یانە ویەردە و هەورامانی ئیشارەتێوە پەی یارسانیەکاو ھەورامانو لھۆنی 

ئیشارەتێوە پەی یارسانیەکاو ھەورامانو لھۆنی 

210

ئیشارەتێوە پەی یارسانیەکاو ھەورامانو لھۆنی                                            

وەرکوڵ:                                                                             

ھۆز وگەل و نەتەوەکا و میمان و سەرو ئی ھەسارەو زەمینیە، بە درێژایی و مێژووی ھەر یوشا پابەندینی بە ئاین و یرو باوەڕو پەیلوای فەلسەفەی دینی ویشاوە، بە پاو تاواو سەردەم و فاڕیایەکا پێڕەو دینی ویشا کەرا و فەرمانەکاو پەروەردگار و پەیامبەران و پیاخاسا بە گامارا، ھەرکەسێوە بە پاو کەش و ھەوا و ئاینی ویش، تەرزو پەرستش و خوای و جێ بەجێ کردەی فەرمانەکاش جە ئاینێوە پەی ئاینێوەتەری فاڕیوو و جیێنی جە یۆتری، چەنی ئانەیچە تاومی واچمی تەنیا جە ڕواڵەتیەنە جە یۆتری جیێنی، ئەنا جە جۆھەر و مەرامیەنە ھەریۆنی و وەرەو ئاڕاستە و ئامانجێوە ھەنگامی منیا.                                                                                              

 نکوڵی چانەیە مەکریو کە(ئایین)جە گرد وەخت و سەردەمێوەنە بە خاڵێوەو جیای منیورە جە دلی میللەتاو سەر ڕوەو زەمینیەنە، جە ڕووەو ئاینیۆ تاویوو گرد و کۆمەڵگەکاو سەر ڕووەو زەومینی پۆلین کریۆ، گیرو گرفت و ئاینی و مەزھەبیچ جە دونیایینە زیاد جە پێویستی ڕووبە ڕووەو ھوگیراو ویروباوەڕە جیاکاو ئی جیھانە بیەنۆ بەدرێژایی و مێژووی، جەنگی فرەی کریان ونی فرەی متیان سەرو دینەکا جەسەرتاپاو دنیایینە، جە ڕاستیچەنە یاگەو داخینە! ئانەیچە گیڵوە پەی ئا پەروەردە نا تەندروستە ئایینیەی کە جەلاو دەستێوە بە نامیو ئاینێوە، کە بەین بەین جە نام میللەتێوە دیاری کریای جەسەر رووەو زەمینی سەرھورمھا ، بە پاو مەرام و مەبەست و تایبەتیو ویشا مەردم ئاڕاستە کەراو نەوەی توندڕەو و جەنگخوازی بەرھەم مارا، جە سەرئەنجامینە ڕەنگداوەی خراپش بۆ پەی سەرتا سەرو کۆمەڵگەکاو دنیای و ڕق و قین و جیاکاری دلی ئاینەکانە دروست کەرا و کۆمەڵ توش و بێ بڕوایی و دوور کەوتەی جە بعزێ ئایینی کەرا، بێشک ئی پرۆسەیچە ئینا جە خزمەت و بەرژەوەندی و ھێز وجەنگیەنە  جە گردو دنیاینە و زەرەرو گۆرەیچ بە ھێزو خەیری یاونۆ.         

وەش بەختانە کۆمەڵگەو کوردەواری و بەتایبەت هەورامانی، جە چەمو کۆمەڵگەکا تەری ئەگەر بەراورد کریوو، جە ڕووەو کێشەو ئاینی و مەزھەبیۆ تا ئەندازێوەو خاسی ئاسودە بیەن و دووربیەن جە ململانێێ و دینی، ھەرچنە چەندین ئایین و ئاینزا جە ویش گیرۆ، بارو ئایینی جە کوردستانیەنە بەگردی سەقامگیر بیەن بە درێژایی مێژوو ئێستە و تەمەنای کەرمی ئایندەیچ خاستەر بۆ، ئەگەر دوژمنا و حەسودا فیتنەی نەنیاوە! ھەر ڕوداوێوەو نا ئاسایچ جە دلی کوردستانیەنە ڕووەش دابۆ و کاریگەریش جە سەر ئایین کەردەبۆ و پەی ماوەیوەو کەم و دیاری کریای گرژی و ئاڵۆزی تا یاوۆ جەنگیچش دروست کەردەبۆ، ھەر بە دەست کیسەو دوژمنای بیەن و بە مەرام و سیاسی و ئاژاوەی بیەن و دەستکرد بیەن نەک ویمانە، پۆکەی ھەرزوو جەلایەن دڵسۆزاو ھێزو خەیریوە چارەسەرو گونجیاش  پەی کریان و ناستەنشا ئێرەکە بڵێسەی سانۆ.                    

جە ڕووە و مێژوە و  شارستانیەتی ئاینیۆ هەورامان  ناوچێوەو پڕجە ئاین و مەزھەبی جیاجیای بیەن، مەرقەد و نەزەرگە و پەرستگاو ئاتەشگای فرەش چەنەن،  تا ئارۆیچ یاگەشا دیارا، سەرەڕاو ئی گرد کارەساتە مرۆڤ کەرد و سروشتیەیەی سەرو هەورامانیەنە ئامان، بەڵام یاگە موبارەک و روسوماتە دینیەکی پیسەو ویشا مەنینیوە، ئێمە چینە ئیشارەت مھەیمی بە یەری نەزەرگەو رێبەرو ئایینی جە ھەورامانەنە ئاھیشایچ(کۆسەو ھەجیج، سوڵتانی ساق، پیرشالیار)ینی، کە ھەریوشا ساحیب و تەریقەت و ویرو باوەڕو ویشا بیەن بە درێژایی و مێژوو ھەتا ئارۆیچ، ئی یەرە مەرقھیە بیەیشا ھەن جە هەورامانیەنەو خەڵکیوەو فرەی تابع و ویشا جە وەختە دیاری کریاکاو ویشانە زیارەت و ئێ یاگە موبارەکا کەرا، کە ھەر یەریشا گنا هەورامان و بەش وەرھەڵاتی، جە سنورو وڵات و ئیرانیەنە، بە پاو دەرفەتی ئە چی بابەتەنە ھەوڵمھیمی رۆشنایوەو زیاتەری وزمی سەرو یارسانیەکاو هەورامانو لھۆنی، پا ئومێدیە تاومی خزمەتێوەو گولانەی بە ئاین و داب و نەریتشاکەرمی.                                 

