یانە هەورامانی بشناسدیٛ دەگاو دەڵەمەرزی

دەگاو دەڵەمەرزی

232

ئیجارە پەلیانەو هەورامانی ملوٙنە خزمەتو دەگا وەشەکیٛ دەڵە مەرزی ” دڵە مەرز ”  ، جە دەموو کاک شاهۆ مەعازیوە کە خەڵکو دەگاو دڵە مەرزین بزانمیٛ چیٛشش پەی نویستێنمیٛ ، فەرماودیٛ : 
ژیوای هه‌واری؛؛بەشوو(1)
(هه‌واره‌کاو ده‌ڵه‌مه‌رزی) 

ده‌ڵه‌مه‌رز یۆ چا دگایاو هه‌ورامانیه‌نه‌ که‌ ئینا قه‌راخوو سیروانینە و پاڵش دان بە کۆ شاهۆیوە. وه‌روو ئانه‌یه تا وه‌ڵ جه‌ 50 ساڵا چی وه‌ڵتەر،‌ ژیوایشا بە ئاژه‌ڵداری بەردەن سەر. گردوو خەڵکوو ده‌گای ئاژه‌ڵشا بیه‌ن و بڕێەشا ڕه‌نگا فره‌ته‌ر جه‌ سه‌د٘ سه‌را ئاژه‌ڵشا بیه‌ بۆ.
جه‌ ئاخروو مانگەو نەورووزی وه‌روو گه‌رمای و هه‌ر پاسه‌ په‌ی لوه‌ڕیای ئاژه‌ڵی کۆچ که‌رێنێ په‌ی هه‌واری. ده‌ڵه‌مه‌رز 5 هه‌وارێش بیێنێ: 1-دەروەلە، 2- ڕەنگەناوە، 3- کاژە،  4- لێکێڵا  ، 5-  دۆڵە.
وه‌ختیە نزیکوو کوچ کەردەی هەواری بیایا، هه‌ر یانیە پیایەش لوێ په‌ی که‌پر بینای و وه‌رو پۆژنای. که‌پره‌کا به‌ میژوه‌ردێ و گه‌ڵا نه‌ره‌ پۆژنێنێ و وه‌روه‌کێچ په‌ی ئانه‌ی وه‌ر نه‌تاونۆشوە، چنوورش دێنێ مله‌ره‌،شەوێ دویٛ یەر پیای لوێنێ پەی شوانە گێرتێ وەختیە .
شوانەکەی گێرێنێ ساڵانە زەڕیەش پەی دابین کەرێنێ تا ژیوایش ویارایاش وێرەگانیچ گێڵێ پەی نانی بە تۆشەبەریەوە بە دەنگی بەرز واچێ ماڵاوا نانوو شوانەی؛شوانەکە گەلەکەی ئارێوە نزیکوو کەپرەکا واچێنێش پەنە بێرەگاە ژەنیچ لوێنێ حەیوانەکەیشا دۆشێنێ جا هەر بزیە یا مەیە نامێ وێش بێ پێسەو قوتێ ، پۆشێ وەختیە چڕێنێ مەیەکێ یا بزەکێ وێش دەنگوو ساحیبەکەیش ئەژنەوێ ئەی پەی لاو ساحیبەکەیش دوشێش؛کیسیە بێ کەمیە مەکیش کەرێنێنە نانەڕەقەش تێکەڵ کەرێنێ پەنەش واچێنێ (لێسە)دێنێش دەموو حەیوانەکەیوە واچێنێش تا ئاسایاش دوشاش سەرگەرمە بێ؛کەمیە شۆت ئازێنێوە دلێ گواناو حەیوانەکەینە پەی بزڵەکەیشا بزڵەکەی وەر دێنێ تا شۆتەکاش واردایا؛پەی گاوایچ هەر ئی قانوونە بێ کەمیە شۆت ئازێنێوە پەی گورەکەکەیش واچێنێش پەنە (گۆرمیچ)؛ئا شۆتیە کە ئارێنێوە یانە گرینێنش ماس بەڵام ماسوو وەڵتەر چا ڕۆیە کە مانێوە کەرێنێش دلێ ئی شۆتە تازەیە واچێنێش پەنە (ئامیان)؛ شەویە ئازێنێشوە تا گرسایا؛دەمایی کەرێنێش هەڵیزە هۆرش ئازێنێ قەد٘و سێپایارە ژەنێنێش بێ بە کەرە و دۆ؛ کەرەکێ تۆپەڵە کەرێنێ بە جیایی هۆرش گێرێنێ پەی واردەو سۆحانەی و دوەکەیچ گرینێنێ کەرێنێش سێراجی دەماتەر بە دەس کەرێنێش گرمووڵە بێ بە کەشکی، کەشکیە بە جیاوازی وەشە کەرێنێ پێسەو کەلای یا هەملۆتێ؛؛واچێنێش پەنە (شوانەو کەشکەکا)؛هەر ئا دۆیە واوەی گرینێنێوە واچێنێ با هۆر بەی یانی بەی سەر؛چەنی وڵۆشێ پێوەرە گرینێنش؛کەرێنێش دوینە؛ئی خۆراکیە پێسه وەش کەرێنێ بەشوو وێشا هۆر گێرێنێ زیاد٘ەکەیچش وەرەشێنێ پەی خەرجوو ژیوایشا؛
