دەگاو هەجێجی

245

دەگاو هەجێجی

فەیروز فەرەجی

باس کەردەی جه بنەڕەتوو هەر دەگایوێ جه ڕوانگەو ئاکادمیکیەو سەختا و چیبۆنەو پەی باس کەردەی سەروو دەگاو هەجێجی بە نەعلاجی به دەمواچا و قەواڵا و شەجەرەناما کۆسەو هەجێجی که تا ڕادێو یاگێ پەرمایەنێ ساچیەیمێ.

پەی ئەرەمەرزیای دەگاو هەجێجی، پاسە ماچا جە دەورانوو هارونەڕەشیدٚیەنە عانێو کە سەیدٚقڕان بیەن  “سەیدٚ عۆبەیدۆڵڵا”ی چەنی “پیر ئیسمایل”ی برایش جە بەغدٚانە حەیبەتیێ زڵم و زۆروو حاکما ئا زەمانەیەنە بەرشیێنێ و پەناشا ئاوردێنە کەشە سەختەکا هەورامانی.

چا وەختەنە “سەیدٚ عۆبەیدۆڵڵا” کەمتەر جە دە ساڵاش بیەن و چیبۆنەو مەتاوۆ پا و پاو براکەیش کەرۆ و بە ناچار “پیر ئیسمایل”جە شارەزوورەنە مسپارۆش بە پیایوی بە نامێ سەمینی بە ئۆمێدٚوو ئانەیە دماوە فیروو تالیمی و وانای قورئانیش کەرۆ.

پیر ئیسمایل براڵەکەیش بە ئاقیبەتێوی نادیار مازۆ جیا و هەرپۆحاڵ نەبۆ میاوو دەگاو ئەسپەرێزی. جە ئاورایی و سەخڵەتی ڕۆزگاری هەر چاگە فەوت کەرۆ و ئیسەیچ زیارەتش ئانا وەروو دەگاو ئەسپەرێزیەنە.

دماتەر هەکە سەیدٚ عۆبەیدۆڵڵا  گەورە بۆ و ئاوەز پەیدٚا کەرۆ هەواڵوو براکەیش پەرسۆ و شۆنەماش مێزۆوە و گنۆ ڕا ڕووبە هەورامانی.

ماوێو جە شەڕەکانەنە شوانەی کەرۆ و دماتەر ئەسپەرێزەنە هەواڵوو فەوتوو براکەیش گنۆ گۆشش و ناڕەحتیێنە گێڵۆوە دما و جە سەروو هانێوو لای سەری هەجێجی بە نەعلاجی وێش مژیونۆ و دەس کەرۆ بە نما و تاعەت و ماوێوی فرە چاگە مەنۆوە.

ئی هانە سەرە ڕاو کاروانیا هەورامانوو ژاوەرۆی پەی شارەزووری بیەن.

ماوێو جارێو ڕاویارێو جە کاروانیا ڕاش گنۆ لاش و دڵش ئامێتەو رۆحوو ئاسمانی سەیێدٚی بۆ و لاشەو مەنوە تا با بە حەوت نەفەرێ.

ئی حەوت نەفەرە چەنی مرادٚیشا تەکبیر کەرا و لای واری هانەکەیەو مزگیێو کەراوە و وەشتەر و فرەتەر دەس کەرا بە زێکر و تەلیلە و نما و تاعەت.

دماتەر “سەیدٚعۆبەدۆڵڵا” فەوت کەرۆ. وەڵێ فەوتیشەنە یەرێ وەسیەتێشا پەی کەرۆ.

فەرماوۆ:

“تووتە نگادٚاری مەکەردێ، مامەڵەنە ڕێکی بیدێ و جە دزی دووری گێردێ.”

“دماو من ژەنی باردێ و لۆدێ شۆنی ژیوای وێتارە.”

“ئی یاگێ بێ دەرەتانا، گەرەکتابۆ بژیودێ دەگا و دەگا خولیەیدێوە و ئاوەختە پەیتا بەرگنۆ کە تۆشەبەرەکێتا چەنی دەشتوو مایدٚەشتێ وەراوەری کەرۆ.”

 

ئی وسیەتێ دماو چن ها ساڵا ئیسەیچ دلێ هۆرز و ئەرەنیشتوو خەڵکوو هەجێجیەنە ڕەنگەشا داینەو هەر مەنێنێ.

 

سەیێدٚ فەوت کەرۆ و حەوت مریدٚەکەش لای واری مزگیەکەیەو سراوناش و بە پاو وەسیەتوو ئاغەیشا ژەنی مارا. یۆشا زارۆڵەش نەبیەن و ماباقی با بە ساحیب و ژەن و زارۆڵەی.

