یانە زانای وشکنای گوٙشتو ئاژەڵی  meat inspection

وشکنای گوٙشتو ئاژەڵی  meat inspection

179

 

وشکنای گوٙشتو ئاژەڵی  meat inspection

وەرقوڵ:

ئینسان بونەوەریٛ گوٙشت وەرا،  ڕوانە گوٙشت موەروٙ، وەرو ئانەی ئەوەجە پانەی کەروٙ کە  بزانمی گوٙشت چیٛشا و گرنگیش چیٛشا پەی ژیانو ئینسانی ، کامە ئاژەڵ ئەشوٙ سەربڕیوٙ و گوٙشتەکەیش بوەرمی، چنی وشکنایش پەی کەرمی ؟ یام کامە گوٙشتی بسانمی پەی واردەی؟، ئا نەوەشیی کامیٛنی جە  گوٙشتو ئاژڵیوە فاڕیاوە پەی ئینسانی؟،چنی کوٙنتروٙڵشا کەرمی؟، فرە واردەی گوٙشتی سوری بوٙ بایسو کوٙمەلیٛ نەوەشیا…چن زانیاریٛ تەر.

 گوٙشت چیٛشا؟:

 گوٙشت کوٙمەڵی شانەو خانەو ماساوڵیٛن، چنی دەماری و ونبەرو ون ئاوەرو چەربی و بەستەرە شانیٛ،  چن گلاندیٛ و ئەندامی دلی لەشی (یەهەر،شوٙشی ،دڵ، وڵک،زوان،سپڵ..هتد).

گرنگی گوٙشتی پەی بەشەری:

گوٙشت سەرچەمیٛ گرنگو پڕوٙتینیا (پروٙتین و ئاژەڵی)،چنی چەربی و ڤیتامینو کانزای،واردەی گوٙشتی نیشانە مدوٙ کە ئا کوٙمەلگە یان دەوڵەتە حاڵتی ئابوریش ئینا چ ئاستیٛوەنە، دوٙڵەمەندا یام فەقیر؟ پەی نمونەی ، هەر نەفەریٛ جە ئەمریکاو وەرپڕو ئەوروپای و دەولەتەکا خەلیجی ڕوانە (50-70) گرام گوٙشت موەرا،وەختە کاریٛنە  بە پاو ستانداردو ڕیٛکوزیا تەندروستیە جیهانیەکا مەشوٙ ئینسان (35) گرامی گوشت بوەروٙ.( ئیٛگە لاو ویما  هیچ ستاندردیٛ شمولش نمەکەروٙ داخەی گرانەم هیچ زانیاری یام ئاماریٛ نیا کە  تاکە کەس جە کوردسانەنە ڕویٛ چن گوٙش موەروٙ ).

پیٛکئامای کیمیایی گوٙشتی:

  گوٙشت پیٛک می جە ( تەڕی ‘ئاوی” پڕوٙتین، مەکی و کانزا،ڤیتامین )، بەپاو جوٙرو ئاژەڵی یان باڵداری ئی ڕیٛژە  کەمیٛ فاڕیوٙ چن نمونیٛ وزمیٛ ڕووە.

گوشتو گاوی ” پڕوٙتین ٪ 18.7 ، ئاوی ٪66 ،چەربی ٪17

گوٙشتو گوٙرەکەی ” پروٙتین ٪18.8 ، ئاوی ٪66 ، چەربی ٪14

گوٙشتو وەرەی-مەی ” پروٙتین ٪17 ، ئاوی ٪61 ،چەربی ٪21

گوٙشت و بزی ” پڕوٙتین ٪18.4 ، ئاوی ٪71 ،چەربی ٪9.2

گوٙشت و ووشتری “پڕوٙتین ٪ 18.4، ئاوی ٪ 72 ،  چەربی ٪7.2

گوٙشتو هەوریٛشەی “پروٙتین ٪ 21 ، ئاوی ، ٪72، چەربی ٪5.8

گوٙشتو کەرگی ”  پڕوٙتین ٪ 21.4 ، ئاوی ٪70.9 ،چەربی ٪6.8

گوٙشتو قەلی ” پروٙتین ٪24 ،ئاوی ٪66.8 ،چەربی ٪8

هەرپاسە ڤیتامین و کانزاو مەکی هەنیٛ وەلیٛ بە پیٛوستش نمەزانو وردەکاریشا باس کەرو.

 

قەسابخانە-کوشتارگا:

 یاگیوە تایبەتەنە پەی سەرەبڕیەی ئاژەڵی، پوٙس وەژتەی، وردکەردەی،پاکوٙ کەردەیش،و فەحسی ڤیٛترنەری وەڵیٛ و دماو سەرەبڕیەی، سودو قەسابخانەی ( گوٙشتی تازەو پاکو تەندروست وزوٙ بازاڕ ،یام پەی کیانای بەروٙی، پاشماوەکا ئاژەلەکەی بەکار ماروٙ جە پیشەسازینەو ،پاشماوە خراپەکایچ سوٙچنوٙ).

