یانە ویەردە و هەورامانی نا تونن وتیژی ئاینی دلێ عورف و عادەت و ھەورامانیەنە

نا تونن وتیژی ئاینی دلێ عورف و عادەت و ھەورامانیەنە

97

 

نا تونن وتیژی ئاینی دلێ عورف و عادەت و ھەورامانیەنە

 

نویستەی : ئیبراھیم میکە عەلی

٩/٢/٢٠١٧

 

 

دیباجە و دەسپێک

ئی بابەتە وەردو پەڕەناوێ ھەورامیانەن پەی واژێوە باوی،دلێ ئەدەب وکەلتورو گلانە بەگشتی،بەڵام دلێ ھەورامیانە بەشێوازێ کرداری پیادە کریان و( بێ ئانەی نام و نیشانێ دیارش پەی بنیارە ) دلێ ورئێستەی و نیشتەی و ھەڵسوکەوتیشانە چن یۆترینی و چن ھامسایەکایچشا ڕەنگش دانۆ،پەوچی ئێمەیچ وەختێ مەیمێ دەست بەرمێ پەی بابەتی چیمنەی مەدیەیمێ،دلێ ئەدەب ودیرۆک و دلێ کتێبخانەو ھەورامیانیەنە،نویسیایێ نمەویمێ بەنامنیشانو(ناتونن وتیژی ئاینی) بەڵام ئەگەر سەرنجەو ڕەفتارو ھەورامیەکا دەیمێ،بەجوانی ئی خەسڵەتیە بەدرەخشانی وینمێ.                             

 

 

بابەتەکە جەئی بەشە سەرەکیا پێک مێ :-

١-پێشەکیێ کوڵ جەبارەو بابەتەکەیۆ .

٢-پەنە ئەشناسایێ نام و نیشانەکەی .

٣-چەمخشکنایێ بە دیرۆکو ھەورامانیرە،جەڕوەو ئاینی و ئاینداریوە ، ھەرجە سەردەم و زەردەشتیەتیوە تاوەڵێ ئامای ئسلامی و دماتەریچ جەمێژووی ھام چەرخەنە و سەرھوردای ڕێچکەو نەقشبەندی و یاوایش بە ھەورامانی .

٤-مەنەیۆ ئاین و یارسانی کە دماتەر بە (کاکەیی) ئەشناسیان دلێ ناوچەکەینە ، مەنەیۆ پەیرەوا ئاینەکەی جە چن دەگێوە ڕۆژھەڵات و کوردستانیەنە و دەگاو (ھاوار)یەنە، بەنمونە .

٥-سەرنجێ خێرا سەرو  نوسراوە ھەورامیەکا چ جە بەرھەموو ڕۆشنویرو نوسەرە ھەورامیەکا یان ڕێنمایی شێخەکا ڕێچکەو نەقش بەندی و مەڵا نامدارەکا یان دیوان وھۆنەروئەدیبە ھەۆرامیەکا،

تاچاوە یاومێنە کە ھەورامیەکێ ئەگەر بە ئاماژپێوەیچ بۆ ،ھاندەرێ نەبێنێ پەی ویرو تونن و تیژی و ئاژاولێ کۆمەڵایەتیێ، بەڵکو بەپێچەوانەوە ویرمەندو ھۆنەرو ڕابەرو ڕۆشنویرە ھەورامیەکێ، جە ھێما ئاینیەکاوە گێرەش تا ھێما کۆمەڵایەتیەکا، گرد ئامیانوو پێوە ژیوای و ئاسایش و ئارامی کۆمەڵایەتی بێنێ .

٦- پاڵفتێوە جەبارەو بابەتەکەیوە، تاچاڕێوە مشت و ماڵێ خێراو مەبەست ومەرامو پەشتەو نویستەی بابەتەکەی وزمێ وەردەم و وانەر و ژنەوەر(بوانی و بژنەو)ی وەشەویسی و بەشدارا کۆنفرانسەکەی .

 

 

یەکەم : وەڵینێ پێویست جەبارە و گرنگی بابەتەکەیوە .

ورچنیەی ئی بابەتیە چی ھەل و مەرجەنە و وستەی ڕووەش چی کۆنفرانسە ، ئامانجێ تایبەتیە ئینا شۆنیشۆ .

