یانە هەورامانی بشناسدیٛ یاد٘ێ جە کاک نەسرەدین شەریف زاد٘ەی

یاد٘ێ جە کاک نەسرەدین شەریف زاد٘ەی

46

▪▪ئاخ چند٘ سەخت بێ کۆچی ناواد٘ەت؟!

من و خیاڵ و
هانە و هەوار
پاڵوو تاقڵێ هەراڵەبرەمانە
چەنی وەیوەو وەهاری
دەسەملانیما بێ …
کوت و پڕ هەواڵێ کەوت کویسان!!
کویسان لەرزا …!
من و هانە و هەوار یەکسەر دڵما کەوتەرە!!
من گرەوانێ پەی تۆ
هەراڵەبرەمی پەی من
هانە پەی هەواری و
ئاسمان پەی گرد٘یما!
ئاخ چند٘ سەخت بێ هەواڵوو کۆچی ناواد٘ەیت؟!

▪▪یاد٘ێ جە کاک نەسرەدین شەریف زاد٘ەی

هانەگەرمڵە، یوە جە دەگا وەش و دڵ نشینەکاو هەورامانوو لهۆنینە. ئی دەگا وەشێ، ڕیشێوە تارێخی دوور و درێژش هەن. هەر ئاند٘ە وەسێن واچوو ئی دەگا وەشێ جە دێر زەمانەوە تا ئیسە، حەوت جارێ چۆڵی و وێرانیش بە چەموو وێش دیەن و ئاخر جاریچش جە جەنگوو بەینوو ئێران و ئێراقینە بیەن.
هانەگەرمڵە قەد٘یم دەر قەد٘یم یاگێ پیا ژیر و ماقووڵا، بەڵام … بەڵام … بەڵام … !! کەم دەعیا بیێنە و داخەی گرانەم! هەر ئی کەم دەعیە بیەیە، بیەن سەبەبوو گم نامی و بێ نامیشا!
ئەگەر قسە وەش و نەسەقەکاو لالۆ سالەی (سالەو عەولەی)، حەمەد٘مینوو ئۆسمانی، لالۆ ڕەشەی (ڕەشەو حەمە قڕاڵی)، لالۆ ئیبرایمی (ئیبرایموو زۆرابوو ئەلی بەگی)، ئەفراسیاو بەگی (سالار)، لالۆ سەعەی (قێخا سەعە)، قێخا مەجید٘ی، لالۆ حەمەی (حەمەو ڕەشەو قالەی) و … گلێرێ کەریوە و بە تەریبەو عەقڵی دەیشاوە سەروو یۆی و کەریشا کتێب، گێرە چند٘ پێسە ڕەشتەو مرواریو مامۆسا عەللائەدین سەجادیشا پۆوە با. گاهەز وەشتەر و شیرینتەریچ!!

ئەگەر تاوێ لا دەیمێ هەوارگەو ناسک خیاڵاش، گێرە ویری بەرز و خیاڵی ناسکشا تێقان تێقوو شاعێرە نامی و ناسک خیاڵەکا مرد٘ۆ و وەرانوەری کەرۆ. حەمەد٘خان لهۆنی (حەمەد٘خانوو مسەفا بەگی) – بە شێعرەو کەڵەکەیش کە بە ڕاسی شاکارا-، میرزا حەمەلاو مرادی، لالۆ کەریمی دەلاک، لالۆ سابیر کەریمی (سابیرە شەل)، فەرەیدوون بەهرامی (شرام هەورامی)، فاتێح ڕەحیمی، ئارام ڕەسووڵی، نۆزاد ئەمینی، ڕۆیا حاجی عەزیزیە و … مشتێ چی گەورە خەرمانینێ.

