یانە ویەردە و هەورامانی هه‌ورامان (ده‌وره‌و ته‌وه‌نێ و مسی)

هه‌ورامان (ده‌وره‌و ته‌وه‌نێ و مسی)

185

هه‌ورامان (ده‌وره‌و ته‌وه‌نێ و مسی)

ئێمه‌ ئه‌گه‌ر گه‌ره‌کما بۆ تاریخوو هه‌ورامانی و تاریخوو ژیوای خه‌ڵکوو ئی مه‌حاڵیه‌ باس که‌رمێ، مشیۆ گێڵمێوه‌ په‌ی ده‌ورانوو (عه‌سروو)ته‌وه‌نێ و ئا وه‌خته‌ ئێنسانی نه‌ئاندرتاڵ چی دنیانه‌ ژیوایش به‌رذه‌ن سه‌ر. هه‌ورامان تاریخێوی فره‌ کۆنش هه‌ن که‌ وه‌راوه‌ری که‌رۆ چنی تاریخ و ته‌مه‌دۆنوو بین النهره‌ینی. هه‌ر پاسه‌ که‌ مزانمێ، ته‌مه‌دۆنه‌گه‌وره‌کێ پێسه‌و بین النهرینی و مێسر و هێند و چین و ئێرانی، جه‌ که‌راخوو ڕۆخانه‌کانه‌ وه‌شێ بیێنێ. به‌ پاو ئاسه‌وارانێو که‌ به‌ ده‌سوو دیرینه‌ ئه‌ژناسا جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ ئیزیاینێوه‌، ڕۆخانه‌و سیروانی یۆ جه‌ یاگه‌کاو ژیوای به‌شه‌ری ئه‌وه‌ڵیه‌ی بیه‌ن.
ساڵه‌و 1394ی ڕۆجیاری 4 تاقمێ دیرینه‌ ئه‌ژناسێ ئێرانیێ به‌ سه‌رپرێسی دۆکتر فه‌ره‌یدوون به‌یگله‌ری مۆدیروو به‌شو‌و پارینه سه‌نگی موزه‌و مێلی ئێیرانی په‌ی به‌ ده‌س ئارذه‌ی شۆنه‌ماو تاریخوو به‌شه‌ری چی مه‌حاڵه‌نه‌، جه‌ که‌راخوو ڕۆخانه‌و سیروانی(که‌ دماته‌ر لوا چیروو ئاوی)، هه‌ر جه‌ ده‌گاو سلێنی تا لاو سه‌دی به‌ تایبه‌ت جه‌ هه‌جیج و پرذه‌و مه‌ڵڵای ده‌سشا که‌رذ گێڵای و چێوێ فرێشا جه‌ ژیوای به‌شه‌ری ده‌س که‌وتێ. یۆ جه‌ ده‌سکه‌وته‌کا، ئه‌وه‌ئیزیای ده‌ستینێ ته‌وه‌نینێ و پێشێ حه‌یوانا که شکار کریایبێنێ و هه‌رپاسه‌ ئه‌وه‌مه‌نه‌و هارگاو ئایری بێ که‌ ئینه‌ گێڵۆوه‌ په‌ی ده‌وره‌کاو (پارینه سنگی میانی، پارینه سنگی جدید و فراپارینه سنگی).
جه‌ ده‌س پنه‌که‌رذه‌و ئی که‌شفیاتیه،‌ مێعماری ته‌وه‌نچنوو ده‌وره‌و ئێسلامیشا ئێسه‌و که‌ ده‌وروبه‌رش په‌ڕ بێ جه‌ سوفاڵی مه‌ڕیا و یاگانێ ته‌ر به‌ شۆنه‌ماو ده‌ورێوی جه‌ تاریخوو عه‌سروو ته‌وه‌نێ و پارینه‌ سه‌نگی ده‌سشا یاوا.
جه‌ یۆ چی که‌شفیاتیه‌ به‌ شۆنه‌ماو شکارچیا ده‌سشا یاوا که‌ به‌ مه‌زننه‌ به‌ینوو چل هه‌زار تا دوانزه‌ هه‌زار ساڵێ چه‌ی وڵ ژیواێنێ. به‌ واته‌‌و دۆکتر فه‌ره‌یدوون به‌یگله‌ری ئا به‌شه‌رێ که‌ چی په‌ناگانه‌ ژیواینێ، جه‌ که‌شه‌کاو شاهۆی شکارشا که‌رذه‌ن و ئینه‌ به‌ ئه‌وه‌مه‌نه‌ی پێشه‌ و په‌ڵاو جانه‌وه‌را چا مه‌ڕانه‌ دیاریش دان.
