومو قه‌ومو له‌کی به‌ زوانو گۆرانی ئه‌سیلی یانی هۆرامانی نویسیان. [واوه‌ی، س288]

ئه‌ر بواچمێ چوون که‌لیمێ له‌کییێ، لوڕییێ و که‌لهوڕییێ ئامێنێ دلێ زوانو هۆرامی[گورانی] ئیتر ئا زوانه،‌ هۆرامی نییه‌ن ئاوه‌خته‌ په‌ی نموونه‌یچ مه‌شیۆ بواچمێ زوانو فارسیی، نامێ ده‌قێقه‌ش فارسی نییه‌ن چوون په‌ڕن ئه‌و واچه‌ عه‌ره‌بیا. مه‌سه‌له‌کێ فره‌ سادێنه‌. مه‌تنو ئا به‌رویرانه‌ به‌نامێ گورانیوه‌ ئه‌ژناسه‌ کریاینێ هه‌نێ وه‌رو ده‌سینه‌. ئا زوانایچه‌ نزیکێنێ به‌ زوانو نویسیایه‌کاو ئه‌ده‌بیاتی گۆرانیوه‌ هه‌رکام ساختار و ویه‌رده‌یه‌ تایوه‌تو وێشان هه‌ن. زانا و که‌سو وێش بێلاگیرانه‌ و به‌ پێوه‌ره‌گێرته‌یه‌ ساده‌ میاوۆنه ئا مه‌تنانه‌ فره‌ته‌ر به‌ قاڵبو کام زوانی موه‌ران. زوان دیارده‌یه‌‌ زینده‌ن. دماو سه‌د یا دوه‌سه‌د ساڵای وه‌ره‌ وه‌ره‌ زوان مواڕیۆ و فارۆجمه‌ مه‌ی ملشه‌ره‌. ئه‌ر پاسه‌ بۆ و چه‌مه‌راو ئانه‌یه‌ بیمێ زوانو ئیسه‌یه‌ رێک مه‌شیۆ عه‌ینو پانسه‌د ساڵا چێوه‌ڵی بۆ و ئه‌گه‌ر پاسه‌ نه‌بۆ ئانه‌ زوانێو‌ته‌رن، ئینه‌ گردو زواناو دنیای مه‌گێرۆنه‌وه‌ر‌. ته‌نیا تایوه‌ت به‌ هۆرامی نییه‌ن. مامۆسا حمه‌ڕه‌شید ئه‌مینی واته‌نی‌: گردو زوانانه‌، زوانو شه‌فاهی خه‌ڵکی چه‌نو زوانو نویسیاری توفیرشا هه‌ن. کام زوان نویسیاریه‌که‌ش رێک عه‌ینو قسه‌که‌ده‌که‌یشه‌ن تا بواچمێنه‌ ئه‌ده‌بیاتو گۆرانیچ مه‌شیۆ پاسنه‌ بۆنه‌. جه‌باره‌و نێر و مایچوه درۆسه‌ن فره‌و یاگاو هۆرامانیوه‌ ئا دیارده‌ مه‌نه‌نوه‌ به‌ڵام برێو یاکاو هۆرامانینه‌‌ عه‌ینو ئه‌ده‌بیاتو گۆرانی ئا دیارده‌ کزوه‌ بییه‌ن. هه‌رپاسه‌ فورمو تایوه‌تو شیعرێ مه‌شیۆ بگیریۆ وه‌رچه‌م‌. په‌نه‌وازیچه‌ن بزانیۆ نوسخه‌ ئه‌سڵییه‌کا،‌ چه‌نی و به‌ چه‌ شێوێو‌ نویسیاینێ و نویسیاینێوه‌ و په‌ی ساقوه‌که‌رده‌یشا چه‌ ڕه‌وێشێو په‌یره‌وی کریان‌. بێسابێقه‌ن یۆ به‌ی و به‌پاو قسه‌که‌رده‌و ئیسه‌یه‌و خه‌ڵکو محاڵێوی‌ تایوه‌تی [نه‌ محاڵو سه‌رچه‌مه‌و ئه‌سڵی زوانه‌که‌یچ] نوسخه‌ خه‌تییاو یه‌ره‌سه‌د چوارسه‌د ساڵا چێوه‌ڵته‌ری ساقوه‌ بکه‌رۆ و کا‌رش نه‌بۆ به‌ دسنویسه‌کاوه و نامێ هه‌رمانه‌کێچش بنیۆ هه‌رمانه‌ی عیلمیه‌‌!