ئەگەر دەنگ وەش و گۆرانی واچەکاش کەرمێوە سەر، فرێ و فراوانێنێ. پێسە: حاجی حسەینی (حسەینوو حەمەڕەحیموو سۆفی ) کە مامۆسا ئۆسمان هەورامی بە جوانی ئاواتەوازوو دەنگیش بیەن، مامۆ خود٘اکەرەم، لالۆ کاکە (کاکەو سڵەی)، حەمە پیلۆ (مامۆ ئیسماعیل هانەگەرمڵەیی)، دێدە ئایشێ، دێدە بەیزا (بەیزاو عارفی)، سەعدی مرادزاد٘ە، ئیسماعیل هانەگەرمڵەیی، عەدنان هانەگەرمڵەیی مەشهوور بە عەدنان پاوەیی و …

ئەگەر یاد٘ێ جە کەسیەتە عێلمی و دانشگایەکاش کەرمێ، ئەوەدەرێنێ و سەرتەڵشا ویر بەرزی هەرگیز جە ویر نەشیە، کاک “فەراد٘ فەتحین” کە ساڵەو ۱۳۵٦ کۆچی ڕۆجیاری جە دانشگاو ئاکسفۆردوو ئینگلیسینە وانێ و جە ئەوەڵ مانگوو وەهاروو ۱۳۵۷ کۆچی ڕۆجیاری جە بڕلینوو ئاڵمانینە بە دەسی نامەبارەکوو ناحەزاو ئازاد٘ی (دیکتاتۆری ڕەزاخانی) ترۆر کریا!!

ئارۆ چی نوخشە کاروانوو پیا نامیە بێ نامانە!! یاد٘ێ کەرمێ جە ئازیزێ ویر بەرزی وەشەویسی کە ناواد٘ە ئاستیمێش جیا و داخەی فرە گەورێش نیا سەروو دڵوو گرد٘یماوە.
ئی کەسە بەرزە جە ویر نەشیە، کاک “نەسرەدین شەریف زاد٘ە” ن.

کاک نەسرەدین شەریف زاد٘ە بە پاو سجیلەکەیش ۱۰ ؍ ۷ ؍ ۱۳۳۲ کۆچی ڕۆجیاری جە دەگاو هانەگەرمڵەینە و جە دامانوو ئەد٘ێوە دڵپاکێ زەحمەت کێشێ ئیماندارێنە و دلێ یانێوە فەقیرینە چەمە گەشەکێش ڕوو بە دەلاقەو دنیە کەرد٘ێنێوە.
کاک نەسرەدین دلێ تەبێعەتی وەش و بێ وێنەو دەگاکێشەنە، چەنی بووەی وەشەو چنوور و سوورەهەراڵە و بۆژانەو سەردیارا، چەنی هاژەی ڕۆح ئەفزاو وەرواوا و هانە چەما، وەرە ورە گەورە بۆ و یاوۆ پەنە. کاک نەسرەدین وەختێ سجیلش یاوۆ پەنە منیاش مەکتەب، بەڵام وەروو هەتیمی، کەم دەسی و هەرپاسە گیر و گرفتوو ڕۆزگاری تەنیا تا پۆلوو چواری وانۆ و ئێتر دەس جە وانای و مەکتەبی کێشۆ!
کاک نەسرەدین هەر فرە زوو شانە شل کەرۆ پەی ڕەنج و مەینەتوو ڕۆزگاری و پەی هەرمان و کاری ئەوەڵ ڕوە منیۆ شارەزوور و جا دماتەر روە کەرۆ تاران و شارەکایتەروو ئێرانی!
داخەی گرانەم! جە تۆخوانوو جوانی کاک نەسرەدینینە جەنگوو ئێران و ئێراقی دەس پەنە کەرۆ و ناچار جە وەتەنی شیرینیش کە فرە دڵبەستەش بێ، ئاوارە بۆ و ملۆ شارەکاو: تارانی، پاوەی، ڕوانسەری، مەریوانی و دەگاو قەڵاجێ.
کاک نەسرەدین چی نەگبەتە ساڵاو ئاوارەیینە بۆنەو ویر و باوڕی بەرزیش، فرە و فراوان تووشوو عەزیەت و ئازاری بۆ و ناچار ملۆرە تاران و تا ماوێ فرە چاگە مەنۆوە.
کاک نەسرەدین جە دلێراسەو ساڵەکاو شەسینە گێڵۆوە پەی هەوراماناتی و خێزان منیۆوە یۆ و بۆ ساحیبوو یەرێ زاڕۆڵا کە ئاواتم ئانەن عەمەدرێژێ و یاگەگیرێ با.