بڕیە جە هه‌وارەکا پێسه‌و کاژه‌ی پەی ئاوێ چاڵی که‌نێنێ و ئاوه‌و وه‌روێ جه‌ چاڵه‌کێنه‌ کێشێنێ سه‌ر.
به‌ بۆنه‌و فره‌ بیه‌ی ئاژه‌ڵی، ده‌سه‌به‌ش که‌رێنێ و هه‌ر ده‌سیەشا ڕووبە هه‌واریە لوێنێ. ئانێچشا حه‌یوانشا نه‌بێ، هه‌ر لوێنێ هه‌وار(نزیکتەرین هه‌وار بە ده‌گایوە یانی هەواروو دۆڵێ) چوون ئێتر مانگه‌و هامنی که‌س نه‌تاوێ وه‌روو گه‌رمای و که‌ک و مه‌شوولەی ده‌گانه‌ بژیوا.
ئاژه‌ڵداره‌کێ جه‌ ئه‌وه‌ڵین هه‌واروە ده‌س پنه‌ که‌رێنێ چوون شاهۆ که‌م که‌م وه‌روه‌ش مشۆوه‌. وه‌ختیە ئه‌وه‌ڵین هه‌وار له‌وه‌ڕش ته‌مام بیایا، لوێنێ هه‌واری سه‌رین. تا ئاخرین هه‌وار کە دەروەلەش نامێ بێ لوێنێ نزیکوو پیازدۆڵێن. پیازدۆڵە ئینا پەشتەو شمشێریوە هەر پێسە گێڵێنێ هەوار بە هەوار تا سەردش کەردایا گێڵێنێوە پەی دەگای.
پیازدۆڵه‌ ئینا په‌شته‌و شمشێریه‌و.گێڵناوە چنی شمێشێریا سەروو پیاز دۆڵێ جه‌نگشا بیەن. نه‌قڵ که‌را ماچا حەتا پیاشا چنە کۆشیان هەڵبەت ئینە داستانەش قووڵەنە چی باسەنە ڕاش مەبۆوە.
قاڕه‌و بزڵا و باڕه‌و مه‌یا و قۆڕه‌ قوڕوو گاوا و یه‌ی یه‌ی شوانه‌ی و قاو و قیلوو ئاڵف که‌نا و قیژه‌ قیژوو ژه‌نا و کناچا و قێڕه‌و زاڕۆڵا و ده‌نگوو مووسیقاو سیاوچه‌مانه‌ی و ئینه‌ گرد نیشانێ ژیوای وەشوو هه‌واری بێ.
یۆ جه‌ هه‌رمانه‌کاو هه‌واری ئاڵف که‌ننه‌ی یا کۆکه‌ن بێ. دماو ئانه‌ی ئاڵفه‌که‌ی که‌نێنێ، نێنێش مڵوە و ئازێنێش جیای تا وشک بیایا. ئیجا مڵوه‌کا به‌رێنێ یاگێوه‌ی سافه‌ و ساڕایه‌ که‌ لاسەش پەنە واچێنێ، گلێرش که‌رێنێوه‌ و ئاڵفه‌که‌ی بە گاوێ کوێنێ وردش کەرێنێ دمایی که‌رێنێش دلێ جواڵی کە دوێ جواڵێ بێنێ دلێ ڕاسەنە بە چۆڵکێ کە واچێنێشا بەڵووجێ پێوەرە وەسڵێشا کەرێنێوە و بە هەسەرە ئارێنێش په‌ی ده‌گای و که‌رێنێش کاد٘ان.
هه‌ڵبه‌ت کاروو ژه‌نا جه‌ هه‌واره‌و جه‌ پیایا فره‌ سه‌ختته‌ر بی. چوون ئه‌وه‌ڵوو سۆحی تا شه‌وێ نهەر هەرمانە کەرێنێ مد٘رایشا نەبێ: لوێنێ سه‌روو هانه‌ی به‌ کونه‌ کە پۆسوو بز وەش بێ ئاوی ئارێنێ په‌ی وارد٘ه‌ی و په‌ی چاشت که‌رد٘ه‌ی و هه‌رمانه‌کاته‌ری پێسه‌و جل شوۆرته‌ی… هه‌ر پاسه‌ دۆشای حەیوانی و له‌ته‌رە ڕێسای و پاک و تەمیسی زارۆڵه‌ گولالەکاشا. حدووروو دوێ مانگێ تا یەرێ مانگێ ئینە هەرمانەشا بێ ئا کەسێچە دەگانە خەڵەشا کاڵا بێ یا درەوەشا بێ ئەینێ درەو کەردەی؛….>

