یانە زوان سیمانتیکس و پراگماتیکس  ( Semantics & Pragmatics )

سیمانتیکس و پراگماتیکس  ( Semantics & Pragmatics )

187

  سیمانتیکس و پراگماتیکس  ( Semantics & Pragmatics )

سیمانتکس″  ماناسازی “   ماناکەردەی گردو بەشەکا  نویستەی زوانی  ” واتیٛ ، لکە ، بڕگە ، ڕستە ، واتار ….هتد  ” یام  ئا بەشەو زانستو زوانین هەکە پەیوەندیش هەن بە هوٙروشکنای و لەیەکدایوەو مانایەکاوە ، چن جوٙریٛو مانا کەردەیما هەن جە زانستو سیمانتیکینە :

  • مانای فەرهەنگیە
  • مانای ڕازوانیە
  • مانای میتا فۆریە
  • مانای ئیدیەمیە
  • مانای پراگماتیکیە

مانای فەرهەنگیە Lexical meaning : جوٙرە مانایێوەنە هەکە ئینا مەژگو قسەکەرینەو  جە سنورو قوٙرخو ویٛشنە نمەترازیوٙ ، ڕەنگا بە چن شێوازیٛ ماناکیٛشا بەر گنوٙ  :  نمونە  : ماناو  فەرهەنگی  ژەنیٛ  و پیای :  هەردووی ئانزانیٛنیٛ و  پەنەیاواینیٛ ژیرو هوشمەندیٛنیٛ ، ژەنی شوکەروٙ ،  پیا ژەنی ماروٙ ، پیا  نیٛرەن  و ژەنی میٛڵیٛنە ،  کریوٙ بڕێ جاریٛ  جە  ویارو مانای تەرینە  بەکار بەیا ، نمونە  : کاروان یانەو ویٛشەنە پیان .  چیٛگەنە  واتیٛ  ”  پیای ” یانی کەسێ خاسو  ساحیب دەسەڵاتو  سەخاوەتش هەن ، یام  ژەنو  یانە …یانی ئەگەر ژەنی نەبوٙ یانەنە  شیرازەو یانەی تیٛک  مشوٙ  .

مانای ڕازوانیە : Grammatical meaning

بەکار ئاردەی واتیٛوی چەنوو وەڵگیٛرو دماگیٛری ، ڕستەنە ، لکە _فریٛز نە  مانای ڕازوانیە بەخشوٙ ، یام  واتیٛوی پەی یاونای مانایٛوی تەریٛ  جە  ”  وات سازی Morphology   و ڕستە سازی Syntax ”  ینە  ،  ئینەیچ دوویٛ  ویاریٛنە  ویٛش مرمانوٙ :

  • بەکار ئاردەی وات سازی Morphology   ” وشەسازی ”  نمونە  سەرو پیای مارمیٛوە :   پییٛوی ، پیاکە ، پیاییٛ _ پیێ ،  پییٛوی : تاکی نەژناسیان ،  پیاکە : تاکی ئەژناسیان ،  پیاییٛ : کوٙ و پیای، چیٛگەنە  فاڕیای ئامان ملو ماناو  پیایرە ، بە نونگەو  واتە سازیوە
  • بەکارئاردەی ڕستە سازی Syntax  :  ڕستەنە  واتیٛ  جە ماناو  ویٛشا زیاتەر  مانا مڎاوە   نمونە :   ئینە هەرمانەو پیایانە :    بنەڕاوە  پەیوەندیش بە ماناو  فەرهەنگی پیایوە هەنە  ، یانی تەنیا پیا متاوٛوٙ ئی هەرمانیٛ بکەروٙ   ، پیا نامیٛوی  گردینیەنە ،  هەرپاسە  کوٙ _ جەمەنە  ، یانی  پاسە بوٙ  مانای فەرهەنگیە  پەیوەندی تنڎو توٙڵو  ویٛڕاسش هەن چەنوو  مانای ڕازوانی ، یانی نمەتاوٛی مانای فەرهەنگیە بزانی هەتا ماناو گراماتیکی _ ڕازوانی  ڕوٙشنە نەبوٙ ، پاسە بوٙ نمەتاوی ماناو  واتیٛ  بزانی هەتا ماناو  ڕازوانی _ گراماتیکی ڕستەکەی ڕوٙشنە نەبوٙ ، چەپەوانەیچ  مانای فەرهەنگیە  یاردیدەرەنە پەی  زانای ماناو ڕازوانی _ گراماتیکی ، بە مانێوە  وەرپانە  گردو ماناکا تەری  ”  ڕازوانی _ میتافوری _ ئیدیەمی _ پراگماتیکی ”  بارکریا سەرو مانای فەرهەنگی .