کاکه نەسرەدین ساحیبوو کۆمەڵێ چێوە تایبەتیا بێ کە لازما بە ورد٘ی باسشا سەر کریۆ:

🔹ژیری و زانایی: ڕاسا کاک نەسرەدین بۆنەو گیر و گرفتوو ژیوایۆ نەتاواش درێژە بد٘ۆ بە وانای، بەڵام جە ژیری و زانایینە هۆردەس و باڵا دەس بێ؛ بە تایبە جە تارێخەنە. کاک نەسرەدین دایم چەنی کتێبی مەحشوور بێ و کتێب و وانای بەشێ فرەگەورە جە ژیوایش بێنێ و ئەگەر کتێبت چەنە گێرتایە، نەتاوێ ژیوۆ. درۆس پێسە بێ ماساوێ جە ئاوێ بڕیش.
وەختێ جە دەگاو قەڵاجێنە و جە ئەوەڵ ساڵەکاو حەفتاینە بیەیمێ هامسێ و بە نامێ من مامۆساو مەکتەبی بێنێ و ئاد٘ کاسب! ئەگەر من قیمەتوو پەنج هەزار تمەناو ئاوەختیە کتێبێ یانەمەنە بێنێ، بێ شک کتێب یانەکەو ئاد٘ی زیاتەر جە یەک ملیۆن تمەنوو ئاوەختیە کتێبێش چەنە بێنێ!! پێوەرە ئامۆشیەی فرە گەرمەما بێ و هەر وەخت و سەعاتێ لوانێ خزمەتش، ئی چند٘ چێوە کەوتێ وەروو چەمام: قەڵەمێ پەی یادداشتی، چند٘ دانە کتێبێ و چەمیلەکێش. کاک نەسرەدین دایم پێسە وانیارێ زەوق وەشوو زانشتگای کە ڕۆی دماین مشۆم جە تاقیکارینە بەشدار بۆ، ورد٘ و سەرەنجبەر خەریکوو وانای بێ. پەوچی جە شیکاری و وەڵامەو واقێعە تارێخیەکانە ئۆسای بێ وێنە بێ. باوڕ مەکەروو وەرانوەروو هیچ دوکتوڕاو تارێخێ ئی عەسرینە کەمش ئارد٘ایە. ئاد٘ دڵەنە یاوابێنە تارێخی و جە وانای تارێخی تێر وارد٘ەیش نەبێ و پاسە واقێعە تارێخیەکا موو بە موو شی کەرێوە ئەجێ وەختوو قۆمیایشانە وێش چاگە بیەن. بێ شک ئاد٘ زیاتەر جە ئۆستادوو دانشگای تارێخ زانێ و ئەگەر وەڵاتوو حەسابینە بیایە دوکتورای ئێفتێخاری تارێخیش دێنێ پەنە.
جیا جە تارێخی کە دلێشەنە گریابێ جە فرەو زانشتەکانە شارەزا و حەکیم بێ. وەختێ باسوو زیست شناسیش چەنی کەرێنی ئەجێ چەنی زیست شناسە گەورەکا وانانش. وەختێ باسوو نەزەریێ تەکامولی کەرێ، ئەجێ شەو و ڕۆ چەنی داروینی بیەن. وەختێ باسوو ویرچەمەو یوونانی کەرێ، ئەجی چەنی ئەفلاتوونی و سوقراتی و ئەرەستووی و … گەوره بیەن. ئەگەر باسوو ئەدەبیاتیت چەنی کەرد٘ایە، پاسە لوێ دلێ تان و پۆو باسەکەی ئەجی چەنی حەزرەتوو مەولەی وێما و شاملووی و بێکەسی و پەشێوی دایم بەزموو وێرەگا شێعریش گەرم بیەن.

