یانە ئەدەب و هونەر شیعرەو ئەوسا و ئیسەو هەورامی و بەراوردکاریێ ئەدەبی

شیعرەو ئەوسا و ئیسەو هەورامی و بەراوردکاریێ ئەدەبی

141

شیعرەو ئەوسا و ئیسەو هەورامی و بەراوردکاریێ ئەدەبی 

عادڵ محەمەدپوور

 

وەڵێنە*:

شێعرەو هەورامی پێسە سامانێ ئەوەنەبڕیای ڕۆشنویری و پڕۆسەیێ بەردەوام[1] ؛ ویەرێ* تاریخی چواردە قەڕنەش بیەن و تایبەتمەندیێ ئەدەبی، زوانی و فێکریێ وێش هەنێ و ئەشۆ پێسە وێش و بە دوور جە چەشکەو* دەسەڵاتی ونیۆوە. فەلسەفەو جوانخاسی ئی شێعرێ زادەو ئێلهامێ وێڕسک و گرێدای “عەشق، هەست، خەیاڵ و واقێعیەت” بیەن و پیبۆنەوە فرەیێ جە دەقەکا، پڕۆفیشناڵێنێ و چنی دەقە بەرزەکا دەور و بەری وەرانوەری کەرا. ئەگەرچی دێر بەڵام ماوەیێن پێسە پەنەوازێ سەردەمی و هەست بە نرخنای و “وێوانایۆ و وێدەوامی” تازەگەری ڕوەش دێنە، کریۆ پەی وێناو حوزوروو دەقە ئەکتیڤەکاش، با چەمەڕاو مەودای زەمانی فرەتەری و مومارسە و سلووکی شلگیرانەتەری بیمێ.

 

کرێڵ واچێ:

شێعرەو هەورامی، ڕەسەن بیەی، بەردەوامی، قۆناغەکا، مەولەوی، نالی شارەزووری، ئەوسایی، ئیسەیی، تازەگەری، بەراوردکاری، سلووک و وێماننای، و… 

 

دلێنە*:

زوان، ئەدەبیات و ڕۆشنویری هورامانی، جە تەشک* و دلێنەنە، سەرەڕاو نزیکایەتی ڕەچەڵەکی و ڕێخەشناسی چنی زوانوو فارسی و زوانە کوردیەکاتەری، ساحێبوو باقێ* خسڵەتێ تایبەت بە وێشا، کە تەنیا ئەشۆ بە کەوچەو* وێش شێوازشناسی، ڕۆخسارشناسی، بەهرە شناسی و خەسارشناسی کریۆ. ئاخێزگە، تەرزەو سەروردای، ویەری* تاریخی، چەشنەو مامەڵە چنی دەسەڵاتی، ڕازوان، دەنگشناسی، واچەشناسی، ماناشناسی، ساختار و دلێنە و… جیاوازیش هەن، ئینەیچ ئاساییا و پەی عەسڵوو بنەما ڕێژەییەکا(اصل نسبیت در زبان) و ڕەوەندوو تاریخی زوانەکا ورگێڵۆوە کە چنی بنجەش بینیێنە و مەبۆ جە بەراوردەنە بەرز و نزم کریا، چوون هەر زوانێ ساحێبوو پێکاماو وێشا.

 پڕۆسەو شێعرەو فارسی و تەنانەت سۆرانی، جە ژووژنایوە و سەرتاسەروو ژیوایشا، چنی چەشکەو* دەسەڵاتی سیاسی تێکەڵێ بیێنێ، بەرز و نزمیشا بەسیاوە بییەن بە نەهەو دەسەڵاتچیا وەختی.

تەوەنەو بنەڕەتوو زوان و ئەدەبیاتوو سۆرانی جە لاو “بەبە“کاوە نریارە  و بیە بە باڵەخانەیێ ئەدەبی. بڕێ بەڵگی نیشانە مدا کە ئی ڕەوتە شێعریێ وەڵی ئانەیەنە دیاردێ وێڕسکی ئەدەبی بۆ، جە لاو مامۆسا نالی شارەزووری و حوزوورو بڕێ شاعێراتەری سەروو پەنەوازێ سیاسی، دلێ فەرهەنگێ هەژاریەنە شکڵەش گێرتێنە[2] و پەرەش سانان و ئینەیچ خاڵی بە هێزا، ئەڵبەتە پاژنە ئاشیل*/ لاوازیش ئینە بیەن کە نەتاواش کاریگەری بنیۆ سەروو تازەوەکەردەی شێعرەو دماو وێش و دمایی مامۆسا گۆران بە کاریگەری جە قابلیەتەکا جوانخاسی قوتابخانەو بێسارانی و مەولەوی تازەگەریش دەسپەنەکەرد[3] و دما بە دماش بیە بە ساحێبوو چند ڕەوتێ تازێ شێعریێ: ” گۆران، دماو گۆران، ڕوانگە، کفری،طلیعیت، زناک، شێعری پەتی، دما مۆدێڕن، داکار، پێوەر جیاواز، شێعری بەرەکان و…