ئامانجەکەیچ بریتیا چانەیەکە ، ئێمە چ پێسە گەل و کوردی بە گشتی و چ پێسە ھەورامی زوانا بە تایبەتی ، ئینامێ وەرو دەم و ھەڕەشێ داگیرکەرا خاک و نیشتمانەکەیمانە و بەگرد وەسیلێوە (ھەم بە فرت و فێڵ و پیلانەو ناحەزا بەری و ھەم بە ھۆکارو کرمە و دلێ وێما)ھەوڵو تەقەلێ مدا تا شیرازەو کۆمەڵایەتی وتانۆ پۆی قەومایەتی و ھام زوانی ئی میلەتیە، بە نامێ جۆراوجۆریوە جەیۆترینی ترازنا و چاگەیچۆ یان مەجبورێما کەرا تاوێما وزمێ باوشە وئادیشاو بەدڵ و ئادیشا و پەی ئامانجەکاو ئادیشا وێما دەیمێ کوشتەی ، یان ئەگەر ئانەما نەکەرد ئاویر وزا دڵێ یانەی گەرمیماو جە ئیسەی خراپتەر وەنەما شێونا.

ئی مەترسیە تازە نیا و ھەر جە سەردەم و جەنگ و فارس و ڕۆمیوە تا یاوۆ سەردەمۆ ئامای ئیسلامی و وڕنای ئیمپراتۆریەتو فارسی جە ناوچەکەنە و دماتەر کێشمە کێش و عوسمانی و سەفەوی ، ئی مەترسیە ھەر بیەن و(داخەم مەشۆ) گەل و خاک و تواناو ئێمە، ھەمیشە بیەن بە سوتەمەنی ململانێ ئا زلھێزا ، جە ویەردەی تازەیچەنە (داخەم مەشۆ) ھەرجە وڕیای میرنشینە کوردیەکاوە تا کۆتای سەدەو ویسەمی ، جەنگ و وێکوشتەی (ناوخۆیی) دلێ ھیزە کوردیە چەکدارەکانە و تەنانەت دلێ ھۆزەکایچنە بەردەوام بیەن.

بەڵام وەشبەختانە ئی حاڵەتە ناپەسەندە دلێ ھەورامیەکانە یان ھەر نەبیەن، یان ئەگەر بیەبۆیچ کەمترین ڕێژە و بڕبیەن.

پەوچی تاومێ واچمێ پەی داھاتویچ کریۆ ھەوڵێ دەیمێ ھەم دلێ وێمانە یەک پارچێ بیمێ و ھەم بیمێ بە ئامیانیچ پەی بەشەکاو تەر و کوردستانی و، ھەر تاکێ ھەورامیچ دلێ پارچەکا تەرو کوردستانیەنە یان دلێ حیزب و ھێزە سیاسیەکانە، ئەرکو سەروشانەیشا، گەشە بدۆ پا ڕۆحە نیشتیمانی و نەتەوەییە یە کەجە باو باپیراماوە پەیما مەنەنۆ .

یۆ چا بوارە کاریگەر و زنینایچە کە ھەمیشە دەوری گەورەش بیەن، چ جە ئارامی و چ جە شێونای ئاسایش و کۆمەڵگەکانە، بریتین جە ئاینی و شێواز و یاواینەی جە دەقە ئاینیەکا و ئاینداریچ بەگشتی.

پەوچی فرە زەرورا کە ڕۆشن ویرە ئاینیەکێ و ڕۆشن ویرە نەتەوەییەکێ و تەنانەت سەرکردە سیاسی و سەربازیەکێچ، گردیماوە جارێ تەر گێڵمێوە سەرو ئا ڕەویە جوانەیە کە دلێ کۆمەڵگەکەیمانە بیەن و تاڕادێوەیچ چەموو کۆمەڵگەکا تەرینە ھەر دلێمانە مەنەنۆ،پا گێڵایماوە تاومێ ئا گیانو لێبوردەییە زیننە کەرمێوە وجارێتەر باڵ کێشۆوە سەرو ویرکەردەیوە و ھەڵسو کەوتیمارە چەنی یۆترینی ، تا تاومێ یۆترینی قبوڵ کەرمێ و ڕێز و حورمەت جە جیاوازیەکا یۆترینی گێرمێ و ئاپەیوەندیە ھاوبەشەیچە پارێزنمی کەگردیما بەسۆ یۆترینیوە .