هەر ئاژەلیٛ ئامادە کریوٙ پەی سەرە بڕیەی ئەشوٙ ڕوٙی وەڵیٛن بریوٙ یاگیٛوە تایبەتە “گەوڕ” نزیک و قەسابخانەی ،تا جەلاو دکتوٙری ڤیٛترنەریوە وشکیو .و پەیش بەر گنوٙ کە ئی ئاژەلە (مەی ،بزە،گاو،گوٙرەکە …هتد) تەندروستیش خاسا و نەوەش نیا دەردە موەروٙ پەی سەربڕیەی و واردەی گوٙشتەکەیش ،ئینە بەشیٛووەی گشتی،وەلیٛ بازیٛ نەوەشی هەنیٛ هەڵای چی وشکناینە بەر مەگنا ، مەگەر دماو سەرە بڕیەی، پیسە نەوەشی (کرمەو شوٙشی،یەهەری، کیسەی ئاوی، سیل و،ماڵتەیاو،  کە ئینی دلیٛ لەمەنەوە نیشانەکیٛشا بەرمەگنا ).

پی جوٙرە ئاژەلەکەی وشکنمی ڕویٛ وەڵیٛ سەرە بڕیەنە:

  • عەمرو ڕەگەز و ئاژەلەکەی (نیرو ما )
  • دیاری کەردەی حالەتی تەندروستی ئاژەلەکەی ( بە مدرایو بە لوای رانە چەنینا؟، واردە موەروٙ؟ ، هەناسەدایو،ڕەنگەو ڕووپوٙشەخانەکا دلی بڕناخاش  چنینەنە؟ پلەو گەرماو لاشەیش، پوٙسو موو،پەژمش فەحس کریوٙ، نمەبوٙ هیچ ،زەخمی،دمیڵی، قاچ مەڕیایش بوٙ، نمەبوٙ هیچ چڵمیٛ پوٙ لوتیشوٙ بوٙ،یان دەمش لیکی نەکەروٙ، مشوٙ نیشانیٛ فیڕنایش پوٙوە نەبوٙ.
  • ئاخر جار وشکنای ” ئاوری” کریوٙ، نمەبوٙ ئاژەڵی ئاور سەرە بڕیوٙ، جاران یاسا و حکومەت بیٛ نازیٛ بەهیچ کلوەجی  ئاژەڵی میٛڵی سەرە بڕیوٙ، شوٙنەو ئانەیچەرە  سزا نریابیٛرە پەی ئانیشا کە ئاژەڵیٛ میٛڵیٛ  و  ئاورە سەرە بڕینی،غرامەو زینادنی کەردەی بیٛ.

سەرەبڕیەی ئاژەڵی:

یانی بڕیەی ملی جە ئاستو گڵویٛنە  بەکاردیٛ تیژە، یانی فرەتەرین ونی مجیوٙ و بیٛ بەروٙ دلیٛ لاشەو ئاژەلەکەینە ،چون ونی  ژیوگیٛ خاسەنە پەی ژیوای بەکتریای.

دماو سەرەبڕیەی سەرنجە دەیمی ماساولەکی لەشی هەر گرژی باو خاویٛ باوە(پلی شانا )،تا چن سەعاتی دماو سەربڕیەچ،یانی هەتا هازیشا چنە بوٙ هەر جوڵیا ،گرژ و خاویٛ باوە، دماو( 6-12) سەعاتا  لاشەی سەرەبڕیا ( مەی و گاو) ڕەق بوٙ،یانی جولەو ماساوڵەکا نمەمەنوٙ،ئی وەختە بەپاو جوٙرو ئاژەڵی فەرق کەروٙ،دماو 24 سەعاتا جە ڕەق بیە ی چن ئەنزیمی دلیٛ گوٙشەکەینە مجیا و گوٙشتەکە نەرم و تەڕ بوٙوە ،،ئینە فرە خاسا  پنەش ماچا  “یاوای گوٙشتەکەی ” جون رادەو ترشی وتفتی گوٙشتەکەی فاڕوٙ ،وەختی ئاژەلەکە زیندەن  پی ئیچش (PH ) تفت یام هامسەنگا، دماو ئانەی فاڕیوٙ پەی ترشی “گوٙشتەکە “یاووٙ و ئاوەخت مشیوٙ پەی واردەی، ڕادەو ترشی پی ئیچ کەیش مبوٙ بە بایسو ئانەی میکروٙب گەلیٛ کوشوٙ و دیٛڕ گوٙشتەکە خراپیوٙ.