مانای میتافۆریە : Metaphor meaning    پەی دروس بیەو مانای میتافۆری پنەوازەن هەکە  واتیٛ  قوٙرخو یاگیٛ ویٛشەنە فاڕیوە پەی قوٙرخو یاگیٛوی ماناداریٛ تەری  ، یانی واتێوە چنڎ جوٙر ماناش پەی کریۆ  ”  استعارە ،  ئەو یوی شیەی ، کنایە ” ، نمونە : گروٙڵیەش کەوتە لیٛژی ،  یانی بەڎبەخت بی …. مانای میتافۆرە جە  واتەسازی و ڕستەسازینە دروسە بوٙ  ، گردو  واتەکا  و ڕستەکا  هەکە مانای میتافۆریەشا هەنە ، مانای فەرهەنگیەیچشا هەنە ،  نمونیٛ :  دەسبڕ = واتەسازیئەگەر بە ڕستەسازی  نیشانە دریوٙ : کابرا گردو زەڕەکەیش بەردو واردش  ،  بەدبەخت = هەمیشە هەرمانە کەروٙ هیچش دیار نیەن   ،  دەم پیس = فڵانەکەس دژمان ورەشا ، چەناکیٛ فریٛ مڎوٙ ……..  نمونیٛوە تەر :    هەر وڵاتێنە پیای گولانە  سەیەش گەوریٛ بوٙ  ، ئانە ڕوٙجیار ملوٙ کەلەرە …  چیٛگەنە مانا فەرهەنگیەکیٛش دیارەنە ، ویٛرەگا وەختەنە ڕوٙجیار نیشوٙ  سەیەو گرکەسی گەوریٛ بوٙ ، وەلێ مانا میتافۆریەکیٛش  ئانەن هەکە هەر وەڵاتێنە  پیای گولانە  بە  زلو گەورە تەماشە کریا  ئتر ئا وەڵاتە نەگبەتیشا و ڕوٙجیارو ئازادی نیشوٙ و ملوٙ کەلەرە  دنیا تاریکە بوٙ  …

مانای میتافۆریە دەمو بەکار ئاردەی  واتە سازی و ڕستە سازینە  بە زەریفی دروسە بوٙ و یاگیٛ ویٛش گیٛروٙ  ، یام متاومیٛ واچمیٛ  قسیٛ توٙکڵدارە .

مانای ئیدیەمیە : Edium meaning    چنڎ واتیٛوی ئەگەر پیٛوەرە بەکار بەیا مانیٛوی جیاوازەشا هەنە وەلێ ئەگەر بە جیا جیاو دننە دننەی بەکار بەیا مانایوە تەرەشا هەنە ، ئیدیەمەکیٛ جە بارو ڕستەسازینە ئازاڎیٛ نیەنیٛ ، کوٙتکریاینیٛ  و مەرجداریٛنیٛ  ، هەرپاسە جە بارو  ماناکەردەیوە  _ سیمانتیکسیوە  لیٛڵیٛنیٛ  چوون مانایوە بەخشا هەکە جیاوازەنە جە ماناو دننە دننەکاشا .

ئیدیەم  یەکێوە مانادارا ، کریوٙ  واتیٛ ، لکە ، یام ڕستە بوٙ ، هەرچنڎ  جە بارو لیٛڵیو مانایوە پیٛسەو یوٙی نیەنیٛ ، هەنشا  نەرما  هەنشا ڕەقا ،  جیاوازی میانو میتافوری و ئیدیەمی ئانەن هەکە  ماناو میتا فۆری فرە لیٛڵو نادیارە نیەنە  چەموو ئیدیەمینە ، نمونە:  ئاویش کەردە چیٛرش  ، هەڕ بەسەر ،  داش شوو ، سەرەکەویٛ …  کەسیٛو یەکەمجارش بوٙ ئی قسا بژنەوٛوٙ ناڕەحەت میاونە ئەو مانا کیٛشا ،  ئەگەر پیٛوەرە ماناشا کریٛوٙ  جیاوازەن جە ئانەی  ماناو واتەکا یوە یوەی کریوٙ  سەرە کەویٛ یانی سەرش سەرپوٙشی کەوەش دانەرە ، وەلێ مانا ئیدیەمەکیٛش ئانەن  کەسیٛوش مروٙ و  کەوە یام سیاو پوٙشوٙ ، یام ئاویش کەردەچیٛرش  ، مانا ئیدیەمەکیٛش  ئانە زوٙرش پەی ئارەدەنو خەریکا  یانەو لانەو ویٛشەنە بەرش پڕنوٙ و  یانەش ویٛران بکەروٙ   ، نمونەو چن واتێوە سەرنجە دەیمیٛ ” تەکنای ” تەنیا ویٛش جوٙرێنە ، وەلێ ئەگەر بی بە هورتەکنای  ماناکیٛش فاڕیوٙ بە جۆرێوە تەر ،  کەردەی  تەنیا ویٛش  چ مانایوەش هەنە ، وەلێ ئەگەر  بوٙ بە هوٙرکەردەی چنڎ مانایوە جیاوازتەریٛ بەخشوٙ .