*یارسانیەکا کینی؟                                                      

یارسانیەکا پیسەو  توێژێوەو وەرچەمی کۆمەڵگەو کوردستانی بەرکۆتەن جە دێر زەمانینە، دابەشکەردەی خاک و کوردستانی دماو جەنگ و یوەم و جیھانی، یارسانیەکا دابەشبینی و جەیۆی ترازیینی بەھۆکارو حدودە دەسکردەکا، یارسانیەکا جە وەرھەڵاتیەنە  بە شێوازێوەو فراوانی بیەیشا ھەن جە باشوورو باکورو کوردستانیچەنە یارسانیەکا ھەنی و ساڵەھایا ژییویاو مێژووەکەشا دیارا،  ھەرپاسە جەوەڵات و شامینە بیەیشا ھەن، دماو دابەش بیەی کوردستانی بزوتنەوەو رزگاریخوازو نەتەوەو کوردی دەستتش پەنەکەرد، وردە وردە ھەست و نیشتمانی و نەتەوایەتی جە کوردستانینە ژڵیویا و سەرەش ھوردان، جە شۆڕش و شێخ مەحموودو نەمر و دەوڵەتی کوردستانی یارسانیەکا دۆرو ویشا وینان: پیسەو بەرگری کەردەی و پشتگیری و بەشدار بیەیشا جە حکومەت و کوردستانی، ئەگەر ئیشارەتێوەیچ بە شۆڕشو شێخ رەزای دەرسیمی دەیمی، ئانە ئاە پیسەو سەرکردەێوەو یارسانی دەرسیم رۆڵش وینان جە بەرگری خاک و کوردستانی و ئازادی گەلەکەیش، دەربارەو کۆمارو کوردستانی جە مەھابادی بە سەرکردایەتی و پێشەوا قازی مەحەمەدی، دیسان یارسانیەکا وەرھەڵاتی بەشێوە بینی جە کۆمەڵگاو کوردەواری وەرھەڵاتی، پیسەو پشتگیری کەردەی رۆڵشابیەن، تەنانەت تا ئیسەیچ بە ئاشکرا و شاریاوەیچ یادو ئا شۆڕشە کەراوە جە ناوچەو (یارسان)نشینەکانە.                              

*یارسانیەکاو هەورامانی:                                                  

یارسانیەکا هەورامانی وەر جە کۆچ کەردەیشا پەی شارو ھەڵەبجەو دۆرووەرش جە یەری دەگێنە نیشتەجیێ بینی(ھاوار، ھەوارەکۆن، دەرەتفێَ)، چوارپەنج یانەیچشا جە دەگاو دەرەشیشی بینی و چاگە ژیان و ویشا بەسەربەردەن،  بعزێ خانەوادەو دیارو یارسانیەکا پەی مەرام و جیا جیای پیسەو ژیویای یان ھەرمان و حکومی کۆچشا کەردەن پەی شارەکاو ھەڵەبجەو سلیمانی و بەغدای، یارسانیەکاو هەورامانی سەرو رەچەو ئاینو قەھیمیو ویشانی و نەبینی بە  موسڵمان، بە کورتی باسێوەوە سەرو ھەر یو چی دەگایا کەرمی(ھاوار ، دەرەتفێ، ھەوارەکۆن):                                

ھاوار: مەڵبەندو موبارەک و یارسانیەکاو هەورامان و لھۆنیا، دماو نەزەرگەو سوڵتانی ساقی جە پردێوەری جە دەگاو شێخان و بەش و هەورامانی ئۆھیمی، دەگاو ھاواری جە دووری(١٢)کم، جە وەرھەڵاتو شارو ھەڵەبجەیا، (١٠٦٦)م جە ئاستەو رووەو دەریایۆ بەرزا، کەشو(شنروێ)ئینا بەینەشانە،  کە(٢٠٤٢)م بەرزا، دەگاو ھاوار ھامساو وارو وەرئاواو ھەورامانیەنە، جە وەرھەڵاتییشۆ دەگا شارو تەوێڵەو بیارەن، خەڵکو ھاواری پەی پەیھا کەردەی ژیاویای و بەڕێوەبەردەی ھەرمانەو فەرمی و ئیداریشا ئاماو لوای ئی یەرە یاگیشا کەردین(ھەڵەبجە، تەویڵە، بیارە)، دەگاو ھاواری ھەر پاسە دیارا ناوچەیوەو تا واچی دڵگیرو وەشەنە، تەمام و خەڵک و ئی دەگایە یارسانیینی  چەنی ھەردووی دەگاو(دەرەتفێ و ھەوارەکۆنی).                                                                       

سەبارەت بە نام و مێژوو دروستبیەی دەگاو ھاواری خوا چەنەوەشبیەی (مام فایەق براخاس ھاواری) جەکتێبو (ھاوار جە چن دێڕێوەنە) ڕایوەو زانستی و زوانەوانیش ھەن کە ماچۆ: سەلمانای و گیڵای بەدماو نامی و (ھاوار)ی، سەختا زانیو دروست جە چیشیۆ ئامان، چونکە(ھاوار)نامێوەو واتایا و فرە مانای جە یۆش گیرۆ، ئەگەر شیش کەریۆ، بەڵام یۆ جە یاران و ئاین و یارسانی نامیش(ھاوار)بیەن، جە (یەمەن)یۆ ئامان، ئی دەگا بەنامی و ئاھیۆ نام نریان، بە مەزەندەو(مام فایقی) ماچۆ: وەر جە ئاھیچ  رەنگا نام و دەگاو ھاواری ھەر ھاوار بیەبۆ؟، بەڵام ھەر یوتەر جە یاران نامیش (شنروێ) بیەن، پاسەبۆ شنروێ ھەن، پا نامیچە چامنەن ھاواریچ ھەر ئاە دروستش کردەبۆ، مێژوو ئا یارا وەر جە مێژوو پردێوەری بیەن.                                                                              