دماو سەرەبڕیەی ئاژەڵی و پاک کەردەیش نمەبوٙ یەکسەر گوٙشتەکەی بوەری،مەشوٙ بنیەمیش دلیٛ یەخچاڵی هەتا ماوەو شش سەعاتا، تا ڕدەو ترشو تفتیەکەیش فاڕیوٙ پەی ترشی  و گوٙشتەکە وەش بوٙ پەی واردەی و  هەم پەی ورگیرتەیو بەستەیش دلیٛ بەفرگرینە .

کەم ون مجیای  imperfect bleeding  :

وەختیٛ ئاژەڵ سەرە بڕیوٙ مەشوٙ بەتەمامی هەرچی وونی لاشەیش هەنە بیٛ جبەر، وەلیٛ ئەگەر نیٛ بەر ئانە نونگەو نەوەشین، پی جوٙرە موینمیش:

  • ڕەنگ و لاکەکەی تاریک یام تیٛر ڕەنگا
  • ئەگەر بنەو هەنگڵ و لاکەکەی بڕمی ،ونبەرەکی پەڕینی ونەی گرسیٛ
  • ونبەرو ون ئاوەرەکی چیرو پوٙسی سوریٛ و پەڕ ونی بانە
  • ئەندامەکی دلیٛ لەمی (ڕیڵەخوٙ و جگەر،سپڵ. ) ونیشا مزوٙنە
  • ونئاوەرەکی بەین و پەراسوەکا ونیشا مزوٙنە
  • لکە لیمفاویەکی ونیشا مزوٙنە
  • سکوٙڵەو چەپ و دڵی ونیش چنە مەنینوٙ و گرسیٛنە

یاو (fever ) : نەوەشیە  بەکتریاو ڤایروٙسیەکی با بە نونگەو پەیدا بیەی یاوی ،وەرئانەی ڕەنگەو گوٙشتی فاڕیوٙ و پەی واردەی ئینسانی  نمەشیوٙ:

  • بەرکەوتەی موولولەکا ونی چیور پوٙسینە،یانی لاشەکە سور مرمانوٙ
  • لاشەی سەرە بڕیا ڕەنگەش سورەی کاڵە مرمانوٙ،بەیەکسانی گردو گیانیش
  • ماساوڵەکی لاشەی سەربڕیای سافو لوس گنا وەرو دەسی (لیق)، بەنونگەو بەرئامای پلازماو ونی

پوٙس وەتەی ئاژەڵی سەرەبڕیای:

دماو سەرەبڕیەی ،فوو کریوٙ چیرو پوٙسیش،جاران بەدەم فووکەرینی،وەلیٛ ئیسە بە پەمپی کارەبایی،خیراپەڕش کەروٙ،،ئینجا بە کاردیٛ  وەتیژ وەشدەسەو گولانی، کاردەکیٛ منیە دلیٛراسەو سینەیەش هەتا ماریش پەی لاو لەمیٛشو دلیٛ گەلایش، ئینجا هەرجوار پەلوٙ ورش دڕی ، ئینجا  بە قاچی ورش واسی پوٙقولاپیوە ،پوٙسەکەی پاک کەری و مالاشيرە جە ئاژەلەکەی، مەشوٙ سەربڕەکە ووریابوٙ وەختو پوٙسگیٛرتیوٙنە پوٙسەکەی وڵەنەکەروٙ،تا پەی بازرگانی و پیشەسازی قیمەتی خاس کەروٙ، وەڵیٛنە ورگو ڕیڵەخوٙی بەرمارا،ئیناج شوٙشو یەهەرەکەش  ،پاک شوریوٙوە، دکتوٙری ڤیترنەری فەحسش کەروٙ، هەریاگیش خراپ بوٙ فڕە دریوٙ، دمایی لاشەکەی کەری دویٛ لتیٛوە،بەمشاری کارەبایی یام بە قەمی.

وشکنای ئاژەڵی سەرەبڕیای:

یەکسەر دماو سەرەبڕیەی  وشکنای لاشەکەی کریوٙ تەماشەو یەهەری،تاڵەی( تالە ماسە) ،شوٙشی،دلیٛ لەم ،ڕیٛلەخوٙ، لکەلیمفەکی،(لکەلیمف وەختو نەوەشی سیلی ورماسا) ،دڵ پەی کیسڵەو کرمی.