 

چنی ڕەسەنایەتی، شەکیلی و یەک هەناسەیی و… وەشڵێ زوان، ئەدەب و شێعرەو ئەوساو هەورامی هەر جە بنەڕۆوە تێکەڵە بیێ چنی دەسەڵاتی[4]، ئیسە هیچ کە بندەسە نەبێ؛ بەرزەفڕ وێش جە قڵاوەو دەسەڵاتی زوانی و… ڤێنێوە.

شێعرەو فارسی(دەری)[5] چند سەدێ دماو ئیسلامی و ململانێ چنی عەرەبی جە جمەو (شعوبیە)[6] و کاریگەری ناسیۆناڵیزمی فارسی دەسپنەکەرۆ. پی جۆرە بە پاو دۆخەو سیاسی و گلێڕگەیی، فۆڕموو مەژگەش فاڕیان و شێوازە مەحاڵی و دەورەییەکێ(سبکهای دەورەای) جە ئەدا بیێنێ. شێوازەو خوراسانی جە وەرئاما(مشرق) و عێراقی جە ناوەند(مرکز) پەیدێ بیێ و دمایی بە پاو دۆخیێتەر بییە بە شێوازەو هێندی و دمایی چێروو هێژمونی* دۆخێتەرینە گێڵانەوە پەی ویەردەی ئەدەبی(بازگشت) و سەرەنجام مەشرووتە و ئەوەژیوایی(تجددگرایی) و تازەگەری نیماییش چنە کەوتەنەوە[7]، پیجۆرە شاعێرانێ گەورە پێسە رودەکی، فێردەوسی، سەعدی، حافێز، جامی، سائێب،  هاتف، بەهار ، نیما، فرووغ، شاملو، سەی عەلی ساڵحی و دەها ڕەوتێ تازێ: ” نیمایی، دمانیمایی، ئازاد، سپید، موج، حەجم، ئاوانگارد، حرفی و گفتاری، فراسپید و…

 

شێعرێ هەورامیێ، هەر جە ئاخێزگەشوە شێعرەو دەسەڵاتی نەبیێنە، پیبۆنەوە شاعێرێ ستایشگەرێش نەبیێنێ و ژیوایش پەیوەست بیەن بە “سۆننەتێ باوی ئەدەبی” و دنیاو شێعرێ و ئەزموونگەری تاکی و کاریگەری و کاردانەوە سەروو ئەنترینی؛ نەک سەروو سووڕەو دۆخەو تایبەتی سیاسی و سۆسیایی*. من ڕەوتەو شێعرەو هۆرامی دماو ئیسلامیم؛ بە حەوت دەورێ باقەبەسی* کەردێنە[8].

کەوچە*و ئی باقە بەستەیە*؛ نۆرمە شێعرییەکا، شێوازە تایبەیی و تەجرۆبیەکا شاعێرە نوخبەکا بیەن و شاعێرا دماو ئادیشا پێسە قانوونمەندیێ ئەدەبی کاریگەریشا چنە ورگێرتێنێ و ئیسەیچ جە وێئاگاو زێهنوو هەر کوردێنە، حوزوورشا هەن.

 

تازەگەری پێسە دیاردێوە سەردەمی و پەنەوازوو ڕۆی:

 

ئەنەفاڕیایێ کە چی چند دەهەنە بە ئامای “مودێڕن، دما مودێڕن و دما دما مودێڕن و…” جە دەراوەکا؛ زوان، ویر، فەلسەفە، هونەر، سیاست، کۆمەڵشناسی و ڕۆشنویری، شێعر و ئەدەب و… جە کۆمەڵگەی جەهانی و دەور و بەروو وێما ڕوەش دێنە و ئێمەیچش وستێنمێ چێروو کاریگەریەکاش و بە هەسی* پێویۆ. من وێناو ئی دیاردەیە جە ژانرە* ئەدەبی و هونەری و ڤیریەکایتەرنە فرە هەست پەنەمەکەروو؛ بەڵام جە شێعرەنە حاشاورنەگێرا. شێعرێ هۆرامیێ چند دەهەیێن دەسش پەنەکەردەن[9] و جە دیمەن و مەژگەنە، فاڕیێنە و چند دەقە شێعریێ کارامێ و عالێ پی شێوازە چاپ و نەشر کریێنێ، ئینە ئاسۆیێ ڕۆشنتەر و هۆمێدێ بەخشەندەتەر مدۆ بە شێعرێ ئارۆ هۆرامیێ کە چاوەڵتەر بێبەشە بیێنە.