ھەوارەکۆن ھاوارا، جە تەسویە و تاپۆینە حدودو مەرعەو ھەوارەکۆنی دیاریکریان، نەک ھاوار، تا ئیسەیچ موختارشا پەی ھەوارەکۆن نەنیانەرە، چونکە ئاگە ھاواریا، پۆچی جە رەسمیاتیچەنە بە دەگێوە  ئەژمارکریان.                                                                                           

بە پاو شەرفنامەی جە زەمان و حوکمو ئەردەڵانیەکانە (قەڵاو نەوسود و قەڵاو ھاوار و قەڵاو شەمێران)ی، (بێگە بەگ)کوڕو خان ئەحمەد فەرمانڕەوایی کەردەن، ئا سەردەمە ئەردەڵانیەکا گرد یارسانی بینی، یاگە و پێگەو دەگاو  ھاواری چا وەختەنە فرە گرنگ بیەن، کە قەڵاکە چۆڵ بیەن تاکە بەڵگەیوە نیا کە بەرش وزۆ بە جەنگ چۆڵکریا بۆ، ئەگەر بەجەنگیچ چۆڵکریابۆ پیسەو کوردی جەنگشاکەردەن نەک پیسەو یارسانی، پاسەبۆ حدودو ھاواری پی جۆرە بیەن، جە وەرھەڵاتیشۆ(تەپی سورەھاڵەکی، قەڵاو سایە قەڵای، شانو نەیجانی، بەنەن، تەپی کەڕە ھەنجیرە جەلاو واریشۆ کەلی ھەیشوور، ھەوارگەو خەجێی، دزەڕێ، کەنگە قووڵ، تاشو تاریکەڵێنی، قەسقوانو ئەفراسیاب بەگی، تا دارە سیاو (ڕەش)،  جە وەر ئاوایشۆ(تەپی چادرگە، کەژی سۆفی رەشید بە گرد پاڵوە پەی قەڵاو زینی و تاسەر ئاوەو سیروانی)ئینە ئینا جە تاپۆو ھاواریەنە، لاو سەریش دەگاو(دەرەتفێ)ی، پاسەبۆ ھاوار و ھەوارەکۆن یو بینی.                                                             

جە ھاوار یاگەو مێژووی قەڵاو ھەوارەکۆنیەنە- نەزرگەو موبارەکشا کە بە شاخوەشێنی لوڕستانی مشھوورا- نەزرگەو جاوری کە یوبیەن جە دۆستەکاو(عەلی کوڕی ئەبی تالب)ی، خەلیفە قەمبەر کە ئاھیچ جە سەدەو یوەمو کۆچینە دماو نە مانای (عەلی)سڵامو خواش سەربۆ ئامینی ئی ناوچەیە، ھەرپاسە نەزرگەو شێخامۆش و میرئەسکەندەر چا دەگایەنەو ئاھیشایچ جە سەدەکا (١٢و١٣)ی کۆچینە چا دۆرو وەرە بیێنی، بە موختەسەری تاومی واچمی کۆنترین دەگان جە ھەورامانینە چەنی دەگاو سازانی چامنەنە مێژووەیوشا بۆنە، جە شەرەفنامەنە ئیشارەت پانەیەکریان کە ئاوەختە نزیکەو(٣٠٠٠)یەری ھەزار یانێوە بیەبۆ بەھۆو  خیلافی سوننە و شیعەوە پەرتەوازە بینی.             

جە کتیب و (ھاوار جە چەند دیڕێوەنە)جە لاپەڕە(١١)یەنە، خواچەنە وەشبیەی مامۆستا(ئارام نەجیب ئەمین) واقیعبینانە ھەریەرە دەگاو(ھاوار، دەرەتفێ، ھەوارەکۆنی)ی بە دەگاێوە جە قەڵەم دان و نوویستەنش((جە رووەو زمانەوانیۆ وشەو ھاواری جە دووی واژەی پێک ئامان (ھا) ئامرازو بانگ کەردەیا بەماناو: ئانا، یان چاگەن، بە چەمک و ئاماژەکەردەی (اشارە)، (وار)بە ماناو واری، بە یاگەو نزم واچیو یانی ھاوار – ئینا وارەنە.                                                                 

ھاوار: وشەیووە گۆرانیەنە، (ھەورامی)یا. دروست بیەی دەگاو ھاواری گیڵوە پەی سەرەتاکا سەدەو ١٤ ی زایینی کە (پیر اسماعیل کەوەڵانی) دروستشکەردەن، جە وەڵینیەنە جە دلی دەگاو (ناویە) دروست بیەن، دماوە فاڕیانۆ پەی یاگەو ئیستەی، بەڵام ھەوارە کۆن فرە کۆنا، چونکە جە وەخت و ھەرمانەو مڵکیەنە بعزێ ئاسارو قەھیمی ئیزیانۆ، ھینو زەمانو زەردەشتیەکا بی ینی، ھەرپاسە ناوچەو شنروێ (تاریکەڵێن) وەر جە چەند ھەزار ساڵێوە ژیویاش چەنە بیەن، چونکە یاگەو باخ و قەبری فرە کۆنش چەنەن.                                                                                 

ھەوارە کۆن: نیشتمان و بەڕێز (کاک ئەحمەد) بیەن کە یوو بیەن جە یارن و (سان اسحاقی بەرزنجی) و ئەژناسیای بە(ئەحمەدی ھاواری) و مەزارەکەیچش ھەر چاگەن، بەڵام ھاوارجە دروست بیشەن (وسەین) بەشداریش کەردەن کە جە خزمەت (میر ئەسکەندەر) یەنە بیەن، وشەی (وسکە) جە (وسەین)یۆ ھورگیریان.                                                                                