موٙرەو گوٙشتی:

دماو فەحس و گوٙشتی جە لاو دکتوٙری ڤیٛترنەریوە ،ئەگەر هیچ نەوەشی پوٙ لاشەکەیوٙ نەبوٙ، ئیتر موٙرە کریوٙ جە لاو موٙرکەریوە ،چن جوٙری ئەندازەیی موٙری ڤیٛترنەری هەنیٛ حکومەتی دیاری کەردینی  ( یەرەگوٙشە،لاکیٛشە، خڕ، ششلا ) :

  1. موٙرەی یەرەگوٙشی دریوٙ ئەو گوٙشت و ئاژەڵیٛ گەورەی  پیسە گاو،گامیش
  2. موٙرەی لاکیٛشەییە دریوٙ ئەو گوٙشت و ئاژەڵیٛ گولانەی
  3. موٙرەی خڕەو بازنەیە دریوٙ گوٙشت و بەرازی
  4. موٙرەی ششلا دریوٙ ئەو گوٙشتو ئاردەی..(هاوردە)

بە پاو وەلاتی ڕەنگە موٙرەکی فاڕیوٙ،ڕەنگەی سورە  دریوٙ ئەوە ئاژەڵەکا دلیٛ وەلاتی، پەی هاوردەی ڕەنگەی  موٙرەی وەنەوشەییە، کەویٛ (شین) چ پەی بەرازی،  وەلیٛ ئی بابەتە جە کوردستان هیچ گرنگیش نەدریان پەنە.

پاشماوە و ئاژەڵی سەرەبڕیای:

پاشماوەکی (پەژم،پوٙس، ڕیٛلەخوٙ،ونی، پیٛشە،شاخ،سم ) پەی جوٙرەها پیشەسازی بەکار مەیا، هەتا پاشماوەکی قیمەتشا بلوٙ سەروٙ،یانی گوٙشت قیمەتش هەرزانتەر بوٙ.

 

کام نەوەشی چەنی گوٙشتی فاڕیوٙوە پەی ئانزانی؟:

  • گوٙشتی خاسا ئانەن کە (گرد پروٙتینەکی و ڤیتامینەکیٛ “B,A,D ” و مەکی ” ئاسن،کالسیوٙم،زنک” ) چنە با، شوٙنەو ئانەیچەرە  گوٙشت یاگیٛ خەتەرین پەی ئینسانی، جون کوٙمەڵیٛ میکروٙبیٛ و نەوەشییٛ ماروٙ پەیما .

  چندەها نەوەشی  ئاژەڵی هەنیٛ کە جە راو ورادەی یان مامەڵە کەردەی بە گوٙشتیوە  فاڕیاوە پەی ئینسانی:

  • سیل و گاوی Bovine tuberculosis
  • ماڵتە یاو ( بروٙسیلوٙسیز )brucellosis
  • کرمەی شریتیە ( taenia saginata  )
  • کیسەی ئاوی ( Echinococcus )
  • کرمەو یەهەری و چندەهای تەریچ

 

  • گوٙشت و بەرهەم گوٙشتیەکی یاگیٛ وە خاسە و ژیوگیٛوە بەپیتەنە پەی گەشەکەردەی بەکتریا و ژەهراوی کەردەی واردەی  ، پیٛسە ” سالموٙنیلا، ئی کوٙلای (کوٙڵوٙن)،کەمپایلوٙبەکتەر، لیستریا،کلوٙستریدیم پرفرنجیس “….هتد

نەوەشیەکی کە جە ئاژەڵوٙ فاڕیاوە پەی ئینسانی، کیٛشیٛوە فرە گەورەی تەندروستیشا دروس کەردەن، چنی ئانەیچە  کیٛشیٛ ئابوری گەورەشا خولقنان، چوون پەی چارەسەر و ئی نەوەشیە  گوژمەی تایبەتی خەرج کریوٙنە هەتا کوٙنتروٙڵ کریا،هەم جە ئاژەڵەکەنە و هەم جە ئینسانەنە، هەرپاسە ئەگەر حساب کەرمی بە نونگەو نەوەشیوە چن سەرئاژەڵی یان ئەندامەکیشا فڕە دریاو سوٙچیا،ئینەیچ زیانی ئابورین.

نەوەشیە هام بەشەکی جە وەلاتە  تازە پوٙرەکەوتەکا و وەڵکەوتەکایچنە ، فرە بەکەمی  چەمداری و توٙمار کریا، هەرپاسە زانیاری سەرو نیشانەکا ئی نەوەشیا و ڕا چارە و کوٙنتروٙڵ کەردەیشا وزیان پەشتەو کەنوٙڵا، ئەگەریچ توٙمار کریاو خەبەرشا بزانمیٛ  فرە کەما ،یان نەوەشیەکە ئینا کوٙتانەو خەریکا مەحف بوٙوە ،یان توانا و ئەشناسای ئەزموونگەیی کەما.

نەوەشی سیلی ( tuberculosis ) یوٙن جە نەوەشیە هامبەشکا ئاژەڵ و ئینسانی (zoonotic disease  ) ،فاڕیوٙوە پەی ئینسانی بە تیٛکەڵ و هورزو نیشت چنی ئاژەڵی نەوەشی، یام واردەی شوٙتی تەمام نەگریای، یام گوٙشت و ئاژەلیٛ خاس نەگریا و ئاژەڵیٛ نەوەشی.