تازەگەری پەی ئێمە هەم واقێعیەتێ حاشاورنەگێرا و هەم پێسەن ئاویلکەیێ* وەهمی. واقێعێن و موتەئەسێرێ بیێنمێ، جە لایێچەوە بێ ئامادەیی و بێ ئەوەوانایوە و ڕەخنە جە وێما و نرخشناسی ئی دیاردەیە و تێئۆریزەکەردەیش، بۆ بە مەتەرسیێ پەی هێما فەرهانگی – زوانیەکاما. ئەشۆ پەی ئی وەرانوەریە ئێمە ئانتی تێزێ/دژەهەرمانێما بۆ. ئارۆ تازەگەری جە گردوو دیاردەکانە پێسە پەنەوازوو ڕۆی جە ژیواو گردوو گلێرگەکانە بە حوکموو جیهانی بیەیش، ڕەنگش دانەوە و…  ئینە باسێ دەرەتاندارا و باسانێتەرێ مارۆ دلێ و مەجال نیا. جە هاڵیگای مەجازی کە یۆ جە دیاردە عەینیەکا ئی کاریگەرینە تا بلۆ نیازە دەرمانی، سنعەتی، ئابووری و… تەنانەت چەنیلەکاما کە بەنوو ژیوایما پانیشاوە بەندا؛ گرد ئاسەواروو جیهانی بیەی و سێبەرەو تازەگەری و ئەوەژووژنایۆ فکرین. ئینە کە ئێمە بەدیلێما نەبۆ پەی وێ گۆنجنایە؛ ڕاسا مسیبەتا و زەمانێ ئاڵترناتیڤێ* ڤیری، ڕۆشنویری و فەلسەفیما بۆ، نێعمەتێ ئارۆیانەن. دەسەبەرکەردەیش نە مەحاڵا و نە دوور؛ تاومێ بە سلووک و ئەرەمانیایی نەیاومێ پی یاوگە سەردەمیە.

بڕێ جە ڕۆشنویرە فارسەکێ جە ویەروو* مەشرووتەی و گڕوفڕو مودێڕنیتەی و کاریگەریەکاش سەرووفەزای سیاسی، فەرهەنگی، گلێرگەیی و ئەدەبی و… ؛ دۆخەکێشا تێئۆریزە کەردە بە چوار گوزارێ و یاوێ بە تێزێڤی ئەدەبی و فێکری وێشا: تەقی زادەیی، میرزامەلکوم خانی، شێخ فەزڵۆڵایی و نیمایی[10]. کە هەرکام چادیشا وێناو چوار ڤیرێ دژبەیۆ و ئا وەختەو کۆمەڵگەو ئێرانی بیێنێ.

تەنیا نیما تاواش بە ئامادەیی تێئۆریکی و کرداری وەرانوەری کەرۆ، ئەو چوار ڕوەکەردەکەیتەر ئا جەسارەتشا نەبێ کە گەنجینەی ئەوسایی نەقدکەراوە و هەر یەرێ ئی دیاردەیە، یام چەمبەسیا تەحریم کەرێنێ یام تەکریمی ڕووت. بەڵام ڕوەکەردی نیمایی، بە شارەزاییەوە، ئی دۆخێشە حەپناوە و تاواش بە تێئۆریزەکەردیش و هەرپاسە ڕەخنە سەروو گەنجینەو شێعرەو کلاسیکی فارسی و نرخنایش، شێوازەو چاوەڵی شێعرەو فارسیش جە قەیرانێ نەجات بدۆ و فۆڕم و دلێنەش فاڕۆ و سەرنەوایوە ژیڤنۆشەوە[11]. نیما هەم شاعێر بێ و هەم تێئۆریسیۆن و ئەنەفاڕوو شێعرێ[12]. یەکسەر سامانەو چاوەڵیش نەبەردە چێروو پەرسێ و وەزنەی عەرووزیەش تەمام نەنیا لاوە، تەنیا یەکسانی دێڕەکاش ماڕا و نەقدش کەردەوە و پی لەونە شێعرەو فارسی بیە بە کیانەو تازەگەری وێش.