 خەڵکو ھەوارە کۆنی گردشا دلینە مشاو فۆتیا، ئیترمەزانمی بە جەنگ یان بەھوەو نەوەشی بیەن، تەنیا  ژنێوە بەرمشۆ ئاھیچە خەڵکو دەگاو (دزاوەری) ھەورامان بیەن، کە بە سەردای جە یانەو تاتێش بۆنە، لەمەش پەڕ بۆ، کوڕێوەش بۆ بەنامی (ئەحمەد) جە لاو لالوەکاش بە زاوڵەیی فێرو کڵاشکردەی بۆ، کەعومرش یاوا نزیکەو ١١ – ١٢ ساڵێوە، ئینجا (کوێخا مستەفا)جە ھاوار ملۆ و ئەحمەد مارۆوە پەی ھاواری پەنەش ماچۆ: ھەوارە کۆن گرد موڵکو تۆن ئاڎیچ ماچۆ: من بە تەنیا مەلووە، وەرو ئانەی(چەمو دواوان)ش بە دیاری مڎا بە ئەحمەدی، ئینجا نەوەش چەنە وزیوە، جە دماینە نەوەکاش ھەوارە کۆنشا ئاوەدان کەردەنۆ، ھەتا ئیسەیچ یوو جەتیرەو کوێخای جە ھەووارە کۆن موڵکش نیا، بەڵام جە ھاوار گرد موڵکە حدودیەکا ھاواری موڵکو ئاڎیشانی، پیسەو(سۆڵە، نۆمدەرە، وەزو ھەیاسی، شنروێ، دۆڵە ھەنجیر، ساھان)، جە دلی ئا یەرە تیرەیەنە ھیچ ناوەشێوە نەبیەن، ھەتا دماو شۆڕشو ١٤/٧/١٩٥٨، بە ھوەو بەعزێ شوعییۆ نەختێوە دەمارو تایفەگەری دروست بیەن، شۆڕشو ئەیلولیچ چا سەبەبەنە بە دوور نەبیەن، ھەتا ساڵو ١٩٩٤، چونکە ئیتر درزێوە دروست بی جە یوگرتەیی بەین و ئەرەنیشتەکانە، ھیچ رووداوێوە گرنگ جە ناوچەو ھاورامان و شارەزووریەنە بە بێ بەشداری یاریسانیەکا نەبیەن.                                           

دەرتفێ: دەگاو دەرەتفێی نامەکەش جە فرەیی نامی و  تفیەنە ئامان، ئاھیچ وشەیوەو ھەورامییەنە بەماناو (چەم و تفی)، وەخت و ویش پەنەشا واتەن حەوت یانە، ھام وەخت جە ھەورامانو بەشو ئیرانیچ دەگای تەر ھەن بەنامی و دەرەتفێی، (دارەتفیچ)پیسەو نامی و یاگەی جە فرە ناوچەو  کوردستانی بیەش ھەن، خەڵک و دەرەتفێی زیاتەر جە خەڵک و ھاوار و ھەوارەکۆنی متاوا بە ھۆرامی قسەی کەرا، گۆرانی واچی دیار(کەریم و سانیەی)، یون چا گورانی واچە میللیا کە ساڵانێوەو فرەی خزمەتش بە ھونەرو گۆرانی و ھۆرامی کەردەن، ھونەرمەندو میللی (کەریم ھاواری) جە ساڵو ١٩٢٧ جە ھەورامانو لھۆنی بەشو ڕۆژھەڵاتی کوردستانی چەمش بە ژیویان ھور ئاوردەن, جە تاو حکومەتو ئێرانو ئا سەردەمە ڕوو جە ھەورامانو بەشو باشووری کوردستان کەراو و جە دەگا خنجیلانەکەو (ھاوار) ژیویای بەسەر بەرا, سەرەتاو ژیویاو ئیھیچ پیسەو فرەو گۆرانی واچەکاتەرو دەڤەرو ھەورامانی بەھەرمان و  شوانکاری دەستش پەنەکەردەن.                                            

*یارسانیەکاو هەورامانی جە رووەو کۆمەڵایەتی و داب و نەریتیۆ:         

یارسانیەکاو هەورامانی دەگاو ھاواری شان بەشان و ھەردووی ئاوایی (دەرتفێ و ھەوارەکۆنی) جە روەو بارو کۆمەڵایەتیۆ چەنی خەڵکو ھەورامانی جیا مەکریاوە پیسەو یەکترینینی، ھەر پاسە ئاشکران یارسانیەکا هەورامانی جە بەین و ویشانە پەیوەندیوە کۆمەڵایەتی فرەشا ھەن بە تەرزێوە، خەڵکو ئی یەرە دەگایە گردیشا قۆمو یوترینینی و یۆتری مژناسا و فرە ئینی بەدەنگو یۆترینیۆ، جە وەخت و وەشی و ناوەشیەنە، بە پاو ئامارەکا سەرجەم یارسانیەکا هەورامانی نزیکەو (٦٥٠)خانە وادینی، جە پارێزگاو ھەڵەبجە و سلیمانی و ھۆلێرمنیشارە، یارسانیەکا تا ئیسەیچ پەیوەندیوەو تون و تۆڵی جە بەینشانە ھەن، ئا پەیوەندیە فرەجار بیەن بە مایەو سەرنج دای خەڵک و دەورەو وەرو ویشا، بێ شک ئینەیچە ھۆکارو زاتی و مۆزوعی ویش ھەن،                                                  ئاشکران داب و نەریت بە پاو فاڕیای کۆمەڵایەتی و ئاست و  رۆشنویری جە سەردەمێوە پەی سەردەمێوەتەری فاڕیای نۆعیش سەرەرە مەیۆ.                                                            