ئی کاریچە یەکلایەنە نیا ، بەڵکو ئەرکو سەرو شانەو گردیمانە بەگرد گۆشەنیگایەکاوە ھەکە کەسما سوکایەتی بەھیچ و ئەوی تەریما نەکەرۆنە ، بەڵکو بەچەمو حورمەتیوە بدیەیمێ یۆترینیەرە و بەڕێزۆ نامێ یۆترینی بەرمێ و بەشداری وەشی و ناوەشی یۆترینی دلێ ئەرەنیشتا ناوچەکەیمانە پەیڕەو کەرمێ .

کۆتایی ئی بڕگەیچە بە واتێ وەڵیناو پەندێ مارونە کە ماچۆ :

(برا پەشتەو برایۆ بۆ مەگەر قەزا جەلاو خودایۆ بۆ) .

دووەم :- پەنە ئەشناسایێ نامو نیشانەکەی.

ناتونن و تیژی ئاینی : بریتین چا ھەست و دیدگا و دونیا وینایە کە پاسە کەرۆ بە ساحیبەکەیش تا قەتیس نەبۆ دلێ وێشەنە و دان بنیۆ پانەیرە کە کەسانی تەریچ جە دەورو پشتشەنە ماف و ئانەیشا ھەن کە بە قەناعەتو وێشا ئاین و ویرو باوەڕو وێشا ورچنانە و جە ژیانی ڕۆژانەشانە پابەندێ با پۆشۆ .

جەسێبەرەو ئی پەنەئەشناسایۆ یاومێنە ھەکە: ئەرک و گرد لاێوەمانە کە حورمەت جە یۆترینی گێرمێ و بەچەمو ڕێزیوە بدیەیمێ یۆترینیەرە و ڕێز جە ڕابردوو وێما و وەڵینەکایچما گێرمێ و زاڕۆڵەکایچما سەرو ھەمان رەِویەی مۆچنمێ .

سەرێ تەریچۆ وریێ و چەمکرێوێ بیمێ تا کەس چ دلێ وێمانە و چ بەرو وێچماوە نەتاۆ فریوما بدۆنە و دەسخەڕێما کەرۆنە و دژو یۆترینی ھانیما بدۆنە .

چیبارۆ واتێ وەڵینا بەنمونە مارمێوە پەی دمایی ئاردەی بە پەنە ئەشناسا کەیما کە ماچۆ:

(ھەرکەس بێگانە کەرۆ بە خوێش کێشۆ سەرەشەرە ھەردوێ دەسێ وێش) .

 

یەرەم و چوارەم :- چەم خشکنایێ بە ویەردەو ھەورامانیەرە جەڕوەو ئاینی و ئاینداریوە .

خەڵک و ھەورامانی ، خەڵکی ئاشنان بە راِنماییە ئاینیەکا و ئینەیچشە جە باو باپیراشۆ پەی مەنەنۆ ، چونکە ھەورامان و خەڵکەکەش وەڵێ ئامای شەریعەتی موحەمەدیچەنە پەیڕەوێ ئاینی ئاسمانی و ھەوادارێ پەیام ئاوەرێ  راِستگۆی بیێنێ و نەژنەویان و جە ھیچ سەرچەمێوە مێژوویچەنە نەوینیان کە ھەورامیەکێ بت پەرستیشا پەی ھیچ کائینێوە کەردەبۆ جگە جە پەرسای خواوەندی و دماتەریچ یەکتاپەرستی ئیسلامی .

جە ویرو ڕۆشنگەرە ھەورامیەکانە و جەڕاو ئادیشایچۆ جەویرو گردو خەڵکە ئاساییەکەو ھەورامانیچەنە ،ھیچ دژایەتی و قینەبەرایەتیێ شکە مەبریۆ، بەینۆ شەریعەتو ئیسەیشانە کە شەریعەتی موحەمەدین و بەینو شەریعەتی وەڵتەریشانە کەشەریعەتی زەردەشتی بیەن .

بەڵکو ھەردوێ شەریعەتەکێ بەدوێ ئەڵقێ یەک ئاینی ئاسمانی و تەمام کەرێ یۆترینیشا مزاناو وەختێ شەریعەتی موحەمەدی یاوان ناوچەکە ،ھەڵسوکەوتش بە جۆرێ کەردەن چەنی خەڵکو ناوچەکەی، پێسە خەڵکێ خاوەن ئاینی ئاسمانی و ڕێزشا جە پەیڕەوا ئاینەکەیشا و سروتە ئاینیەکاشا و تەنانەت پەرسگەکایچشا گێرتەن و ئازادێش کەردەنێ بەین و پەسەند کەردەی ئی شەریعەتە تازەیەنە و مەنەیۆ سەرو شەریعەتە وەڵینەکەیشانە .