جە شێعرەو ئارۆ کوردی سۆرانییەنە رەنگا «مامۆسا گۆران» ئی ڕوڵشە بیەبۆ. «شێخ نوری شێخ ساڵح» وەڵی ئادینە دەسش بە ڤاتەی شێعرێ تازێ کەردێ، بەڵام پێسە گۆرانی نەتاڤاش بۆ بە ساحێبوو دەزگایێ جوانخاسی یان فەلسەفەو ئی تیۆرییە. کە هەر پی دەلیلە «گۆران» بی بە ئەندازیاروو شێعرەو کوردی سۆرانی و بنەماو ئی شێعرێشە تیۆری پەردازی کەردە.وەشبەختانە ئارۆ هێژمۆنی* هاڵیگای مەجازی و فەزای تازەگەری کارێش کەردەن کە جە هەرمانەو جوانەکا بە پڕتاڤ* هاگادارێ بیمێ و من ئا دەقێ کە چاپێ با یام منریارە چی فەزانە وانووشاوە و شۆنگیریشا کەروو و تا ئیسەی چند سەرنجێم سەروو بڕێ شێعرێ ئا جوانا وستێنێ ڕوە.

بە پەیلواو من چی ڕەوتە تازێنە یەرێ تاقمێ شاعێرێ خەریکوو هەرمانەو شێعرێنێ:

تاقمێ گەنجێ کە تازە دەسشا پەنەکەردەن، ئاسایین بە پاو کەم ئەزموونیشا، زوانشا کرچ و کاڵ بۆ و نەیاوێبا فەلسەفەو شێعرێ و ڕەوەندێ تەقلیدی جە فوڕم و دلێنەو شێعرێشانە پێویۆ و بە شەرتێ سلووکوو ئاردەینەیشا بۆ تاوا چراوەو ئایندەیشا ڕۆشنە بۆ.

تاقمێتەر هەنگامێ ئینێ وەڵتەر و هەوڵمدا کە یاوا دڵواز و پیجۆرە وێشا جیاواز نیشانە مدا و هەوڵەکاشا، خۆڵقنای هۆمێدێن پەی دەسەبەکەردەی ئایندەی.

تاقمێتەر کە ڕادەشا کەما بە پاو ئەزموون و چاپکەردەو دەفتەرە شێعرێ، جە فرەو دەقەکاشانە یاوێنێ بە زوانێ بەرجەستەی و ئەزموونەکایچشا تاوۆ پەی دوە تاقمەیتەری یاگێ پاڵپەشتێ با.

پی دەقاوە و پی شاعێراوە، هێشتا ڕای نەبڕیێ فرێما ئینا وەرەنە، هەرمانەو شێعرێ گاڵتەش پەنە مەکریۆ و شێعرە فەلسەفەو تایبەو وێش هەن کە چنی خۆرپەی شاعێرانە نیازیچش بە ئەرەمانیایێ تایبەتی هەن پەی دۆڵەمەندکەردەی مەعریفەی هونەری و ئەزموونی تاکی کە یاوۆ جیهانوینی تایبە و سێناعەتی زوانی و بەیانی وێش.

چوون شێعرە پێوەندیێ زێهنی، هونەرین و یاواین بە شناختێ عەینی جە بەشەکا ژیوای. چی سووڕەنە شاعێر ئینسانێ کارا و پەیجۆرا و بە لادای توەکا زوانی، بە دەقێ فرەمانا و فرە وێنە، هەم وێش مژناسۆ و هەم هەوڵ مدۆ ئینسانی و جیهانی دەورووبەری بە شێعرە وانۆوە. ” وێنا عاتفیەکا هەر شاعێرێ سێبەرێن جە منی وجودیش، نموودێن جە پانتایی فەرهەنگوو و هەستی شناسانەیش. ئەگەر مەعریفەو هەستی شناسانەیش هەژار بۆ، منێ ویکلە و تاشیارەش چنە گنۆوە، چەپەوانەش بۆ بە زایەڵەیێ پەی منێ گەورە و بەزرەفڕی”.