 (دوکتۆر محەمەد ئەمین هەورامانی) سەبارت بە جەژنە لاو یارسانیەکاو هەورامانی ماچۆ: جە روەو باوبرەوەو جەژنیۆ، سەرپاکو جەژنەکاو ئیسلامی، پیسەو ھەر خەڵکێوەو تەرو هەورامانی یاد کەراوە،  وی فاڕیای، جلو جوانی وتازەی جە وەرکەرا، چاشت کەردەی سەحبانەو جەژن و جەژنانە بەخشای سەرو زاوڵینە، قوربانی کەردەی و دابەشکەردەیش جە سەرو کەم دەساو فەقیرەکاو ویشاوە، دکتۆر حمە ئەمین هەورامانی یارسانیەکاش بەراورد کەردەن چەنی ھۆرامیەکا، بە دووی ھۆکاری: یوەمشا ویش ھۆرامیاو ئاشنایەتی تەمامش بیەن جە داب و نەریت و هەورامانی کە ئەسڵ و نەژادو ویشا، دووەم: یارسانیەکا فەرھەنگشا ھۆرامیا، دینەکەش چەنە بەرکەری فەرقێوەو فرەی مەکەری جە بەین و کەسێوەو ھۆرامی چەنی کەسێوەتەرو یارسانی، نزێکێوەو تەمام ھەست پەنەکریو جەبەین یارسانیەکا چەنی خەڵک و هەورامانی، بەڵگە مێژوویەکا پاسە بەرش وزا جەسەدەکاو ویردەینە ئا پەیوەندیە توندو تۆڵتەر بیەن تا دماتەری و ئارۆی ئەگەر بەراوردش کەرمی.                                                                        

*بارو ئابووری و یارسانیەکا:                                                       

سەرجەم یارسانیەکاو دەڤەرو هەورامانی ژیویاو و داھاتشا پەشت بەسۆ بەباخ و باخاتی و ئاژەڵداری و یۆژەنکەردەی، وەر جە کۆچکەردەی دەگایەکاشا جە ساڵەو(١٩٧٨-١٩٧٩) جە ھەر یەری دەگای (ھاوار، دەرەتفێ، ھەوارەکۆنی) وەی کەردەی (ھەنگی)ھەرمانێوەو دیارو خەڵکو ئی ناوچا بیەن، بەھۆ و ئانەی  ناوچەکەکەشا تا رادەیوە ھاوسنورا چەنی وڵاتو ئێرانی جموجوڵیوە ماوە ماوەی بازرگانی بیەش بیەن  بە درێژایی مێژوو و ئێستەیچ، بەڵام ئێسە ھەر پاسە ئاگاداریندی یارسانیەکا ھەرپیسەو خەڵکو هەورامان و ھەڵەبجەی فەرمانبەرو حکومینی و ھامینا سەمەرو (داروەن)و باخ و باخاتەکاشا کۆکەراوە و  ورەشاش، ھەرچنە داھاتێوەو کەمیشا دەست گنا، بەڵام بەھیچ شێوێوە دەستبەردارو موڵکەکاشا مەبا و نمازا  وشکی با، جە سەردەم و بەعس یەنە  یارسانیەکان بەنھینی بە نام لوغم و سەنگەرە ترسناکەکاو سوپاو عێراقی لوینیوەو ئاوەو باخەکاشا داران، پی ھۆکارەیچە چن شەھیدێوەشا دان.     

 (مامۆستا ئارام نەجیب)جەکتێبو(ھاوار جەچن دیڕێوەنە) منویسۆ: (ئانەی کە شایەنو باسی بۆ یارسانیەکا و بەتایبەت خەڵک و ھاواری یوەم دەگای بینی کە پارێزگاریشا جە داروەنی کەردەن، ھام وەخت یوەم دەگای بیەن کە ئیجازەشا پەی ئانەیەکەردن کە یوژەن کەراو یوژەنشا بۆ، ساڵ بیەن ١٢٠ تەن یوژەنشا کیاستەن پەی شارەکاو عیراقی، ساڵی١٩٤٥جە وەزارەتی مالیەو عێراقی فەرمانش پەی بەرشیەن).                                                 

*ھونەر و واتەی لاو  یارسانیەکا:                                                  

جە رووەو فەرھەنگو مێژوو و ئەدەبیاتیۆ یارسانیەکا بەشێوەو دیارو سەر بە دیالێکتو گۆرانینی، ھەرچنە یارسانیەکا هەورامانی بە شێوەزارو سۆرانی قسی کەرا، بەڵام ئاوازەکاو ھۆنراوەکاشا جە ئەدبیاتو گۆرانیۆ سەرچەمەی گیرا، جە راستیچەنە ئینە شایەنو ئانەینە سەرش مدرمی پەی لوای زانستیش پەی کەرمی، وەخت و ئانەیچە ئامان مێژوو و ئەدەبیاتو یارسانیەکا هەورامانی، لێکۆڵینەو ئەوتۆش جە سەرکریو، لایەنە شاریاوەکاش پەی جەماوەرو ئەدەب دۆستو نەتەوەکەمان رۆشنکریوە، دەربارەو ئەدەبیات و واتەی لاو یارسانیەکا، مام فایق براخاس ھاواری ماچۆ: ھاوار شاعیرو میللیش بیەن پیسەو(سۆفی ڕەشید، سۆفی کەریم، حەسەن چاوەش)، بەڵام وەرەسەی ئیڎیشایچ چی بوارەنە بێ ئەنجام بیەن کەس جەدماو ویشا پا رایەنە نەلوان، (لالۆ ویس مراد حمە عزیز)شاعیر و قسەزان کە بەرھەمش جە دماو ویش بە جیای ئاستەن ھێڵای چاپ نەکرینی، بەڵام کۆساری (ڕەمەزان ھەمیرخان)خاسا یاگە ھەنگوسش دیارا و دیوانو شیعریش ھەن.                                    

