یانە زانای قارژنگەو نارگیلیٛ

قارژنگەو نارگیلیٛ

119

قارژنگەو نارگیلیٛ ”  قرژانگەو نارگیلی ”

قارژنگەو نارگیلیٛ گەورەتەرین سەخت پۆسو سەرو زەمینیەن، دریژی جەسەیش دەسی کەم ٤۰ سانتی مێتر و کێشە و وەزنش ٤ کیلوگرەمێن، قارژنگو نارگیلێ جە تیرەو “Birgus Latro” ، لەقو “بەندپایان” و ڕاستەو دەپانەن، (دە پایان).
پای وەڵینو ئی قارژنگێ جە پای دمایینش گەورەتەرێنێ و پەی گاز گێرتەی و هەرپاسە بڕیەو چیوی ئاماێنێرە (سازگاری یافتە اند).
پای دوەم و یەرەم و چوارەمیش باریک تەرێنێ و پەی لواڕانەی چەنەشا ئێستفادە کەرۆ،تایبەت پای دمایینێ کە خەیلێ باریکتەرێنێ.

جەسەش جە دوێ بەشێ پێک ئامەن :
۱-سەرە و سینە کە بە پۆسی فرە سفت و سەختی بەرین[بیرونی] پۆژیانەرە ، (cephalothorax)

۲-لەمە

گردٚو بەدٚەنو ئی قارژنگێ جە ئیسکی بەرینێ (اسکلت بیرونی)فرە سەختی پۆشیان.ڕەنگو ئی قارژنگێ فرە توشو ئەرەفاڕیایی(متغیر)بۆ بەڵام ئەغڵەب بە ڕەنگی ئاوی(کەوە) یا قاوەیی کەم ڕەنگ گنۆ وەرو چەمی.
قارژنگو نارگیلێ جە پانای (مساحت) گەورە یانی میانو”هێند-ئارام” مژیوۆ.
یانی جە “ئایسلەندو ئاندامان” و پاناوو هێندی تا”پیت کرن” و “ئایسلەندو ئیسترێن”ی جە” پاناوو ئارامی” یاگە ژیواو ئی گیاندارەینە.
قارژنگەو نارگیلیٛ ژیواو کەراخی پەسەند کەرۆ بەڵام تا دورایی ٦ کیلومێتری کەراخو دەریایچ دیەنێشا. بڕێ یاگانەنە، دلێو تڵیشو تەوەنانە و ئەر نزیکو کەراخو دەریای با،ملا چیرو خاک و شنی و پیجۆرە گوزەرانو ژیوای کەرا.
ئی قارژنگێ جە ئاوێ بێزارەن و هیچ حەز نمەکەرۆ بلۆ دلێو ئاوێ(ئەڵبەتە تا باڵغ بیەی و زەمانو نێرمایینی).
یانی وەختارێ گنۆ دلێو دەریای مەرگش حەتمیا !.
قارژنگانێ تا ۸۰ سانتی مێتر و ۸ کیلوێ وەزنەێچشا دیەنێ . یانی جە سەرتاسەرو زەمینی بێجگە قارژنگەو نارگیلێ نەوۆ ئێمە “بێ مۆرەی – بیٛ بڕبڕە ”  وشکی ژیوی پی گەورەییە شکە نمەبرم.
زانشمەندێ ماچا کە میلیونها ساڵێ چیوەڵی ٫٫هەسی ئوٚکسیژنی٫٫ جە ئەتومسفری بە پاو ئیسەی فرەتەر بیەن و پی بۆنەو خەیلێ جە “بێ مۆرێ” زلێ و گەورێ چا دەورانەنە ژیواینێ.
قارژنگێ ئەدٚای(مادر)دما نێرمایی کەردٚەی ،گردٚو هێڵەکا چەسپنۆ چیرو لەمێش و تا زەمانو پێدٚابیەو بەچکەکاش (لارو) نگاداریشا چەنە کەرۆ.دماتەر بەڕۆشا کەراخو دەریای و چاگەنە وزۆشا دلێو ئاوێ.
عانێ لاروێ(Larvae) جە هێڵەکانە بیابەر” تروکیا ” ،ملا پەی دلێو ئاوێ و بە ماوەو یەک مانگێ چەنی”پلانکتونا”ویاراش و شونیشەرە ئا بەچکە قارژنگێ کە جە ویارو ژیواو دەریای سەرکەوتێنێ، گنا سەرو وشکی و ژیوای نەو و تازە دەس پەنە کەرا.
ئی قارژنگێ مگنا شۆنەو “سەدەف”ێ شەیتانڵەی دەریایی و “کۆچەلێ قنگێشا” وزا دلێو ئا سەدەفا و وەختارێ ئێحساسو تەرسی بکەران وێشان خزنا دلێو سەدفەکان.
ئێژاو واتەیا کە قارژنگو نارگیلی دماو یەرێ ساڵا،ژیواو دلێو سەدەفی جیامازۆ و پەی هەمیشەی مەی دلێو وشکی.
ئاو شوٙشە و(ابشش)  lungs ئی قارژنگێ چەنی وشکی ژیو(زیست در خشکی) سازگاری پیدٚا کەرۆ و بیەو هەناسە کێشتەیش پەی ئاسان کەرۆ.
ئی ئاوشوشێ جە پۆسو بەرینو قارژنگێ بەبافتێ”ئێسفەنجی” (ئاوهۆرلوش) ۆشیانەرە ومشیۆ هەمیشە نەمدٚار بۆ تا بتاوۆ
جابجایی هوای ئەنجام دۆ. پیجۆرە کە بە کومەکو پای دمایێنێو قارژنگێ کە باریکڵێنێ و بە ساوایش(ساییدن)چەنی ئاوێ و یاوناو ئی ئاوێ پەی بافتو(بافت) “‌اسفنجی”ئاوشوشی، بۆ هۆ هەناسە کێشتەیش و ژیوای جە دلێو وشکیەنە پەیش ئاسان کەرۆ.
ئی قارژنگێ بە ڕاحەتی جە تەمەو نەخلو نارگیلی هۆروەزاو و گنا نارگیل واردٚەی.