هەرچی چی بابەتەنە قەڵەم بارمێ چەرمای قاقەزیرە، هەڵای کەمما واتەن و پی چند٘ خەتەیە قەناعەت کەرمێ.

🔹ناسک خیاڵی و سۆزوو شێعرێ: هەرپاسە کە وەرواتەو باسەکەینە ئیشارەتم پەنە دا کاک نەسرەدین پێسە باقی پیا ژیرەکاو هانەگەرمڵەی کەم دەعیە و بێ عینوان بێ و حەز بە وێ هۆرکێشتەی و وێ ئەرمانای نەکەرێ. ئێمە کە چند٘ ساڵێ شەو و ڕۆ پێوەرە بێنمێ و پەی من پێسە ویرچەمە و مەکتەبێوە فرە گەورەی بێ و تا مەنەنا وێم بە قەرزارش مزانوو، نەزانێنێ سۆزوو شێعرێش هەن تا ڕوێ داواو شێعرەکێ “هەر هەڵۆو بەرزە”و سوارەیم چەنە کەرد٘ و فەرماواش دلێ یۆ جە مەجەلەکاو سروەینە هەنەم و لوە بێزەشۆ. وەختێ لوانێ کتێب یانەکەش مد٘یەو عەکسێ ڕانیار ئاپۆی کە تازە دەوڵەتوو ترکیەی گێرتەبێ، کۆیانەرە و ئی بەستە شێعرێشە پۆ نویسیەنە:
“هەڵۆی ئارارات سنۆبەر قامەت
لە دڵما دەژیت تا ڕۆژ قیامەت”
شۆنەو ئێستەی شێعرەکێرە، چەنەم پەرسا ئی شێعرێ هینەو کێنە؟ ماوێ دەنگش نەکەرد٘. دیسان چەنەم پەرساوە. ئاخرش فرە بە شەرم و ئەدەب و فارس واتەنی بە ئێکراهۆ واتش هینەو وێمەنە!
ئێتر ئاوەختە زانام سۆزوو شێعرێش هەن. کاک نەسرەدین ساحیبوو دەفتەرێ شێعران و تا ئا یاگێ من بزانوو ئینا لا کاک ناسێحی برایشۆ و ئاواتم ئانەن ڕوێ بە چاپ بیاوۆ.
شێعرەو سەروو تەوەنەو مەزارەکەیش کە وەڵتەر پەی مەرگوو کاک فەرەجی ژەن برایش واتێ بێش و دمایی بیە نەسیبوو کێلەکێ وێچش، تەنیا نموونێوەن کە ئیسه ئینا وروو دەسیمەنە:
“کاکە هەمیشە جە لات بیمێ جەم
ئێمە پەپووله، تۆ کەرمێ بە شەم
کێلی قەبرەکەت گێرۆ تۆز و تەم
شۆرمێنەش هەر ڕۆ بە ئەسرینی چەم”

🔹ئێخلاقی بەرزی ئینسانی: کاک نەسرەدین ساحیبوو ئێخلاقێوە بەرزی ئینسانی بێ و چێوێ بە نامێ ئازار و عەزیەتوو ئێد٘ و ئەوی نەبێ جاڕەشەنە و ئەجێ ئی فەرمایشە ڕەنگینەو حەزرەتوو زەردەشتیە تایبە پەی ئاد٘ی وچیان و بە میراس تەنیا پەی ئاد٘ی مەنەن جیا: “شریف ترین دلها ازآن کسی است کە اندیشەی آزار دیگران در آن باشد.”
یانێ عالتەرین و بەرزتەرین دڵەکێ هینێ ئا کەسانێ کە ویروو ئازار و عەزیەتوو خەڵکی نەبۆ دلێشانە.

🔹ورد٘ وین و کەم قسە و قسە شیرین بێ: جە مەجلێسەنە وەش و ورد٘ گۆش گێرێ و فرە قسێ نەکەرێ، بەڵام وەختێ ئێوە قسێ، وێما واتەنی قسەکێش گوڵ کەرێ و نەخش بەسێ.