هه‌‌رمانه‌و دوکتور چه‌مه‌ن ئارای بێژگه‌م قه‌ڵبو ویه‌رده‌ی و تاریخسازی په‌ی ناسیۆناڵیسمی کوردی هیچێوته‌ر نییه‌ن. ئاد به‌‌ واڕای و قه‌ڵبو حه‌رفێوی خییاڵش که‌رده‌ن مه‌تاوۆ ویه‌رده‌و ئه‌ده‌بیاتیه‌ چندسه‌د ساڵه‌و زوانێوی بڕۆ و بلکنۆ به‌ میراسو زوانیه‌ته‌ریره‌. دڵوه‌شانه‌‌ رۆسه‌مش که‌رده‌ن رووسه‌م. تۆ به‌ توو. رۆزگار به‌ رووزگار. پۆس به‌ پووس. رۆ به‌ ڕوو. شۆن به‌ شوون. چۆڵ به‌ چووڵ. کوڵ به‌ کووڵ… ئه‌و نه‌وه‌د و نۆ ده‌رسه‌ده‌که‌ی چێش په‌نه‌ مه‌که‌رۆنه‌. په‌ی نموونه‌ی نمه‌زانوو گه‌ره‌گشه‌ن و ڕاش هه‌نه‌ [ماچوو] یچ که‌رۆ به‌ [ئووشم]. ئه‌ڵبه‌ته‌‌ نمه‌تاوۆ. نمه‌تاوۆ فێعلێوه‌ بواڕۆ. ساختاره‌که‌ ئیجازه‌ نمه‌ده‌ونه‌. تاوایاش واڕێش. قه‌یش نییه‌ن. با دڵوه‌ش بۆنه‌. با چه‌نو هامویره‌کاش دڵوه‌شینه‌ بمانانێوه‌.‌ موانمێشوه‌ و موانانێشوه‌. ده‌سه‌ڵات نییه‌ن. شانامه‌ی کوردیش بواچان په‌نه‌ یا شانامه‌ی هۆرامی موهێم نییه‌ن. زوانه‌که‌ش هۆرامین. پێسه‌و ئه‌مری واقێعی هه‌رچیه‌ش په‌نه‌ که‌ران هۆرامیزوان زیاته‌ر که‌س نمیاوۆشه‌نه‌ و نموانۆشوه‌.

کاکه‌ دوکتور! که‌سانێو گه‌وره‌ته‌ر و سیاسه‌تبازته‌ر حه‌زشا که‌رده‌ن و گه‌ره‌کشا بییه‌ن هۆرامانی وزا قه‌راخوه‌ و نه‌تاوانشان. هۆرامان گه‌وره‌ته‌ر چانه‌ینه‌ به‌ یاگه‌واڕانی دوێ‌ حه‌رفا چیرو چه‌کماو سیاسه‌تو زه‌مانه‌یوه‌ بشاریه‌وه و بتاویه‌وه‌‌‌. هۆرامان پێسه‌نه‌ پێشه‌ی. گێره‌ ده‌مه‌نه‌ خول بدریۆ به‌ڵام په‌ی که‌سی قووت نه‌دریان و نمه‌دریۆنه‌. ئه‌گه‌ر کریایا و تاوایاشان هۆرامانی قووت بدا ئی گرده‌ ساڵه‌ قووتشا دابێ. ئیتر په‌نه‌واز نه‌بێ که‌سێو‌ پێسه‌و جه‌نابیت به‌ینه‌نه‌ مه‌یدان.

کاکه‌ گیان! ئه‌گه‌ر شۆنگیرو هه‌قێقه‌تی بیایانی، وینینی‌ ته‌نیا ده‌فته‌ره‌کاو یارسانی هه‌زاران سه‌فحێ که‌لامێنی و فره‌ینه‌ موتڵه‌قیچشان به‌ زوانو هۆرامینێ. چاگه‌نه‌ ئاشکرا و به‌ نویسیای ئامان زوانه‌که‌شا گۆرانه‌ن و هۆرامی. [جه‌ زوان وێما به‌ینێن بیزارم/ زوان هه‌ورامی ئاما وه‌چارم. بابا هندۆ، هۆرامی زمانی ئایینی یارسان، س 91] ئه‌گه‌ر مه‌تاوی و مه‌په‌رمی وێته‌ره‌ بلۆ ئا که‌لامانه‌‌ ده‌سکاری که‌ره‌ و پێسه‌و شانامه‌که‌ی زوانه‌که‌شان بواڕه‌!

به‌ واته‌و دوکتور چه‌مه‌ن ئارای: شانامه ‌حه‌ماسه‌و پاڵه‌وانا و قاره‌مانان. ڕه‌سم عه‌یاران و به‌زمو گه‌وره‌‌ گه‌وران. فێرکه‌رو ڕاسواچی و ئازاده‌گین. ئاد ئه‌پی هه‌رمانێشوه گردیماش فێرو ئازاده‌گی و ڕە‌سمو جوانمه‌ردا که‌رده‌ن و مه‌که‌رۆن!.

 hewraman
Load More In ویر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟

 چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟ جە ماوەو لەمپەڕینە  ژەنی هەر ئینا هوٙشو ئان…