یارسانیەکاو هەورامانی جەروەو جوگرافیاوە سەر بە هەورامان و لھۆنینی، بەڵام ھۆرامی نیەنی و بەزوانو کرمانجو دلی راسەی قسی کەرا، بەڵام شیعرو گۆرانیەکاشا زیاتر ھۆرامینی، یارسانیەکا گۆرانی واچی تایبەت بە ویشا بیەن، فرە وەخت بەشداریاشا کەردەن جە ئاھەنگەکاو ھەورامانیەنە، بەھەردووی شێوەزارو ھۆرامی و سۆرانی گۆرانیاشا چڕیەن، چا ھونەرمەندە میللیا (کەریمو سانیە، نەجیم ئەمین ھاواری، مام عەمیر، محەمەد فتحوڵا، مرادخان، مەجید، واحید ھمیرخان، غەیدان، مەجید، جەمیل لەتیف، نامدار بارام)، ئانەی کە یاگەو  سەرنجیا ئیسە جەنام گەنجەکاو یارسانیەکا و هەورامانی کەس گۆرانی مەواچۆ، بەڵکو زیاتر جە مەراسیمو ئاینی ویشا سروودو عیرفانی موانا.

ھونەرو لولەژەنای لاو یارسانیەکا تا ئەندازێوەو فرەی بیەن و جەپاڵ گورانی واتەینە لولەشا دان وەنە چەندین لولەژەن جە ئاھەنگەکاو ھاواریەنە بەشداریشا کەردەن ئاھیشایچ پیسەو(ھیاس، عبدوالکریمی حەیاتێ، مرادخان، محموود ئەحمەد، نەورۆز، سڵێمان ھاواری)، دماو ئی لولەژەنا کەس نەتاوانش یاگەشا گیرۆوە.

*پەیوەندیو یارسانیەکا چەنی دەوروەریشا:                                                        

پەیوەندی یارسانیەکا جە ڕوەو ئاشنایەتی و کۆمەڵایەتیۆ چەنی ھۆرامیەکا زیاتر ھەستش پەنە کریۆ، ھۆکارەکا فرینی، بەڵام یو چانیشا (فەرھەنگ و تێکستو ئاینو یارسانیا کە بە دیالێکت و گۆران یان تاومی واچمی زوانو ھەورامی نوویسیانۆ)، بغەیر چینەیچە، پەیوەندیو یارسانیەکا چەنی بەگ و سانەکانو هەورامانی مێژووێوەو قەھیمیش ھەن، دەگاو یارسانیەکا بە بەشێوە جە هەورامانو لھۆنی مەیا ئەژمارای و جیامەکریاوە جە هەورامانی، چەنی دەگانشیناو هەورامانو  سەرتاپا خەڵک ناوچەکاتەری یارسانیەکا ھامەشۆشا بیەن، جە زەماوەنو شیوەنو یۆتریە بەشداریشاکەردەن، پەی نموونەی ھامسەنگەر چەنی خەڵکو عەبابەیلێی رروبەڕووەو سوپاو ئینگلیزی باوەوەو جە دەربەندو ئەشکەوەڵی جە سەردەم و شۆڕشو(شێخ مەحموودو حەفید)یەنە.                                         

پەیوەندی (شێخاو نەقشبەندی)چەنی یارسانیەکا پەیوەندێوەو دۆستانەی بیە، دووربیەن جە بەرژەوەندی تایبەتی و تەنیا مەرام چا پەیوەندیە پێوەژیویای بیەن، جە ناوچەو هەورامانیەنە بە تەرزێوەو برایانەی، (شێخو حسامەدین و سۆفی رەشید ھاواری) دۆرێوەو وەرچەمشا بیەن جە پتەوکەردەی پەیوەندو ھەردووی لای(ھۆرامیەکاو یارسانیەکا)، فرە وەخت سۆفی رەشید سەردانو شێخیش کەردەن پەی (باخەکۆن و تەوێڵە)ی، پەی چن روێوە جە خزمەتو شێخیەنە مەنەنۆ، ئاھیچ قەدرێوەو فرەش گرتەن، جە دیواخانەکەیشەنە فرەجار چەنی سۆفی رەشیدی سەروو سفرێوە نانشا واردەن، جە وەرچەم و میمانەکاو دیواخانو شێخی، فرەجار شێخو حیسامەدینی باسو ھاواریەکاش کەردەن پەیشا، داواش جە مسوڵمانەکا کەردەن، پەیوەندیشا چەنی درێژە پەنە بھا، وەشبەختانە ھەتا ئارۆیچ ئا پەیوەندیە ھەر خاس و بەردەواما.                                                                 

*چن کەسایەتێوەو یارسانیەکاو هەورامانی:                          

*خەلیفە رەشید:                                                                        

خەلیفە رەشید رێبەرێوەو دینی یارسانیەکا بیەن جە دەگاو ھاوریەنە، ساحیب و چندین سروودی ئاینین، کە باس جە راگەو حەقیقەتو یاری کەرۆ پەی یارسانیەکا بە زوانو ماچۆی یان ھۆرامی، زیاتەر بە سۆفی رەشید ئەژناسیان دلی خەڵکەنە، پەیوەندی رۆحیش بیەن چەنی یارسانیەکاو گەرمیانی و شێخاو نەقشبەندی هەورامانی، پاسە زانو بغەیر جە شیعرەو عیرفانی شیعری ھەجویچش بینی، بەڵام بە داخۆ شیعرە ھەجوەکاش فۆتینی.                                                            

-دوکتۆر محمەد ئەمین هەورامانی جەکتێبو((جوگراقیا و مێژووی ھەرەدێرینو هەورامانی جە ئاڤێستاینە)جەلاپەڕە ٣٥١یەنە، نوویستەنش: (یو جە نامداراو ناوچەو ھاواری:(ھاوار، دەرەتفێ، ھەوارەکۆنی….). ئی پیایە، بەنام بانگەن کە تاتەو(سۆفی رەحیما).                                        

ئی پیایە، ھەم پیاێوەو دینی بیەن، ھەم پیاێوەو ڕامیاری دنیایی، کەسایەتێوەو دینی بیەن پانەی کە ویش پەی ماوەو ئاوەزو ژیانو ڕابەری (کاکەیی)یەکا بیەن ھەڵس و کوتو دینی کاکەیی جە یانەکەشا پیسەو (کۆبیەیۆی)فرەجار نیشتینیرە.                                                 