بەکتریاو سیلی (mycobacterium tuberculosis  ) یەریٛ نوٙعین:

  1. بەکتریاو سیلو بەشەری: توشو بەشەر ی و  گاویٛ بو
  2. بەکتریاو سیلو گاوی : توشو گاوی و بەشەری بوٙ، + مەی و بزی
  3. بەکتریاو سیلو باڵداری :توشو بەشەری و گاوی +باڵداری

کرمەی شریتیەو ئینسانی  taenia saginata:

بەنونگەو واردەی ( cystisercus bovis ) کیسڵیٛ گولانەن ،ڕەق ئینەو دنە میژوین، ئینا دلیٛ گوٙشتو”ماساوڵی “و دڵی و  زوانی ،یام گوٙشت و کەلاویٛ (کاکیلی) بازیٛ جاریج دلیٛ فرەو ماسوڵکەکا لەشینە پەیدا بانە،گەر ئینسانی واردە ملوٙ دلیٛ گەدی، دماو ئانەی تروکیوٙ بوٙ بە کرمی شریتیە ساجیناتا (taenia saginata )، کرمەکیٛ هیٛلیٛ کەروٙ ،وەختی ئینسان نیشوٙرە  بەروٙ نەک ئاودەسەنە ،،یان دما تەر ئاوەڕوٙکە ملوٙ دەشتو دەر دماتەر چنی گیواوی ،گاوە مووروٙش، ئیتر هیٛڵکە  ملوٙوە پەی دلیٛ گوٙشت و ماساوڵیٛ و گاوەکیٛ،،پی جوٙرە سوڕو ژیانیش بەردەوام بوٙنە، ئەگەر گوٙشت خاس گریوٙ ئی گەرایە کوشوٙ و خەتەرش نیا پەی سەرو تەندروستی ئینسانی، وەلیٛ بازیٛ جاریٛ گوٙشت خاس نمە بریژیوٙ ئی گەرادلیٛشنە مەنوٙوە، دیسان کرمەکی ژیوٙوە.

کرمەو یەهەری: بەشیٛوەی گشتی توشو گاوی، مەی ، بزی بوٙ،وەلیٛ فرە بەکەمی  توشو ئینسانی بوٙ.

کیسڵەو ئاویٛ (توٙرەکڵەی ئاوی) (hydatid cyst  ):

کرمەی شریتیەو توتەی ( echinococcus granulosus ) دلیٛ ڕیٛڵەخو تووتەینە  هیٛلە  منیوٙرەو مەیا جبەر ، گنا سەرو گیواوی ،ئەگەر ئاژەڵ  بوەروٙشا ، دمایی تروکیا  دلیٛ ڕیڵەخوٙینە ، دماتەر  ملا دلیٛ ونی و شوٙنەو ئانەیرە پەی دلیٛ شوٙش و یەهەری و دلیٛ لەمی (پریتوٙن) چاگە  با  بە توٙرەکڵەی ئاوی، جاری چامنە هەن قەوارەشا ئینەو وەزیٛ تا  پرتەقالیٛ گەوریٛ با، بانە بایسو خراپنای شوٙشی و یەهەری، ئەگەر ئی ئەندامە خراپ بیی فڕە دریا بەروٙ،توتە موەروٙشاو  سوڕو ژیانیشا دوبارە بوٙوە،مەشوٙ یاگیٛ تایبەتەنە و تونەی(ئارگا ) تایبەتەنە سوٙچیا.

ئەگەر ئینسان سەوزەی پیس بە گەراو ئی کرمی،یانی توتە لوابوٙ دلیٛ سەوزەکەی و پیسیش کەردەبوٙ ( بەرگەمی،کەوەر،تەرەتیزە،سڵق،شویت…هتد)  بوەروٙ توشو کیسی ئاوی میٛ سەرو یەهەریشوٙ،شوٙشی ،پریتوٙن، دلیٛ مەژگی، چارەسەرو ئی نەوەشیە ،بە نەشتەرگەری کریوٙ، وەلیٛ مەشوٙ دکترەکە فرە ووریا بوٙنە ،چون تەقایوٙ هەرکیسڵیٛ ،یانی وەڵابیەیوٙ نەوەشیەکەی و پەیدا بیە دەیان کیسڵی تەری (هەر کیسیٛ نزیکەو 40 سەرەکرماش چنەن ) و باوە بەکیس.