پیجۆرە دەگاو هەجێجی کە ئیسە شش تایفێن مەرزیۆرە و بنەچەقش گێڵۆوە پەی “کۆسەو هەجێجی”

دەگاکێ بۆنەو ئانەیەو دەرێوی قووڵ و سەخت بیەن نامێشا نیان “هەجێج”

“سەیدٚ عۆبەدۆڵڵا”یچ بۆنەو ئانەیەو بە جوانی فەوتش کەردەن و بە واتێوتەر ڕیشش بەرنامان، کۆسە بیەن و پیجۆرە مەشهوور بیەن به “کۆسەو هەجێجی”

مزگی یام چلەخانەو کۆسەو هەجێجی ئیسەیچ هەرپاسە مەنەنەو و مەرقەدٚەکەیچ هەر هەن، بەڵام بە واڕ و گۆڕێوی فرەتەر جە ویەردەی.

هەجێج بۆنەو ئانیەیەو جە ماباقی دەگایەکا جیاوازیێ فرێش هەنێ ئێرانەنە و تا خایەت دنیانە مەشهوورا.

بڕێو جە جیاوازیەکا و تایبەتمەندیەکا دەگاو هەجێجی بە کورتی وزمێ وەروو چەما.

 

یوە: “فەرهەنگ و هۆنەر:

هەجێج بە دەسکردێ و سەنعەتێ دەسیێ مەعرووفا. کڵاش، چۆخۆڕانک، جاجم، جانماز، شەل و مەوجە دەسکردێ هەجێجیەنێ. مێزەرە یام دەسماڵی هەجیجیانە نمادوو تایبەتوو هەجێجیان و فرەو یاگانە مەشهوورا.

جە پاڵوو سەنەعەتە دەسیانە جە لانی فەرهەنگ و ئەدەبیەو یاگێوی بەرزش هەن و شاعێرێ و خوێنەوارێ و عالمێ دینیێ فرێش چنە هۆرکەوتێنێ.

 

دوێ: “مەرقەدٚوو کۆسەو هەجێجی.”

جە زوەو تا ئیسە مەرقەدٚوو کۆسەو هەجێجی یاگێ ڕاز و نیازوو خەڵکوو ئێرانیا و جە ساڵەنە چننەها هەزار نەفەرێ ئێرانیێ و لایدٚێ ڕوەش کەراوەنە و زیارەتش کەرا.

مەرقەڎو کوٙسەو هەجیجی

یەرێ: “سرۆشت و تەبێ

مەرقەدٚوو کۆسەو هەجێجی وەڵی فاڕیایشەنە

عەتی جیاواز جە باری جۆغرافیایەو و مێعماریەو”

دەگاو وەشەکێ هەجێجی پێسەو پەڵێو سوورەهەراڵەی خزاینەنە بناروو کوە بەرزەکا حەوت کەشانی. جە لانوو بینا سازیەو یانێش بە وێنێوی ڕێک و پێک وناراینێ و جوانخاسی تەوەن و کەڵەک و دیواریش یاگێ سەرەنجیا.

کەش و کۆ و کەمەرش حەکایەت جە ژیری و ژووژەڵی و نەبەزیای خەڵکەکەیش‌ کەرۆ کە چەنی دلێ ئی تاش و تلیەنە ساچیاینێ و ژیوای وەش و ئاسوودٚەشا پەی وێشا سازنان!؟

دەگاو هەجێجی

چوار: “پاک و پۆختەیی خەڵکوو هەجێجی”

پاک و پۆختەیی خەڵکوو هەجێجی  ئێننە زاق و دیاریا، بیەن بە مەسەلە. هەر چێو  پۆختە و نەخت بۆ ماچاش “هەجێجی پەسەن!”

ئی واتە وەختێو پەیت سەلەمیۆ هەکە ڕات گنۆ دەگاو هەجێجی و تێکەڵ بی چەنی خەڵکی و گێڵی کووچە و کۆڵانیشەنە.

هەجێج جە ویەردەنە یاگێ شەخەڵیش دوور جە دەگای بیەن و مزگی و حەوز و تەختان و یاگێ  دەس و دیم گێرتەیش بیەن و وەڵێ فرەو دەگایانە فازڵاو کەشی کریان و هەر ئاوەختە گرد یانێو پەی وێش حەمام و دەس بە ئاوی ڕێک و پێکش بیەن.

پەنج: “چەمەو بڵی”

چەمەو بڵی یۆ جە چەمە گەورەکا ئاوو “معدنی” ئێرانی و تا خایەت دنیایا.

ئاساوو بڵی جە دەورانوو وێشەنە مەشهوور بیەن.

تەماشە کەردەی و واردەی ئاوو بڵی، چەمێ و دڵ و دەروون گەش کەرۆوە.