ئی باستانشناسێ مه‌زه‌ننه‌شا که‌رذه‌ن که‌ ژیوای به‌شه‌ری جه‌ که‌راخوو سیروانی گێڵۆوه‌ په‌ی عه‌سروو ته‌وه‌نێ، (پارینه‌ سه‌نگی دلێڕاسه‌ینی) به‌ینوو 40 تا 70 هه‌زار ساڵێ چه‌ی وه‌ڵی؛ که‌ ئینه‌ نیشانه‌ مذۆ ژیوای به‌شه‌ری چی مه‌نته‌قه‌نه جه‌ ده‌وره‌و پارینه‌سه‌نگی تا ده‌وره‌و ئێسلامی و تا ئیسه‌یچ درێژه‌ش بیه‌ن و یک سات مه‌نته‌قه‌و هه‌ورامانی هاڵی جه‌ به‌شه‌ری نه‌بیه‌ن.
ئی دیرینه‌ ئه‌ژناسێ جه‌ مه‌رحه‌ڵه‌کاته‌روو گێڵایشانه‌، زمسانوو 94ی جه‌ ده‌وروو ده‌گاو ناو و ئه‌سپه‌رێزی، مه‌ڕێوه‌نه‌ به‌ نامێ مه‌ڕه‌و سووچه‌ڕی‌ به‌ شۆنه‌ماو چێوانێوی پێسه‌و‌ سوفاڵی مه‌ڕیای و وه‌سیله‌ی ته‌وه‌نین و پێشێ حه‌یوانا به‌ تایبه‌ت پێشێ بزێ، که‌ گێڵێوه‌ په‌ی هه‌زاره‌و په‌نجۆموو وه‌ڵێ میلادی(7000سالێ چه‌ی وه‌ڵ)که‌ هینوو ئاژه‌ڵداره‌ فه‌سڵیا بیه‌ن، ده‌سشا یاوا. به‌ واته‌و ئی دیرینه‌ ئه‌ژناسا جه‌ به‌ینوو شش تا حه‌وت هه‌زار ساڵێ چه‌ی وه‌ڵی، کۆمه‌ڵگایێ ده‌وره‌و مێس ته‌وه‌نی چی مه‌ڕانه‌ (موه‌قه‌ت)ژیواینێ و ئاژه‌ڵه‌که‌شا جه‌ له‌وه‌ڕگاکه‌و ده‌وروبه‌روو مه‌ڕێ له‌وه‌ڕناینێ.
بڕێو شۆنه‌مایێ جه‌ عه‌سروو ئاسنی نزیکوو ده‌گاو ڕواری مه‌نێنێ جیا. پێسه‌و چن یانێ و قه‌برێوه‌ی گه‌ورێ ته‌وه‌نینه‌ که‌ سه‌قفه‌که‌ش گۆمه‌زیا و ده‌وروو یه‌رێ هه‌زارساڵێ ویه‌رذه‌ش هه‌ن. ئی قه‌برێ ڕه‌نگا یۆ جه‌ کۆنته‌رین شکڵوو گۆمه‌زه ‌وه‌شکه‌رذه‌ی جه‌ مه‌حاڵوو زاکرۆسی بۆ که‌ به‌ شێوه‌ی وشکه‌چین وه‌ش کریان.
نه‌ورۆزوو 1395ی هه‌واڵێوی وه‌ش جه‌ دوکتر ئه‌میر ساعێد مووچشی وه‌رپه‌رسوو دیرینه‌ ئه‌ژناسا یاوا ده‌س که‌ پاڵوو ده‌گاو ڕواریه‌نه‌ جه‌ یاگێوه‌نه‌ به‌ نامێو(سه‌رچه‌مه‌)ی ده‌گایوه‌ 6 هه‌زارساڵێ ئیزیاوه‌. ئی ده‌گا هینوو ده‌وره‌و مس ته‌وه‌نیا(مس سنگی). جه‌ ئی مه‌حاڵه‌نه‌ ئاسه‌وارێ پێسه‌و سوفاڵ، هه‌وه‌ڕی ته‌وه‌نین، که‌ره‌سه‌ی ته‌وه‌نین،ئه‌وه‌مه‌نه‌و پێشێ ئاژه‌ڵی و ئه‌وه‌مه‌نه‌و یانا ئیزیاوه‌. تا وه‌ڵێ ئه‌ژناسای سه‌رچه‌مه‌ی شاره‌زایی چامنه‌ جه‌ نشینگاکاو ده‌وره‌و مس و مسی دلێڕاسه‌ینی جه‌ مه‌حاڵوو هه‌ورامانیه‌نه‌ نه‌بێ و تا ئیسه‌ ده‌گایوه‌ ئه‌پی کۆنیه‌ جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ نه‌ئیزیایبێوه‌.
به‌ واته‌و ئی دیرینه‌ ئه‌ژناسیه‌ ئاسه‌وارێ جه‌ زه‌مانه‌و ئاسنیچ چی مه‌حاڵه‌نه‌ به‌ ده‌س ئامان که‌ نیشانه‌ مذۆ ده‌وروو یه‌رێ هه‌زار ساڵێ چه‌یوه‌ڵیچ ئی مه‌نته‌قه‌ یاگه‌ژیوگاو به‌شه‌ری بیه‌ن.