بەشوو(2)
چوون دەگا گەرمە بێ پەی فێنک کەردەیوەو وێشا لوێنێ مەلە کەردەی دلێ سیروانی؛وەختیە درەوە کەرێنێ چارەکیە یا تۆشە بەریە تەڕە کەرێنێ دێنێش ملوو سەرەیشارە؛بە بەنەو ئانەیوە شەرا نەبەرۆشا؛یانی گەرما شۆڵیە فرە گەرمش هەن ئەجۆ هەڵمینە هۆرزۆ زەمینەنە؛ماچاش پەنە (شەرا)بە بۆنەو ئانەیوە مارێ نەگەزاشا دیوەر هەڵقێ پێسەو هەڵقاو دەفێ کەرێنێ دەسەو دارەکاشارە دارێ ئانە درەوەکێش پەنە کەرا وێنەش پێسەن مانگەو چواردەی هەلالش هەن؛وەختیە زڕەو هەڵقەکا ئەی مارەکێ بەرشێنێ ئێتر درەوانەکەی نەگەزێ،بە پیاکەی واچێنێ درەوان بە ئا گەنما کە بڕێشا دەسشوە بێنێ واچێنێ (سواڵێ)
چن دانێ سواڵێ بێ ملۆیە؛کەم کەم جەمش کەرێنێوە بەرێنێش یاگیە واچێنێ خەرمان؛بە گردی مڵوەکا کە کۆش کەرێنێوە واچێنێ (موورە)هەر چا خەرمانەنە بە گاوێ وردش کەرێنێ تا گەنمەکێ چەنی ساڤەکەیشا؛یا کڵووشەکەی جیا بیایاوە؛دمایی هۆرش دێنێوە ڕووبە واو شەماڵی؛بە سێلەبە شەنێنێش وارە تا گەنمەکێ چەنی سمەرەکا جیا بیایاوە؛دماتەر بە جواڵ یا گۆنی؛برێنێشوە پەی یانەی کەرێنێش دلێ کەنووی پەی ژیوایشا؛وەختیە سەردش کەردایا کەم کەم جە هەواروە کۆچ کەرێنێرە پەی دەگای؛ئینە قانوونوو هەر چی ساڵا بێ پێسە ژیوای بەرێنێ سەر؛دەگاو دەڵەمەرزی دیوەر ” دوٛیٛ یەریٛ ”  ئاساوارێ مێژوویێش هەنێ پێسە مەڕەو شەمێرانێ ئی مەڕێ جە زەمینی چل گەزێ بەرزەنە هەنێ ور هۆرزوو دەڵەمەرزیوە؛دلێ ئ مەڕێ بە ئەنازوو ژووریە دوانزە گەزێ دلێشا کەنێنە و سەرشا دارەڕا کەردێنە پەی ئانەی دژمەنەکێشا نەویناشا؛ڕەنگا کێڵێوە پەی وەڵێ تاریخوو میلادی؛یاگێ گاورەکا بیێنە؛و مەڕیەتەریچ هەنە ماچا قازانەو گەوری؛یانی قازانە بیێنە قازان بە ماناو دفریە قوولی؛پەڕە بیێنە ئاوی پەی واردەیشا چوون هامنێچ بیێنە؛و هەر پاسە دور یاگێ تەریچ بیێنێ؛جە بەرنامەنە