کیسڵەی گولانە و ( sarcosists  ) :

جوٙریٛ تەر جە کیسڵەی گولانەی رەق ئینەو میژویٛ یان گوٙرەتەر، ملوٙنە بەینو ماساوڵەکا لەشی، سوریژی، دڵ و”  گاوی ،مەی ،بزی”،کرمەکی ئینا دلیٛ ڕیٛڵەخوٙ ئینسانینە (sarcospridia ) ،ئەگەر هیٛڵی ئی کرمی کوٙتی سەرو گیوای و ئانە  ئاژەڵەکە موەروٙشا ، با بە کیسەی گولانە دلیٛ گوٙشتینە،دوبارە گوٙشتەکە ئینسان موەروٙش باوە بەکرمی،،پی جوٙرە سوڕو ژیانیشا بەردەوام بوٙ، ئەگەر گوٙشت خاس گریوٙ ئی گەرایە  کوشوٙ و خەتەرش نیا سەرو تەندروستی ئینسانی. ئەگەر کتەو تووتەیچ ئی گوٙشتە کیسە داریە بوەرا،ئادیچ توشی کرمەکی بانە.

زەردویی ( icterus  ,jaundice ) :

نیشانی نەوەشینە ،ڕەنگە و گوٙشتی زەرد بوٙ، بەنونگەو زیاد بیە چڕی زەردە ڕەنگ و ( biliverdin & bilirubin  ) بلیروبین و بلڤردین دلیٛ ونیٛنە،ئیتر گوٙشتەکەیچ زەرد مرمانوٙ، بەنونگەو نەوەشی یەهەری  ( کرمەو یەهەری، گیریای کەناڵ و زالەو یەهەری،یام نەوەشی تەری یەهەری)،چی وەختەنە لاشەی سەرە بڕیا  گرد فڕي دروٙ و پەی واردەی نمەشیوٙ.

 

گوٙشتی سور و چەرمە:

گوٙشت کریوٙ بە دویٛ بەشیٛوە ،،سورو چەرمە، بەپاو چری (مایوٙگلوٙبین ) دلیٛ ماسوڵکەکانە، هەتا ڕیٛژەو مایوٙگلوٙبین ی زیاد کەروٙ گوٙشتەکە سور تەر مرمانوٙ ، گوٙشتو کەرگی چەرمەن ڕیٛژەو مایوٙگلوٙبینیش کەمتەرا جە  ٪0.05 ،هنو گوٙرەکەی ( ٪0.1  تا ٪0.4 ) وەلیٛ گوٙشتو گاوی ٪2 مایگلوٙبینش چنەن، نمونەو گوٙشتی سوری ( مەی،بزە،گاو ،بەراز ) .

گوٙشتی سور سەرچەمیٛ دوٙلەمەندو  ئاسنین، پروٙتین، کریاتین،زنک و فسفوٙڕ،ڤیتامین B1,B2   ڤیتامینەکیٛ تەریج، سەرجەمیٛ گرنگو ترش و ئەلفا لیبویک  ن، کە مادیوە دژە ئوٙکسان( antioxidant  ).

سەرچەمەو گوٙشتی سوری ( گاو،مەی ،بزە،ئاسکی،هەوریشە)

سەرچەمەو گوٙشتی چەرمەی ( کەرگی،قەل،گرد باڵداریٛ، ماساوی،نەهەنگ )

تەرسەو فرە گوٙشت واردەی:

ناوەندو پەیجوٙری سەرەتانی ئەمریکی  و ناوەند و پەیجوٙری سەرەتانی جهانی، پەیشا بەرکەوتەن  فرە واردەی گوٙشتی سوری نونگیٛوەن پەی توش بیە بە سەرتانو کوٙڵوٙنی،شوٙنەو ئانەیچەرە پەیش هەن توشو سەرەتانو سوریژیٛ ،شوٙشی،پەنکریاس، زاڕوٙڵەدانە…..هتد  زیاتەر کەروٙ، دیاری کریانە کە ئانزان(مروٙڤ) جە  هەفتیٛوەنە  مەشوٙ 300 غرامی گوٙشتی سور بوەروٙ، ئەگەر چینەی زیاتەر بوٙ ،زەرەرش هەن، هەرپاسە چن پەیجوٙرییٛ بەرشا وستەن کە فرە واردەی گوٙشتی سوری بوٙ بەنونگە پەیدابیەو  سەرەتان و مەمە و ژەنا، گەدیٛ، شوشیٛ، تڕتیمانی، لیمف.

بەرکەوتەن تەنیا گوٙشتی سور نیا  کە کوٙمەکو دروس بیەی سەرەتانی کەروٙ، گوٙشت و کەرگیچ ئەگەر فرە بوەری ئادیچ مەترسیش هەن.

نەوەشی شەکرەی: فرەواردەی گوٙشتی سوری بوٙ بە نونگەو پەیاد بیەی نەوەشی شەکرەی جوٙری دوەمی.