ئی ئاسه‌واره‌ ئه‌وه‌ئیزیای ئینه‌یه‌ نیشانه‌ مذا که‌ هه‌ورامان و به‌ تایبه‌ت گۆشه‌و سیروانی جه‌ هه‌زاران ساڵێ چه‌یوه‌ڵ هه‌ر جه‌ ده‌ورانوو پارینه‌ سه‌نگی و عه‌سروو مسی و ئاسنی و ده‌وره‌و ئێسلامی و تا ئیسه‌، به‌شه‌ر دلێشه‌نه‌ ژیوان و خه‌ڵکوو هه‌ورامانی ساحیبوو ڕیشه‌ی چن ده‌هه‌زار ساڵه‌یا.

هنری فیلد دیرینه‌ شناسی ئامریکایی سابت که‌رۆ که‌ ئی به‌شه‌ره‌ جه‌ عه‌سروو پالئۆلیتیکی (دیرینه‌ سنگی) جه‌ ده‌ره‌کاو پانیشتوو ئێرانی به‌ره‌و ئێگه‌ی‌ کۆچش که‌رذه‌ن.
جه‌ که‌شفیاتوو دیرینه‌ئه‌ژناسا به‌رکه‌وته‌ن که‌ به‌شه‌ری ژیر و ساحیب ویر جه‌ که‌راخوو ڕۆخانه‌و سیروانی جه‌ ده‌رانوو پارینه‌ سه‌نگیه‌نه‌ ژیوان و پاش نیان پاپله‌و عه‌سروو مسی و هه‌ر پاسه‌ عه‌سروو ئاسنی که‌ ئینه‌ جه‌ شۆنه‌ماو یاگه‌ ژیوایشا جه‌ که‌راخوو سیروانیه‌نه‌ دیاریش دان. هه‌ر پاسه‌ جه‌ پاپله‌کانه‌ هه‌رچی به‌ره‌و وه‌ری مه‌یمێ، مه‌حاڵوو ژیوای پانته‌ر بۆ.
ئه‌گه‌ر ده‌ورانوو ته‌وه‌نێ جه‌ یه‌ک یاگه‌نه‌ شۆنه‌ماو ژیوای دیارا،‌ ئی شۆنه‌ما جه‌ عه‌سروو ئاسنی جه‌ چن ده‌گایانه‌ دیاری مذۆ. ئینه‌ په‌ی ئێمه‌ به‌ر وزۆ که‌ هه‌ورامان هه‌شتا هه‌زار ساڵێ چه‌ی وه‌ڵ تا ئیسه‌ یاگێ ژیوای به‌شه‌ری یه‌کیاگه‌ نشینی بیه‌ن.
په‌س ئێمه‌ به‌ به‌ڵگه‌ متاومێ واچمێ وه‌ڵێ ئامای ئاریایه‌کا په‌ی فه‌لاتوو ئێرانی ئی مه‌حاڵه‌ پێسه‌و فره‌و مه‌حاڵوو ئێرانی ساحیب ته‌مه‌دۆن بیه‌ن و خه‌ڵکی یه‌ک یاگه‌نشین دلێشه‌نه‌ ژیوان.
تا ئی زه‌مانه‌ که‌ من خه‌ریکوو نویسه‌یه‌نا، دیرینه‌ئه‌ژناسێ جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ فه‌قه‌ت دوێ مه‌رحه‌ڵێ ده‌سشا که‌رذه‌ن کاوشگه‌ری و تا ده‌ورانوو عه‌سروو ئاسنیشا په‌یجۆری که‌رذه‌ن. یانێو نامه‌ینێنه‌ عه‌سرێو که‌ ئاریایه‌کێ و یا گوتی و