ئاوو چەمەو بڵی جە لانی ئێقتێسادیەو سوودٚی فرەش هەن و بە واتەو کارشناسا چەنی نەوتێچ وەراوەری کەرۆ و ڕاویار و سەیرانکەرێ فرێچ گێرۆ بە وێشەو.

چەمەو بڵی
چەمەو بڵی دماو پەنگاوی

شش: “پەنگاوو داریانی”

ئی‌ پەنگاوە کە وەروو ڕۆخانەو سیروانیەنە گیریانەو هەرچن جە لانی سرۆشتی و جە بەین شیەی فرەو جە ئاسەوارەکا کوەنەکا و چۆڵ بیەی نیمەو دەگاو هەجێجی لتمێوی گەورە بێ بەڵام پەی کار و کاسپی و ئامەشۆ ڕاویارا و تووریستا مەتاوی چەمپۆشێش‌ چەنە کەری. پیجۆرە جم و جۆڵ و  قەرەباڵخێوی فرەش وسەنەنە دلێ دەگای و جیا چانەیە گێچەڵێش هەنێ تا ڕادێو ئاستوو کار و کاسپیش بەرز کەردەنەو.

 

حەوت: “هەوارێ هەجێجی”

چێوێو کە لاو فرەو خەڵکیەو ئەوەشاریا و نادیارا فرە بیەی هەورا هەجێجیان!

فرەو دەگایا هەورامانی دوێ تا یەرێ هەوارێشا هەنێ و دەگایچ هەنە ڕەنگا هەوارش نەبۆ.

خڵکوو هەجێجی بۆنەو ئانەیەو دەسەڵاتدارێ و حەیواندارێ بیێنێ، حەوت هەوارێشا بیێنێ و ئی هەوارێچە هەریۆ پەی وێشا هانە و کێڵ و کەپر و باخ و باخاتشا هەن.

گێڵوانە، شاهۆڵە، کڵهانی، کادٚرمان، دەشتە، چاڵەسرا و گاهۆڵە هەوارێ هەجێجیانێ.

“گاهۆڵە” بەرزتەرین و وەشتەرین و  مەشهوورتەرین و هەواروو هەجێجیان!

هەوارێو کە هانەچەمەش ئانا بنوو ویانە و جە وەرواوو نوورێ سەرچەمە گێرۆ. کەپر و حەوز و تەختانش دڵگیر و سێحراویا و یاگی جومعە و جەماعەتیچش هەن.

مێعماری هەوراوو گاهۆڵێ چەنی ماباقی هەوارەکا یاگاتەری جیاوازیش فرەن و بەشەر سەرەش سڕ مەنۆ.

ئی هەوارە حەوزوو دەس و دیم گێرتەی و نما کەردەی، ژەن و پیایش جیان.

یاگێ سەرەبڕیەی حەیوانی و ئاو واردەی گاو و هەسەری و حەیوانە وردەیش جیاکارێنێ.

کۆگاو قسەکەردەی و تەکبیر کەردەی گیر و گرفتا هەواری، یاگێ گەمەکەردەی زارۆڵاش ئانا چەنە.

یۆتەر جە جیاوازا هەواروو گاهۆڵێ جەم بیەی گردوو گیواوە واردەمەنیەکا و بۆ وەشەکان.

فرەو چا گیواوا کە دلێ هەوارەکاتەریەنە ڕەنگا پێوەرە نەبا، هەواروو گاهۆڵێنە گرد جەمشا جەما.

گرکەسر کەپرە، یاگێ چاشت کەردەی، وتەی، سەکۆ، کەلاروو هەسەرێ و گاو و گەورەکڵەی و ئاڵفیش‌ پەی وێش هەن.

چەمەو گاهوٙڵیٛ
هەواروو “گاهۆڵێ” – دەگاو هەجێجی
هەواروو “چاڵەسرا
چەمەو گاهۆڵێ”

هەشت: “وەنەنی”

وەش کەردەی وەنەنێ دەساوێژ و دەسکردوو هەجێجیان. هەجێجیێ وەڵێ ئانەیەنە پردی وەشە کریۆ، وەنەنیشا وەشەکەردێنە و وسێنەشا سەروو ڕۆخانیەنە و سەرشەنە پڕاینێوە و پیجۆرە ئاوەزشا سەروو سام و هەیبەتوو ڕۆخانەیەرە زاڵ بیەن.

وەنەنی جە لەقا مێوێ وەشە کریۆ و لەقێ مێوێ پێسەو تەنافێوێ تەنا یۆیەرە و ئێدٚەس و ئەودٚەسوو ڕۆخانەیەنە هێقمەش کەرا و سەرشەنە پڕاوە. وەنەنی فرە سامدارە بیێنە و فرەو کەسی زاتش نەبیەن سەرشەنە پڕۆوە. وەشکەردەی وەنەنێ حاڵ و حەکایەتێوی توول و تەفسێڵش هەن.