مەنەیۆ شۆنەما ئاینیەکا زەردەشتیەتی و دەزگا و دامەزراوەکا پیرشالیاری ھەورامانی و پەرستگا و یارسانەکا جە بڕێ جە ناوچەکا ئوستان و کرمانشانیەنە و مەنەیۆ کاکەییەکا جە دەگاو ھاواریەنە و دماتەر ئا پەیوندیە توندوتۆڵە کە ھاواریەکێ بیەنشا و ئێسەیچ بەردەواما چەنی ھەورامیە موسڵمانەکا، گەواھیدەرو ئا ڕاسیەینە کە ھەورامیەکێ و کاکەیی و یارسانەکێ ێۆترینشا قبوڵا و پێوە بیەیشا مەفاڕاوە بە ھیچ چێوێ تەر.

 قسە بەنام و دەنگەکێ پیرشالیاریچ دیارترین بەڵگەو ئی ئامێتە و (اندماج) بیەینە، بەینو شەریعەتی وەڵینی وشەریعەتی تازەینە، کەدلێ ویرکەردەیۆ ھەورامیەکانە ڕەنگش دانۆ.

چون پیرشالیار پێسە وەسیەتێ و مۆچیاریێ دلێمانە ئاقسێشە ئاستێنە جیای کە ماچۆ (وەروێ وارۆنە وەروە وەرێنە وەرێسەی پڕچیێ چوار سەرێنە) کەئاماژێ دیارا پەی ئامای و پەرەسانای شەریعەتە تازەکەی و دما تەریچ یاونۆمانە کە یۆبیەی و یەک پارچەیی بناغەن و پڕچیای جە یۆترینی ،پارچە پارچە بیەیش ئیناشۆنیوە .

ئەگەر ھەنگامێ تەر بلمێ وەرۆ، وینمێ ئامای لەشکرو ئیسلامی پەی ناوچەکەی، نەبیەن بە ھۆکارو تێک دای دابونەریتی قەدیمی ھەورامانی و جەگر بوارێنە ھەورامیەکێ پارێزگاریشا جە تایبەت مەندیەکا وێشا کەردەن چ جە بوارو بینا سازی و فەرھەنگی و ڕێوڕسمە کۆمەڵیەتیەکاو …….ھتد

بە شێوازێ کە تەنیا جە چێوە ڕواڵەتیەکانە گۆراِنکاریشا کەردەن ، ئی کاریچە کردارێ دوەسەرە بیەن، ھەم ژیری ھەورامیەکا کە کەلتورو کەلەپورو وێشا بە سوک تەماشەشا نەکەردەن و ھەم نەرموونیانی ڕێنماییەکا شەریعەتە تازەکەیچ راِش دێنێ پەنە کە ھەرمانێ چیمنێ کەرانە.

جە مێژوو ھام چەرخیچەنە بەجوانی و یمنێ کە وەختێ ھەورامان بەتایبەت تەوێڵێ و بیارێ، بابە ناوەندو ڕێچکە و نەقشبەندی و چاگەیچۆ گردو ناوچەکا ھەورامانی بیێنێ بە ھەوادار و پەیڕەوێ ئی ڕێچکەیە ، ئی پەرەسانایە نەبیەن بە ھۆ تەنگ پەنە ورچنیەی پەیڕەوا ئاین و شەریعەتە وەڵینەکا، پێسەو یارسانەکا جەڕۆژھەڵاتەنە و کاکەییەکا جە ھاوارەنە و مەنەیۆ شۆنەماکا پیرشالیاری و ڕاوڕە سمەکا  سەرو پیری و زەماوننەو پیرشالیاری و بەحورمەتۆ تەماشە کەردەی مەزارو پیرو کەسایەتیە ئاینیە زەردەشتیەکا کە ئارامگە و مەزارەکێشا پێسە یاگێ پیرۆزێ و بەفەڕێ تەماشە کرێنێ و بەردەوامیچ تەماشە کریاو وچەو (پیر) یشا پەی بەکارئامان ، تەنانەت بڕیەی ھێزمایچ سەرو مەزارەکاشاوە بە کارێ نەشیاو دریان قەڵەم .