قەڵەوی: قەڵەوی  یان خیش بیەی هەمدیسان نەوەشییٛ تەرا بە نونگەو فرە گوٙشت واردەیوٙ پەیدا بوٙ، بەتەجروٙبە  سەلەمیان کە پروٙتینی ئاژەڵی  یان پروٙتین و گوٙشت بەتایبەت سورو  چەرمە  بوٙ بە نونگەو خیش بیەی  ئینسانی بەتایبەت دوەتەنگاش،دوەلاش، پروٙتین و  ماساوی و شیرەمەنەیەکا  کەمتەر یوٙی قەڵەوکەرا، وەلیٛ پروٙتینی گیایی ئینسانی خیش نمەکەروٙ.

سەرەمڕە گوٙشت واردەی بوٙ بەنونگەو بەرزی فشار و وونی، و هەوکەردەی جومگەکا لەشی .

چەنی گوٙشتی عال هورچنی وختیٛ مسانیش؟

گرکەس حەزکەروٙ گوٙشتیٛ بسانوٙ کە تازە سەربڕیابوٙ،نەرمو شل و تەڕ بوٙ،نەک وەرو هەوایوٙ ووشک بیەبوٙوە،دماو ئانەی تەماشەو ڕەنگەو گوٙشتەکەی کەرمی، دیارا ڕەنگە گوٙشتی بەپاو جوٙرو ئاژەلەکەی،عەمرو ئاژەڵی، واردەو ئاژەڵی،ڕەگەزی نیرو ما، جوڵەو چالاکی ئاژەڵی  فاڕیوٙ ،تەنانەت بەپاو یاگیٛ ماساوڵەکی ڕەنگە فاڕیوٙ.

( هنو گاوی سوری تیر مەیلەو قاوەیی، هنو گوٙرەکەی کاڵو ئالا، وەلیٛ هنو مەیی سوری تیرا،هنو وەرەی سوری ئالا، هنو بزیٛ سوری مەیلەو موٙرو کەوەسەن، هن و بزڵەی کاڵا، هنو ووشتری سوری تیٛرو تاریک،هەرپاسە هن و ئەسپی  سوری تیرو تاریک و ڕیشالەکیٛش دیارینی،هنو گامیشی سوری تیٛرو تاریک، گوٙشتو کەرگی ڕەنگەش پڕیٛنە ( ڕەنگ پڕا) یان بولینی کاڵ ) .

ئی وەسف و ڕەنگەو گوٙشتی بەپاو وینای دکتوٙرەکەی و کەسا تەری فاڕیو، ئەگەر پەی ماویٛ گوٙشت مەنوٙ وەرو هەوایوٙ ئانە ڕەنگەش فاڕیوٙ ،هەرپاسە ئەگەر نریا سەردخانە ، ئی ڕەنگ فاڕیایە ماناو ئانەی نیا  کە گوٙشتەکە خراپیابوٙ و پەی واردەی دەس نەدوٙ، گوٙشت ئەشوٙ زیاتەر جە  (3) ڕوا دلیٛ یەخچاڵینە نەمەنوٙوە،،یانی پلەو گەرمایش 4-8 پلەی سەدی بوٙ و نەبەسوٙش، وەلیٛ دلیٛ بەفرەگرینە بەسوٙش  متاوی هەتا ماوەو (6-12)  مانگا پاریزنیش،  گوٙشتی قیمە پەی ماوە و (3) مانگا تاوی ورگیری مجەمیدەنە، گوٙشتی گریا  هەم پەی ماوەو( 2-3 ) مانگا  دلیٛ مجەمیدەینە تاوی پاریزنیش .

گوٙشتی بەستە  بە نایلوٙنی  قەصدیر (ئەلەمنیوم) پوٙژنیرەو زەریفو مەحکەم بەسیش و هەواو دلیٛش بەرکەری و منیەش مجەمیدە،ئیتر بەسوٙش،هەتا وەختی گەرەکت بوٙ بەرش باری پەی واردەی،وەلیٛ گوٙشت بەر بەرباری و بەستەکەیش تاویوٙوە ئانە ئیتر ڕەنگ و تامو  بوٙش تیٛک مشوٙ، دوبارە نمەبوٙ ورش گیٛریوە، گوٙشتی بەستە  مەشوٙ بەرش باری ڕویٛ وەڵتەرو وزیش دلیٛ یەخجاڵی تا بەئیسراحەت وەرش بدوٙ.

گوٙشتی عال کە نیات سەرو ئایری و پلەو گەرمایش یاوا نزیک و  هەشتای  ڕەنگەش فاڕیوٙ پەی قاوەیی مەیلەو بوڵینی، هەرپاسە بوەش وەشەنە ،وەلیٛ گوٙشتی خراپ ڕەنگەش  تیٛرەنە، بوەوهالاویش گولەنە.