مانای پراگماتیکیە : Pragmatics meaning   مەبستو ماناو پراگماتیکسی یانی لەیەکدایوەو  سەوەرەکاو  مانا کەردەی کە نمەلاوە دلیٛ  سیمانتیکسی ، پاسە بوٙ پراگماتیکس ئا مانایا لەیەک مڎوٙوە هەکە فەرهەنگییٛ  نەبا ”  هەر مانایێوە نەلوٙنە دلیٛ مانای فەرهەنگیوە  ئانە  پراگماتیکسیەنە ”  ، پراگماتیکس  هوروشکنای نیەن جە مانای فەرهەنگییٛ ، گیٛرە  هوٙروشکنایا جە ماناو قسەکاو  قسەکەری ،  تواناو قسەکەری نیشانە مڎوٙ جە ئەنەیاونای گوٙشگیٛری  ” وەەردەنگی ”  بەهەر شیٛوێوی بوٙ  هەکە چەنوو مانا فەرهەنگیەکیٛ یوٙ نەگیٛروٙوە . 

یام ” ماناکیٛ جە ڕاو کەرەسیٛوی ئاساییوە نمەیاوٛوٙ لاو گوٙشگیٛری ،  هوٙرگوٙزتەین جە پەشتەو قسەکاوە  ”  یام   جە پراگماتیکسەنە قسەکەر چیٛوێو ماچوٙ  و  مەبەستش چیٛوێوی تەرا  ، گوٙشگیٛریچ چیٛوێو مژنەوٛوٙ و چیٛوێوی تەر لەیەک مڎوٙوە  ” .

سیمانتیکس هوٙروشکنایا پەی مانای فەرهەنگی و گراماتیکی  و میتافۆری و ئیدیەمی  ئەگەر بە مەبەستو نیازو پراگماتیکسی بەکار نامەیبا ، وەلێ پراگماتیک  چیٛوێ تەر ماچوٙ ، دەمیٛو قسیٛ کەرمیٛ  بڕیٛو مەبەستو نیازما هەن  یەکسەر  بەر نمەگنوٙ قسەکانە ، یانی ئانە هەکە قسەکیٛمانە ماچمیٛش  مانای زیاتەرە بەخشوٙ    …نمونە :  سوار تا نەگنوٙ نمەبوٙ بەسوار ، زەڕ چڵکو دەسیا  ، یام  مەجلیسێنە گەرکتا باسو یوٙی کەری چەولاوە یوٙ تەر ماچوٙ  ” هەورا ” یانی قسەکیٛت مەکەرە  قەومیٛوەش ئینا چیٛگە ، فرەو مسەلە هەورامیەکا پەی مانای پراگماتیکی بەکار مەیا  هەرچن مانای سیمانتیکسی و میتافۆریەچشا هەنە ،  گوشگیٛر  متاوٛوٙ جە ماناو مەسەلەکا بیاوٛوٙنە .

 

                                         د.ناجح گوڵپی  22/3/2018 یەکەم ڕوٙ نەوروٙزی

سەرچەمە:  لێکدانەوەی سێمانتیکسیو پراگماتیکسی  دەربڕاوە چەسپاوەکان لە زمانی کوردیدا  / دکتۆر بێستون حەسەن ئەحمەد  2018

 hewraman
  • ئەجوٙ، ئەجوٙم، ئەجیوٙم، ئەجیام

    ئەجوٙ، ئەجوٙم، ئەجیوٙم، ئەجیام ئەجوٙ، ئەجوٙم، ئەجوٙما، ئەجوٙت، ئەجوٙتا، ئەجوٙش، ئەجوٙشا .ن…
  • کەردەی یاردیدەر

    کەردەی یاردیدەر  helping verbs – auxiliary verbs ئاکەردەنە کە ڕستەنە چەنی کاریٛوی سەرینی و…
  • ھۆرامی-نۋیس Horami-nṽis

    ھۆرامی-نۋیس Horami-nṽis   یەکەمین ھۆرامی-نۋیس کە بە بېیەی و بەبۍ بېیەی پەیوەندی ئینتە…
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ نامیٛوە جە ئالبرت ئ…