جە وەرانوەریچۆ نەژنەویان، پەیڕەوێ یارسانی یان زەردەشتێوە یان کاکەیێوە سوکایەتی بە مزگیێ، یان ڕا نمایێ شەریعەتە تازەکەی کەرۆنە، بەڵکو بە پێچەوانەوە ھەردوی لێ بەوپەڕو حورمەتیوە بەشداری بۆنە ئاینی و کۆمەڵایەتیەکا یۆترینیشا کەردەن .

ئومێدەوارنمێ ئیسەیچ و پەی دماتەریچ تاومێ ئی شانازیا پارێزنمێ و پەرەشا پەنە دەیمێ و ڕۆڵە و نەوە تازەکایچما سەرو ئی ڕەویە جوانەیە پەروەردە کەرمێ و بەشێوازو سەردەمو ئێسەیچ ڕێزو حورمەت جە جیاوازیەکا یۆترینی گێرمێ، چ جیاوازیێ فیکریێ یان تەنانەت جیاوازیێ سیاسیێچ،وە تاومێ ھەمیشە یەکیەتی ھەورامانی لای سەری گردیۆ بنیەیمێرە.

 

 

پەنجەم :- سەرنجێ خێرا سەرو نویسیا ھەورامیەکا .

ھەرچن ئی ڕاسیە حەشا ورنەگیرا، وەلێ پێسە بەڵگێوە پەی ئا کەسا کە شۆنەو حەقیقەتیرە گێڵا، یان پەی پەیجۆریکاری چفاکی و سۆسیۆلۆجیەکا .

ئەگەر بەچەمو ئینسافیوە چەم گێڵنمی دلێ گرد سەرچەمە نویسیا ، یاخود تەنانەت قسە و ڕاز و بەیاز و چیرۆکە دەما و دەمەکایچەرە ، مەوینی یاگێوەنە ئاماژێوە کریابۆ پەی توندوتیژی یان پەی سڕیەیۆ وەرانوەری یان سوکایەتی بە ویرو باوەڕو نەک وێما بەڵکو غەیرو وێچما .

جە وەرانوەریچۆ دەیان و سەدان مۆچیاریێ و وەسیەتنامێ و قسێ نەستەقێ و ڕاز و ڕەمزێ ھەنێ کە بەڵگێنێ سەرو پارێزگاری کەردەی جە یەکڕیزی و ئاسایشی کۆمەڵایەتی و ھاندای پەی خاسەکەردەی و دورکەوتەیۆ یۆ جە خراپەکاری کە دیارتەرینشا پارچە ھۆنراوەکەو مەڵا خدری ڕوارین بە نامنیشانو (ڕۆڵە بزانی) کە سەراپاش مۆچیاریێ جوانێ و ڕێنمایێ بەکەڵکێنێ پەی نەوەکاما .

 

 

ششەم :- پوختەو بابەتەکەی و دمایی ئاردەی پەنەش .

ئامانجو ئی بابەتیە ئانەنە کە پەنەما ماچۆ: ھەورامی جەمیژونە بەکەسێ ژیرو دڵ ئاواو دور جە جەنگ و قینێ ژیوان و تاوانش مافو ھامسایەتی دەورو بەریش پارێزنۆنە و ھەرگیز دەسش جە عورف و عادەتو وێش ھۆرنەگێرتەن پەی ھیچ عورف و عادەتێ تەری و بەڵکو قازانجیچش جە گر چێوێ تازە  ئامای ورگێرتەن پەی ئاستەیۆو پەرەدای بە وێش .

پەوچی ئەرکو ئێسەو ئێمەیچ ئانەنە چی سەردەمەنە کە دونیا بێنە بە دەگێوە گولانێ ھەم زانمێ چەنی ژیومێ  چەنێ وێما و چەنی دەوروبەریچما و ھەم پارێزگاریچ کەرمێ جە تایبەت مەندیەکا وێما و شان بەشان و ئانەیچە تاومێ جە ڕەوڕەوە و وەڵێ کەوتە و گەلایچ دما نەگنمێ و پێشەنگی دەس وزمێ و راِزیێ نەبیمێ بە پاشکۆیەتی کەسی چێرو ھیچ بەھانێوەنە .

ئی پەیجوریە پەی کۆنفرانسو هەورامان ئەژناسای نویسیابیٛ  20/4/2017 جە هەڵەبجە 

 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیکوڵی:  tribulus terrestris

پیکوڵی:  tribulus terrestris پیکوڵی یام پیکوڵە، گیواوێن وەھارێنە سەوز بۆنە، سەرانسەرو دنیا…