گوٙشتی بەستە ، گوٙشتو قتویٛ:

واردەی گوٙشتی بەستەی  یان هوٙرگئریا دلیٛ قتوینە ،زیانش هەن پەی تەندروستی،وەختەکاریٛنە گوٙشت پەرا جە مادەی دژە ئوٙکسان ،پەی دلیٛنە بەردەی خانە سەرتانزاکا، بەتایبەت گوٙشت و (سجوقی) کە ورد کریان وکریوٙ دلیٛ ڕیٛلەخوٙی و بە بەستەی یان گەرمکەردەی هوٙرگیریوٙ ،بازیٛ گوٙشتی تەر مادەی نیشاستەش پوٙکریوٙ تا زیاتەر پاریزیوٙ یان مادەی تەر پیسەو نایتروٙزی  پەی ئانەی ڕەنگو گوٙشتەکەی قاوەیی و زەریف کەروٙ، ئی جوٙرە مادە  زیان بەخشا سەرو تەندروستی ئینسانی. هەرپاسە هن و کەرگیچ

مشیوٙ ئاجوٙرە گوٙشتا بەکار بارمی وبسانمی کە نامیٛ شەریکەیو چنی جوٙرو پاریزنای و ورگیرتەیش سەروٙ بوٙ، گوٙشتی بەستە  مەتەرسی زیادش هەن سەر وتەندروستی ،جون فرە واردەیش توشو نەوەشی شەکرەیما کەروٙ،بە نونگەو  ئا  نیشاستەیوٙ کە  شانیان گوٙشتەکەی، بوٙ بە قەند  دماو ئانەی وریوٙنە، هەرپاسە  سەرتانو پەنکریاسی، چن نەوەشیٛیٛ تەر ئەگەر بیو فرە وەرمیٛش.

کەرگی بەستیٛ:  کەرگەی بەستیچ زیان گەلیٛش هەنیٛ،بازیٛ کەرگی  گوٙشتەکەیش پەڕ کەرا  ( مەکاوی) نوٙرماڵ سەلاین وختی بەسوٙش و وەررش مدوٙ زیانش هەن، فشارو ونی زیئاد کەروٙ ،هەرپاسە پژگنای نیشاستەی ئوٙ گوٙشتەکەیش،هەمدیس زیانش هەن پەی شەکرەی.

متاومیٛ یانەنە دلیٛ مجەمیدەینە  ویٛما کەرگی ورگیرمی  پەی ماویٛ دریژی و بیٛ زیان.

هەتا پلەو بەستەیش زیاتەر بوٙ متاوی زیاتەر گوٙشت پاریزنمی، پەی نمونەی گوٙشتو گاوی ئەگەر چیرو سی 30 پلەیوٙ بوٙ تاومیٛ پەی ماوە یەک ساڵی ورش گیرمی،وەلیٛ گوٙشتو کەرگی هەتا دە مانگی پاریزیوٙ.

ڕەنگەو چەربی گوٙشت و ئاژەڵەکا :

چەربی گاوی: چەرمە ومەیلەو زەرد،یان زەرد، بە نونگەو بیە ڕەنگەو کاروٙتینی دلیٛ گوٙشتەکەینە

چەربی کەرگی ،چەرمەن بە نونگەو بیەی ڕەنگەو کزانسوٙفیلی

چەربی مەییٛ ،چەرمەو لکیان،  چەربی بزی،چەرمەنو مویٛ بزەکیٛش پوٙ لکا، چەربی ووشتری،چەرمەی کریٛمی تەڕ،چەربی ئەسپی، زەرد،یام ئاڵتونی،تەڕ و  زەیتین، چەربی کەرگو قەلی زوو تاویوٙوە ،وەلیٛ هنو گاوی دیٛرتەر.

 

 

دکتوٙر ناجح گوڵپی

پزیشکی ڤیٛترنەری راویٛژکار

30/3/2017

 

 hewraman
  • یوزی Uzi

    یوزی Uzi[עֻזִּיאֵל] جهانو “جەنگ ئاسن”ی (جنگ افزار) نیاز بە تفەنگێ سوک و وەش دە…
  • سڕ و نهانو ئی ویٛنەیە چیٛشەن!؟

    سڕ و نهانو ئی ویٛنەیە چیٛشەن!؟ ماجراو بەڵاجەوی وێنەو دایناسورێ(Dinosaur) کە بە دەسی سەرباز…
  • قارژنگەو نارگیلیٛ

    قارژنگەو نارگیلیٛ ”  قرژانگەو نارگیلی ” قارژنگەو نارگیلیٛ گەورەتەرین سەخت پۆسو…
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەوە وانایەو ڕەخنەیی پەی چوار کتیٛبا عادل محمەد پووری لوا ڕاوە

مەراسێموو پەردەلادای و ئەوەوانایۆ ڕەخنەیی پەی چوار کتێباو کاک عادڵ موحەممەدپووری جە شاروو …