نموونەش مەولانای ڕۆمین کە ” ئاسۆ خەیاڵ و عاتفەیش بە پانایی ئەزەڵ تا ئەبەدین؛ هەرێموو ئەندێشەیش بە دەرەتانوو بیەین. دیاردێ گولانجڵێ و میاندەسێ جە شێعرەشنە مەپێویا؛ جیهانوینیش ڕۆشن و ڕەوانا؛ ئی نویسەرە شاعێرش پێسە ئینسانێ ئەزموونکار بەینوو “خودای و جیهانی” نیانەرە کە دایمەن ئینا حاڵوو سلووک، مومارەسە و ئاردەینەنە و…[13]             

ئەگەر شاعێرو ئارۆیما نەیاوابۆ یام گەرەکش نەبۆ یاوۆ پی یاوگە بەرزە و پەردە جە عادەتە ویەردە کۆنەکا لانەدۆوە و تۆزەو زێهنە کۆنەکا نەتەکنۆ؛ ئیتر مەبەستوو شێعرێش ئەشۆ چێش بۆ؟!

چوون چی دۆخێنە پەتایێتەر گێرۆمارە ئادیچ نەبییەی شاعێرێ گەورێ پەی ئێمەن، ئینەیچ بۆ بە بەهانەیێ  کە مەودایێ ڕەخسیۆ پەی شێعر نویسا و مینی شاعێرا کە فەزای فرەتەر گێرارە و فرەتەر شێعرێ جە جنسوو فەننی، جەوهەری و ڕێسالەتی ئیسەییش دوورکەراوە و …

سادە دیای پەی دنیێ و دیاردەکاش، جە لاو شاعێرێ سادەویریوە، ئاکامش هۆنێ* سادێنە کە ڕا مەبەرۆ بە سووچە تاریکەکا ژیوای. واتێ سادێ تەنیا پەی ” وێلاونای و تۆمار کەردەی سۆزە تاکیەکان بێ ئانەی بەڕۆشا کەرۆوە و چەپکێ ویرێ تازێ وزۆ سەرشا و خەرمانەو مەعریفەیش و وێش دۆڵەمەند کەرۆ و تەنیا سمڕکەرۆ سەروو ئا سووژە باوا کە چندها سەدێن وچیێنێوە کە مەحاڵا چی دەراوۆ شۆڕێ بیمێوە پەی تازەگەری.

پێسە ڕاسیێ سامانەو ئەدەبی چاوەڵیما چواردە سەدێن جە ئارشیوو کتێبخانەکانە پارێزیێنە و جە زێهنەکانە نەخشوو وێش نیانەرە و جە ئاستی بووتیقایی* و تاریخی وێشانە و مەولەوی و سەیدیەکێ و…  یاوێنێ لووتکە، ئیتر کەی لازم کەرۆ پەی شێعرەو چاوەڵی ورکەما بۆ؛ ورکەکاما ئەشۆ چێولایێ با. پیبۆنەوە ” شێعرەو ئارۆی و شاعێری سەردەمی” ئەشۆم هەوڵ بدۆ، چەنی نرخنای ئی سامانێ؛ پڕتاڤ گێڵۆ شۆنەو ئێستەیۆ ئا مانایارە کە نەبیێنێ و ئیسە بارۆشانە. ئی ڕەوەندە شێعریە هەوڵێن جێدین پەی یاوای بە “تەشکە*ی تازێ“.

چێگەنە هەوڵ مدەو چند دەقێ ئەوسایی و ئارۆیی پێوە بەراورد کەروو. پیمانەو من پەی شێعر بییەی تەنیا فۆڕم نیا، فۆڕم چێوێ ڕواڵەتین بە دیەو شێعرێ بەرگنۆ کە فۆڕمش چێشا؛ کلاسیک یام هامچەرخ و… بەڵام چێوێ کە بایەخدار و ئێژای هونەری، زوانی، ڤیری و بەیانیش هەن تەشکەو شێعرێن بە مانا وەرفراوانەکەش کە گردوو بەشەکا شێعرێ گێرۆوە. تەشکە ئەگەر وەڵکەوتێ و دۆڵەمەندە بۆ و پیمانەو شێعرێش بۆ جە قاڵبوو هۆنێ و ناشێعریێ مێنە بەر و کۆنە و تازە و ئەوسایی و ئیسەییش منیۆ ئەولاوە و پێسە ماساوێ هەر وەخت جە ئاوی گيریش تازێ مرمانۆ.

ئی جیاوازیێ چی مۆتیڤوو* زمسانینە بە چند وینگای جۆراوجۆر جە چند شاعێرێ ئەوسایی و ئیسەیینە هەست پنە کریۆ:

…………………………………………..