جە ڕووەو ڕامیارو دنیایچۆ، سۆفی شێخو حیسامەدینی بیەن، بەلاو کەمیۆ، مانگی جارێوە بەویشو بەرماڵەکەو سەرشانیشۆ لوی خزمەتو شێخو حیسامەدینو، چاگە بە جەماعەت جە پەشتو سەرو شێخو حیسامەدینیۆ نماش کەردەن، دوکتۆر حمە ئەمین ئەچینە ماچۆ: (ھەر پاسە لاو منۆ پیسە بەرگنۆ) پا نیازەی کە ھەر دینێ کە خوای پەرسۆ ڕاێوە گیرۆوە وەرو ئیحتیمالا ئی ڕایە جە ڕاو دینێوەو تەریەنە یونەگیریاوە، بەڵام ئەنجام (یان سەرەنجام) یو گیراوە کە خواپەرستیەکەن.!         

*سۆفی رەحیمو خەلیفە رەشیدی(لالۆ رەحیم):                                       

لالۆ رەحیم کوڕو سۆفی رەشیدیا، ئاھیچ پیایوەو قسەزان و  میمان پەریزبیەن، کەسایەتێوەو ھیمن بی، زانیاری فرەش پەنەبی سەرو ھەر بابەتێوەو کە پەرسیش چەنە، دوکتۆر محمەد ئەمین ھەورامانی دەربارەو کەسایەتو سۆفی رەحیمی ماچۆ: سۆفی رەحیم پیاێوەو نانبدەی بی، ساحیب دیواخانو و گرد وەختێ میماندار بیەن، پیا ئایینیە یارسانیەکا، ئامێ پەی پردیوەری، بە مەرام و زیارەتو سلتانی، ھەمیشە جە تەکیەکەو سۆفی رەحیمیەنە، بە میمانی چی سەر و چۆ سەریۆ مەنینیوە.                

سۆفی رەحیم ساحیب و دووی ژنی فرە ژنانەو فرە مەردانەیچ بی، ویش جە یانەی بیەبۆ یان نا، ئا دووە ئافرەتانێ گرد ھەرمانێوەو پێویستی بە یانەو میمان و میمان داریشا بەگای ئاوردێنە، ئینەیچە یون جەخاسیەتەکاو و گرد ژەنێوە جە هەورامانیەنە.                                                    

 دوکتۆر هەورامانی جە باسەکەیشەنە درێژە مھۆ بە وەسفو سۆفی رەحیمی و ماچۆ: لالۆ رەحیم ساحیبو ویرێوەو تیژ بی، بە سەدان رازو حەکایەتش زانان، من ماوەو (٣)یەری ساڵی جە ھاوار مامۆستاو قەتابخانەکەشا بیەنا، ئا (سۆفی رەحیم)ە بە شەوان ئێ لاماو جەجیای تەلەفزیۆنی ئاە راز کەری پەیما و ھەر تەمام نەبیە و دمایشا نیێ، من بەھۆو دۆستایەتیم چەنی (سۆفی رەحیم)ی، ھۆو نیشتە جێ بیەم چاگە پەی ماوەو یەری ساڵی، تاوام (کتێبو کاکەیی) بنویسوو جە(ساڵو پەنجاکاینە) و ساڵو حەفتاکا جە چاپم دا.                                                                   

* مامۆ براخاس ھاواری:                                                            

(قوباد قوربانی عەلی) سەبارەت بە مامۆ براخاس پاسە ماچۆ: ھەرکەسێوە جە خەڵکو ھاواری خاسێوەش کەردەبۆ چەنی ھاوارێوە یان  غەیری ھاواری یاگەو شانازیا پەی گردی, وەرو ئانەی  ئا ھەرمانەو ئاھی بە موڵکو ویما زانمیش و شانازیش پوە کەرمی، پیسەو ھاواری و یارسانی و کوردێوەیچ، وەرو ئانەی ئا ھەرمان و کارا قەترێوەنی جە دەریاو نەریت و ئاداب و کەلتورو و فۆلکلۆرو کوردی بەگردی, قوباد قوربانی جە کونجێوەو نوویستەکەیشەنە ماچۆ: بە قەناعەتو من حاتەم تائیی عەرەب چارەکێوە براخاسی نانش نەدان بە خەڵکی کەچی ئانە باس کریو، ئەگەر ئارۆ پێویست نەبۆ  ھەرمانە خاسەکا باس کەرمی وگیڵمیشۆ پەی یۆتری، بەڵام فرە بە زەروورش مزانو خەڵکو غەیری کوردی ئی چیوا زانۆ، پەی ئانەی بزانا ئەگەر باسو ھەر یانە کوردێوە کەری حاتەمێوا پەی ویش.                                                                                                    

مامۆ براخاس بە راستی نامیو ویش بە ویشۆ بیەن، ھەرمانی فرە خاسش کەردەن پەی خزمەت و  ھاواریەکا، جە کتیب و (ھاواریەکا مێژوو کلتورشا) بە دووی بەرگی، کە جەنوویستەو بەندەیا، بەتەمامی باسما جە ھەرمانەکاو مامۆ براخاسی کەردن، پەشت بەخوای چاپ کریو و یاۆ خزمەتا.    

 * ھۆسا تۆفیق ھاواری:                                                   

مامۆ تۆفیق بە ھۆو ھەرمانە جوانەکاشۆ یاگەو ویش جە دڵو ھامچەرخەکاو ویشەنە کەردەنۆ،.ئی زاتە جە ساڵەو ١٩٨١کۆچو دمایش کەردەن جە ئۆردوگاو عەنەبی.                                          

-دوکتۆر محمەد ئەمین هەورامانی جە کتێب و((جوگراقیا و مێژووی ھەرەدێرینی هەورامانی جە ئاڤێستاینە) جەلاپەڕە٣٥٣ینە، پی جۆرە نوویستەنش:(کوێخا تەوفیقی بارامو مستەفا، یو بیەن جە پیا ماقوڵاو ھاواری، دەمڕاس و ھاواری بیەن، یو بیەن جە جەڕاحە بەنام بانگەکاو ناوچەو هەورامانی،  نام تەوفیق ھاواری جەڕاح، جە کوردستانینە دیاری بیەن.                                    