 

ئازیزا! تایبەتمەندی دەگاو هەجێجی فرێنێ، بەڵام پەیلواو من ئانەنە ژیوای سەربەرزانە و پاک و پۆختە، تێکەڵ چەنی کۆشیای، ڕاسی، ئاوەزی و سەلێقەی بە جۆرێو کە کەمتەرین ئەوەجەشا بە یاگەتەری کەوتەن، ئادٚیچ دلێ ئی کوە سەختانە و دلێ ئی دەرە بێ سەخاوەتیەنە و بێ دەرەتانیەنە کە پەڕ جە تل و تاشی و هاڵی جە خاکیا بە تایبەت جە دەورانی ویەردەنە کە ڕای پێوەنیێ نەبیێنێ و یام ئەر بیێبایچ سەخڵەتێ و تەنگێ بیێنێ؛ گەورەتەرین تایبەتمەندی خەڵکوو دەگاو هەجێجیا.

 

جە بارەو سەخت کۆشی و وەشی و سەلێقەو خەڵکی و دەگاو هەجێجیەو فرە کەس  باسش سەر کەردەن و شێعرێش واتێنێ.

پەی نموونەی چیبارەو دویەر شێعرێتا پێشکەش کەرمێ.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

دانای هەورامی فەرماوۆ:

جە دنیای ڕۆشن تەمرینم کەردەن

جە وەنەن هەجێج سەدٚ کۆڵم بەردەن

 

زووتەر مەویەروو سەروو سێڕاتی

با تێژ بۆ باریک منیچ پا پەتی

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

مامۆسا قانع فەرماوۆ:

مەنعی بکەن کەل و پەلی بێگانە بۆ وەڵات

تا پێشەسازی وەڵاتت بە هێز بێت و دەرکەوێ

 

بۆ بەرهەمی وەڵات و لە بۆ دەفعی لازمات

هێوام بە عیلی هەجێجە خەریک بێت و نەسرەوێ

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

میرزا سەعدۆڵڵای خەدیری فەرماوۆ:

یاران یادٚ خەیر هەجێجم کەردەن

دەروون بی ماتەم چوون یادٚی مەردەن

 

هەرچن شاخ و داخ سەخت و کۆسارەن

جە دیدگای من چوون لالەزارەن

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

کاکە باقی شەفێعی فەرماوۆ:

هەزار ئافەرین پەرێ ئەو سنعەت

پەرێ ئۆستادان کۆگای مەعرێفەت

 

خسووسەن هەجێج نۆتشەی نازار

پەڕەن جە ئۆسای بەرز و هیمەتدار

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ژیوایتا وەش و هەورامان ئاوەدٚان

 

نویسەر: فەیرۆز فەرەجی

نموونێو جه مێعماری حەوزوو قەدٚیموو هەجێجی

میٛزەرەی هەجیجی
  • شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە

    شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە بە هامکاری ئەنجومەنو نمایشو پاوەی و یانەو دە…
  • نه‌باتیٛ

    نه‌باتیٛ ده‌نگوو پاڵایه‌کا وه‌ره‌تاوی خه‌میازێوه‌ش وست دلێ لچام.ئارام سه‌رنگا چڵکنه‌کێ چێر…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
  • شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە

    شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە بە هامکاری ئەنجومەنو نمایشو پاوەی و یانەو دە…
  • نه‌باتیٛ

    نه‌باتیٛ ده‌نگوو پاڵایه‌کا وه‌ره‌تاوی خه‌میازێوه‌ش وست دلێ لچام.ئارام سه‌رنگا چڵکنه‌کێ چێر…
  • وەڵبەنڎ و دمابەنڎ  

    وەڵبەنڎ و دمابەنڎ Preposition  & postposition وەڵبەنڎ :  حرف جر : واتێوەنە  _ مورفیمێو…
 hewraman
  • سوفی حسین نارنجڵەیی

    سوفی حسین نارنجڵەیی حاجی حسێن حمەڕەحیم سوفی  ئەشناسیا بە سوفی حسین نارنجڵەیی ، خەڵکو دەگاو…
  • ب.م.شاروٙ

    پەلیانەو هەورامانی ملوٙ خزمەتوو هوٙنیاری هەست ناسکو هەورامانی ” ب.م .شاروٙ ” ی…
  • ده‌گاو ژیواری 

    ده‌گاو ژیواری  وەڵیٛ جە گرۮ چیویٛ ژیوار واچیٛنە بە ماناو ژیوای و زیٛندەگی کەرۮەی و یاگیٛ ن…
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە

شانوٙ کۆمسای جە دەگا وەشەکیٛ هەجیجی ملوٙ ڕاوە بە هامکاری ئەنجومەنو نمایشو پاوەی و یانەو دە…