لولوبیه‌کێ و کاسیه‌کێ که‌ به‌ ئحێتماڵی فره‌ چی مه‌حاڵه‌نه‌ بیێنێ. من ڕوێوی کامڵ چنی دۆکتر به‌یگله‌ری مۆدیروو دیرینه‌ئه‌ژناسی پارینه‌سه‌نگی ئێرانی بێنێ و په‌رسام چنه‌ش که‌ ئی ئاسه‌وار و شۆنه‌مای جه‌ ده‌ورانوو باستانی ئایا متاوۆ یاگانێوته‌روو هه‌ورامانیه‌نه‌ بۆ؟ جوابش داوه‌ تا سه‌رقوله‌و شاهۆی شۆنه‌ماو ژیوای به‌شه‌ری دیاره‌نه‌ و ڕه‌نگا یاگانێوته‌ر فره‌ته‌ر ئاسه‌وارێ ده‌س گنا به‌ڵام به‌رنامه‌و ئێمه‌ ئینا ده‌وراده‌وروو سه‌ده‌کانه‌ که‌ قه‌رارا بلۆ چیروو ئاوێ.
په‌س جه‌ گرذوو مه‌حاڵوو هه‌ورامانی شۆنه‌ماو ته‌مه‌دۆن و یه‌کیاگه‌نشینی دیارا‌ و ڕه‌نگا هه‌ر پاسه‌ که‌ جه‌ ئاژه‌ی جوغرافیایی و که‌ش و ده‌ره‌ و ژیوای کۆنوو خه‌ڵکوو ئێگه‌یه‌ پیویۆ، ته‌مه‌دۆنه‌کی و قه‌ومه‌کێ پێسه‌و لولوبیه‌کا و گووتیه‌کا و کاسیه‌کا مه‌رکه‌زشا ئێگه‌ بیه‌ن چوون جه‌ کۆهستانه‌و هه‌ڵمه‌ته‌شا به‌رذێنه‌ په‌ی جۆلگه‌ نشینه‌کا.

ئیبراهیم شەمس 

  • شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە

    شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە بە هامکاری ئەنجومەنو نمایشو پاوەی و یانەو دە…
  • نه‌باتیٛ

    نه‌باتیٛ ده‌نگوو پاڵایه‌کا وه‌ره‌تاوی خه‌میازێوه‌ش وست دلێ لچام.ئارام سه‌رنگا چڵکنه‌کێ چێر…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە

    شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە بە هامکاری ئەنجومەنو نمایشو پاوەی و یانەو دە…
  • نه‌باتیٛ

    نه‌باتیٛ ده‌نگوو پاڵایه‌کا وه‌ره‌تاوی خه‌میازێوه‌ش وست دلێ لچام.ئارام سه‌رنگا چڵکنه‌کێ چێر…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە

شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە بە هامکاری ئەنجومەنو نمایشو پاوەی و یانەو دە…