کوێخا تەوفیق چەنی شێخاو و بەگەکاو عەبابەیلێ فرە وەشیش ئامان فرە وەختی، بە (جومعان) لوان عەبابەیلێ و بە مازڵۆخەکەو سەرو شانەیشۆ چەنی شێخ رەشیدی لوان جومعەکەردەی.            

پاسە گیڵناوەو ماچا: کە جارێوەشا جەمیل بەگی بەڵخەی بارێ وڵاخی (بەرماڵ=مازلۆخ=نمازلۆح) بەرۆ دەگاو ھاواری پەی ورەتەی، ملۆ چایخانەو ھانە دریژ و ھاواریەکا، چاگە چەند سەعاتێوە مەنۆوە، کەسێوە مەبۆ (مازڵۆخ)ێوەش چەنە بسانۆ!                                            

مامۆ تەوفیق (کوێخا تەوفیق) ملۆ ئاگە، جەمیل بەگ و  مازڵۆخەکاش بە بێ بازاڕی وینۆ، ئینجا ڕوو کەرۆ ئا ھاواریەکا کە جە چایخانەکەینەبا، پەنەشا ماچۆ: (کوڕینە، ھەر یوتا سەرەو مازڵۆخی ھورگیردی و بەردیشۆ پەی یانەی، ڕوێ ھەر بۆ میمانێوەم ئیسلامتا بەیۆ و ئا وەختە دەردتان وەرۆ)، ئی قسەو مامۆ تۆفیقیە بۆ بە خێر پەی جەمیل بەگ و  ھەر یانیوە مازڵۆخێوەش چەنە مسانا.     

*ئا رووداوا کە یارسانیەکێ هەورامانی بەشداریشا چەنە کەردەن:         

١- جە ساڵو ١٨٧٠ینە (حەمە سەعید سوڵتانو ھەورامانی) چەنی عبدالرحمن  بەگو کوڕش جە قەڵاو جوانڕۆ ئیعدامکریێ، جافرسوڵتان کوڕو حەمە سعید سوڵتانی عومرش چوار ساڵ بیەن، (عبدولکریم سلیمان) دەرەتفێی بە کۆڵ شەوی جە جوانڕۆوە ئاوردەنشۆ پەی نەوسودی، ھەتاوەکو جە مەردەی ڕزگارش کەرۆ. 

٢-جە ساڵەو ١٩٠٩ ینە چەنی سوپاو ھۆرامیەکا بەشداریشا کەردەن جە ھێرشێوەنە پەی شارو تارانی چەنی تیرەکا تەرو ئیرانی پەی مەرام وڕنای شاو ئیرانی، (کەرم فتاح) سەرکردەو ھێرشەکە بیەن. ( ) 

٣- جە دووی جەنگو گۆرینە،  یوشا ھۆرامی و جوانڕۆیی، دووەمشا ھۆرامی و مەریوانی ھاوارییەکا تاوانشا دوژمنو ھۆرامییەکا ماڕا، ھەردووی جەنگەکە  بە فەرماندەیی و (مستەفا باوا) کریان کە ئەژناسیان بە (مچەو باوا)ی.                                                                                    

دماو ئانەی رژێمو بەعسی جە دمایی و حەفتاکاو سەدەو ویسەمینە، دەستش کەرد بە کۆچکەردەی دەگایەکاو سەر حدوودی، ھەر یەری دەگاو یارسانیەکا(ھاوار، دەرەتوێ، ھەوارەکۆن)کۆتی وەرو ئی ھەرەسە بێ   بەزەییەو حکومەتو عیراقی، ھەرچنە جە ئەوەڵۆ ملکەچ نەبیە بە فەرمانەکەو بەعسی، بەڵام بەعس سوور بی جەسەرو بڕیارەکەو ویش، پۆکەی بە پاڵپشتو ھێزێوەو سەربازی دەگایەکاش پەنە چۆڵکردی و جە ئۆردوگاو زۆرەملێو(عەنەب)ینە نیشتەجاش کەردی، ئی  دۆخەیچ پەی یارسانیەکا فرە نالەبارو نامۆ بی، بەڵام بەھۆو بەرزو ئاستو رۆشنبیریشا تا رادەێوە تاواشا ویشا گونجناو، واقیعەکە قبوڵ کەرا.                                         

سەفەر کەریم ھاواری

وەھارو/٢٠١٧

ئی بابەتە پەی کوٙنفرانسو هەورامان ئەشناسای نویسیابیٛ ، جە هەڵەبجە  ساڵەو 20/4/2017ی

 hewraman
  • تەوەن نیگارەو هەورامانی

    تەوەن نیگارەو هەورامانی یۆ جە شۆنەماباستانی و کۆنێ کە جە وەڵاتو ئێرانی و سەرزمینو هۆرامانی…
  • ئاڵاو کوٙتەڵی و گوٙرانییٛ چەمەرییٛ

                                           ئاڵاو کوٙتەڵی و گوٙرانییٛ چەمەرییٛ جە د یٛڕ زەمانۆ …
  • وەیوڵە باڵیٛ

    وەیوڵە باڵیٛ ڕاوڕەسمێوە قەڎیمیانەو ھەورامانی و گیٛرە کوردەواری بیٛ، ھەرساڵیٛ وارانو پەڵەی …
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیر سکڵه‌

پیر سکڵه‌   داریوش ڕه‌حمانی په‌ی نه‌به‌ز هۆرامی ئه‌جۆت پاسه‌نه.پاسه‌نییه‌ن.ئه‌ڵبه‌ته‌ پاسه…