کوتکەردەو نارگیلی بەئەندامو ” گازپڕو ” قارژنگیٛ

ئەندامو گازبڕو(گازانبر) قارژنگو نارگیلێ بە ڕاحتی متاوۆ تا ۲۹ کیلۆ چێو جە زەمینەنە بەرز کەرۆ.
بڕیەو تۆ و ڕوکشو سفت و سەختو بەرو “نارگیلی” پەی ئی قارژنگێ فرە ڕاحەتەن.! زۆرو ئەندامو “گازبڕو” ئی قارژنگێ بە ڕاحەتی نارگێلێ کەرۆ دوێ کۆتێ.
ئی قارژنگێ جگە جە نارگیلی،مێوە و لاشەو جانوەرای تەری موەرۆ .
قارژنگو نارگیلی فرەوەرا ! ئی فره واردٚەیشە بێەن سەبەبو گەورەیی جەسەیش و سا پی بۆنەو حەتا ئا کاژڵێ کە جە پۆسو وێش وزۆ؛ چەنەش نمەویەرۆ و ئاییچ موەرۆ.!
نزیکو ٥۰۰ جۆر چی قارژنگانە کە بە قارژنگێ وێ شارێ(منزوی)نامیێنێ؛ جە جهانەنە شناسایی بیەنێ کە فرێشا جە دلێ سەدەفێ شەیتانڵە دەریاییەنە مژیوا.
ئیسەیچ جە بەعزێ وەڵاتانەنە چی قارژنگانە خۆراکێ وەش مەزە منیا سەر و ئینە بیەن هۆ جە بەین شیەو و “قڕکەوتەو” ئی گیاندارەیە.
ئەڵبەتە جە فرە یاگانە ئی قارژنگێ ئینای چیرو چەترەو پارێزنای ژیوایی و شکار و واردەیشا قەدٚەخە کریان.

پانویس (واچە نامە)

شەیتانڵەی دەریایی/حلزون دریایی/لەمپا-یانی بە خزاو سەرو لەمێ جموجۆڵ کەرا /sea snaia
پاناو/اقیانوس
پاناوو ئارامی/اقیانوس ارام/
Pacific ocean
وشکامە/ئایسلەند/جزیرە/میان ئاو
قڕ(انقراض)/جە بەین شیەی
نێرمایی/جفت گیری/هامسەرگێرتەی
پلانکتون/گیاندارێ فرە ڕێز و وردی دەریایی کە نەخشێ کریڵیشا جە چەرخیاو ئێکوسیستمو دەریاییەنە هەن/Plankton
نارگیل/وەزە هێندی/coconut
سەدەف/صدف/گۆش ماهی/گوش ماهی[فارسی]/بەشو سەختو ماهی یا حەلەزون یا…کە جە لاشەیشا مەنۆ جیا
ئیسک/اسکلت/skeletons/دە پایان/نامێ لەقێ جە گیاندارا کە بە دەپای نامیێنێ/Deca Poda
جزایر پیت کرن/Pitcairn Islands
جزایر ئیسترن/Easter lslands
کاژڵێ/کاژە/پوسو بەرینو بڕێ گیانداران کە وزاش،پسەو مار٫قارژنگو نارگیلێ..
مۆرێ{بڕبڕە}/ مهرە/Vertebrae
بێ مۆرە/بی مهرگان/ئا گیاندارێ کە بڕبڕەو مازیشا نیەن.
ئەتمۆسفر/اتمسفر/Atmosphera/هواکرە[فارسی]/گازێ دەورو زەمینی
ئوکسیژن/اکسیژن/O
لارو/شفیرە/کرمڵێ/Larvae/دورانێ جە ژیواو نۆزادٚێو بڕێ جە گیانداران
کەراخ/ساحل
ئاوشوشی/ابشش/ئەندامو هەناسە کێشتەو ماساوێ و دوەژیوا(دوزیستان)

 ماکوان هەورامی 

 hewraman
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

هەمارو زانایی بیٛسارانی 

هەمارو زانایی بیٛسارانی پەیجوٙریێوەن بە قەڵەمو کورش ئەمینی ، بە تیٛر و تەسەلی لوان تانو زا…