🔹ورد٘ سەرەنج و دوورەوین بێ؛ بە تایبە وەختێ باسێ سیاسی ئامێنە مەید٘ان. ئاد٘ پاسە چێوەکا لەیەک دێوە ئەجێ سیاسەت زانێ کۆنەکارا و جە زانشتگای سیاسینە دەرزش وانان.

🔹قوڕەد٘ین و بەرز تەبێعەت بێ و بێ قابلیەتی نەلابێ جاڕەشەرە. ئەجێ شێعرە شاکارەکێ پیرە هەڵۆو پووشکینی یا “من هەڵۆی بەرزی لووتکەی داڵانیم هەرگیز وەک قاڵاو ناکەومە چینە” کەو مەللا هەسەنوو دزڵیێ تایبە باڵاو ئاد٘یرە واچیەنە.

🔹وەتەن وەشەویس و نیشتمان پەوەرێ بە تەمام مانا بێ و شوکر پەی خود٘ای ئاخرش خاکوو وەتەنی بی نەسیبش، بەڵام داخەکەم ناواد٘ە و فرە فرە زوو!!

🔹هەرپاسە کاک نەسرەدین جە وەرزشیچ غافڵ نەبێ و فووتباڵ وەشەویسێ بە تەمام مانا بێ.

کاک نەسرەدین فرە ئێژاتەر چا واتە و واتیلە پەڕ عەیب و ئیراد٘انە کە من ئاورد٘ێنێ سەروو قاقەزی و لازما زیاتەر و تایبەتەر سەرش بنویسیۆ.

بەڵام داخەی بە جەرگەم!! ئی پیا گەوره بێ دەعیە ئاوەز بەرزە فرە ئەجەلی مەود٘ا نەد٘ا پەنە و جە ڕۆدیاروو ۱۴ ؍ ۲ ؍ ۱۳۸۸ کۆچی ڕۆجیاری، پەی هەمیشەی یانەئاوایش جە دنیە فانیێ کەرد٘ و داخەی گرانەش نیا سەروو دڵوو گرد٘وو ئانیشاوە کە نزیک و دوور ئەشناسێنێش.

کاک نەسرەدین کە خونچە ولوو ژیوایش جە بەرەگاو فەسڵوو خەزانینە کریاوە، گەرد٘وونی کارە چەپی جە گەرمە وەهاروو عەمریشەنە و جە گەرمەو وەهارینە، لکە دا خەزانوو پایزیوە!!

مەولەوی واتەنی:
“مشیۆ تاڵەی من خیلاف ئەنگیز بۆ
وەرنە، کێ؟ کێ دی؟ وەهار گوڵ ڕێز بۆ؟”

یاد٘ش سەوزا پێسە باخە بەهەشتیەکاو هانەگەرمڵەی
ڕۆحش بەرزا پێسە کەشە بەرزەکاش.

سوبحان ئەمینی هانەگەرمڵە
۱۴ ؍ ۲ ؍ ۱۳۹۷

  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی-فارسی

    “واچەنامەی هەورامی- ئێنگلیسی- فارسی” نویستەو موحەمەدشەریف یوسفی ڕوانەو بازارو …
  • حەیاتیٛ

    حەیاتیٛ تەقەلاوو ساڵێوێم جە غەریبیەنە پەی یۆسەی زایفێوێ دماش ئاما . ئەوەڵەو مشیۆم واچوو کە…
 hewraman
  • سوفی حسین نارنجڵەیی

    سوفی حسین نارنجڵەیی حاجی حسێن حمەڕەحیم سوفی  ئەشناسیا بە سوفی حسین نارنجڵەیی ، خەڵکو دەگاو…
  • ب.م.شاروٙ

    پەلیانەو هەورامانی ملوٙ خزمەتوو هوٙنیاری هەست ناسکو هەورامانی ” ب.م .شاروٙ ” ی…
  • ده‌گاو ژیواری 

    ده‌گاو ژیواری  وەڵیٛ جە گرۮ چیویٛ ژیوار واچیٛنە بە ماناو ژیوای و زیٛندەگی کەرۮەی و یاگیٛ ن…
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…