ڕاشا مە بۆوە؛و هانیەما بیەن بە نامێ گۆڵگۆلینێ؛ئی هانە؛ماساوی گێرێ؛وەختیە مانگیەش مانێ پەی پەڵەی یا وارانوو پاییزی؛دەس پەنە کەرێ ماساوی ئەینێ پەی دلێش جا ئی ماساوێ یەک نۆع بێنێ بە نامێ (قاشانی)پانێ بێاێ فرەیچ زلێ نەبێنێ؛فرە یاگێ سەرنجی بێ کە یە نۆع ماساوی ئەینێ دلێش؛جا دەگا هەر شەویە شش نەفەرێ کەرێ بە پیاو ماساو گێرتەیش تا سۆحەنە ماساوی گێرێنێ؛مڵابانگ دای جاڕ دێنێ واچێنێ ڕەحمەتە بابێتا بەدێ پەی بەشە ماساوی؛ئێتر هەر یانیە پیایە کیانێنێ بەشە ماساوو وێشا بەرێنێ؛تا شەویەر بە نۆبەت شش پیایتەر دوێنێ؛ئیجا ئا پیایا کە شەوێ مانێنێوە؛پەی ئانەی زەحمەتشا کێشان فرەتەر ماساوی بەرێنێ یا قەویەکاشا هۆر چنێنێ بە عێنوانوو کریایەی؛ئەگەر کەسیە لازمێش نەبیایانێ بەرێشا ژاوەرۆ دێشا بە پیاز و سێفە زەمینێ؛یا عەرزیلێ؛پەی خوراکوو زمسانیشا،بەشوو غەریوایچ دێنێ کە ڕاویارێ بێنێ؛و پردیەیچ هەن شێخ مۆحەممەد ئازیزی بیناینە ئێسەیچ کڵەکێش هەنێ؛عۆمرش ڕەنگا دوسەی ساڵێ زیاتەر بۆ؛ئینە کۆرتە باسیە سەروو دەگاو دەڵەمەرزی؛

دەڵەمەرز سەد تا سەدوو پەنجاە یانێن هامسای دەڵەمەرزی؛جە وەر هۆرزوە جۆڵاندێ و دێوەزناوەن، جە وەرنیشتوە زۆم و ڕوارەن.سەرنیشتش دەل و کۆلیژەن؛وارنیشتش،پاڵش دان کۆ شاهۆیوە کە نزیکەن بەشاروو پاوەی،دوویٛ یەرێ نەفەرێ گرد ساڵیە بە عێنوانوو شۆرای هۆرچنا،مەرکەز بهداشتش هەن و دۆکتریچش هەن ،  وەنگاو ” فیٛرگا ” و دەگاو دڵەمەرزی  سەرەتایی و ڕانمایش هەن تا پوٙلو حەوتیش  چەنەن  ، ئی دەگای زەرێفیش ئانەن کە ڕۆخانەو سیروانی دلیٛشەرە ویەرۆ .
نویسەر شاهۆ مەعازی

دەگاو دڵەمەرزی
هەوارو کاژەی ، کەشو شاهوٙی
 hewraman
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ

“نامەو ئەنیشتاینی پەی خوای” ورەشیا بە یەریٛ میلیون دولاریٛ نامیٛوە جە ئالبرت ئ…