(1)

زۆسانەن وەی ڕەنگ و گەردوون یاوان          

گێجیای لوول گێج کڵێڵەی کاوان

بەناباشی بورج بەرزەدیاران

سفیدکاری کەرد تاقچەی موغاران

چ شیرین زەڕگەر توف هەوای سەرد             

گۆشوارە، نەگۆش نەونەمامان کەرد

پەی نیگای باڵای مەحبووب بێ گەرد            

یەخ ئاینە گرت، تەم چارشێو ئاوەرد

ئەی مەحبووب خاس، وەی بینای تەمام

مناڵۆ پەی بەزمم، ساقی و شیشە و جام

ساقی باک نیەن جەسەردیی(دەی) دەی

هەوا وەش کەردەن نەشئەی نۆشای مەی

ئاخر سەرمەشقەن پەرێ مەیخاران

واردەی ویەردەی ویاردەی یاران

چوون نە دڵ شنۆی مەزەی مەیداران

بدیە چۆن وەتۆی لۆنگێ مەویاران

زوانەکەی سۆز، دەسەکەی ناڵە

بکیانۆ، ڕێزۆ، ڕەحمەت، پیاڵە

ڕەحمەت وەڕووی خاک ڕەستگاراندا

پیاڵە وەدەم ئێنتێزاراندا

دێرەن با ئێمەیچ نەی گوزەرەوە

جامێ وەدەس نێین، دەس وەسەرەوە [14] 

…………………………………………………. 

(2)

جە هەشتوو ڕابڕانی هەر کوتووپڕ

هەماروو هەورە تارەی بی شەق و شڕ

فرێشتێ هەورەکانە ڤەرڤە وێچا

بە تەپڵۆخ ڤەرڤە ئەو سەرکەل مڕێچا

پەپوولێ چەرمە چەرمێ بێ ژمارە

پڕا باخ و کەش و شاخ و دەگارە

بیەن بۆران هەناسەو ڕۆڵە مەردا

پیای ڕچنۆ کزەش چن سەخت و سەردا

جوانێ نیم سەعات مزیارە بانێ

بە چەرمەی ڕيش و قژ ماراوە یانێ

کە “یومآ يجعل الولدان شيبا

قیامەتمان جە دنیانە عەجیبا!

مەڕێ دەمشا کەرانێ تا بوارۆ

دەمە و بۆران چە قەیماخێوە مارۆ

هەناری شۆڕەبيش دی چەرمە زڵفا

حەزش کەرد ماچۆ دارێ قرت و جڵفا

عەجایێب ئی نەرێنێ چي  مەحاڵە

سەر و لەقشا بیەن گردش هەراڵە

بە تەنیا قشقێرێو وینی سەماوە

بە ئەورایی ڕوو ئەو یانەش ڕەماوە

ژەرەژ وت وت کزش کەردەن مەڕێنە

خەنەینێ پەنجەکێش مشتەو هەڕێنە

بەرەو یانەیش دەمەی ناوان مەتاوۆ

مریچڵێ ئەو خەلەو کەرگا بیاوۆ

وەز و ويكۆڵ هەڵووچە و بەی جە باخا

وەن و تەنگەز چەنی مێڵەو جە شاخا

تفی و گێڵاس و هەشتاڵۆ و هەنارێ

چەقالێ و تف ڕوەن ساوی و چنارێ

عەرافاتەو جەمێنێ چەرمەپۆشێ

بە لەببەیک یا زمستان پەڕ خورۆشێ

دەمە و بۆران و زوقم و ڕا بڕانا

سەهۆڵبەند و تەم و گەرما قڕانا

جە دوورەو دەنگێ مێ “سەعدی” خەمینا

گنان چاڵەو هەرەسگای ماتەمینا[15]               سەعدی_غەریبی

 

هورامان و زمسانی سەخت و کرێڵە بەسیاو وەروێ و شاعێریچ پێسە فتۆگرافێرێ تەڕدەس، چەمدارا ملوو ئی دیاردەکا زمسانیەرە و بە زوانێ ئەدەبی و هونەری و ئەزموونێ واقێعی، جە هەمانەو ویرەوەریەکاشەنە کەردێنێش تەجرۆبەیێ شاعێرانە. جە کۆتایی شێعرەكێشەنە جە فەزایێ تەوسیفی و مەجازی فاڕیۆوە پەی تێمێ دلێنەتەری و دیمەنێ ڕۆحانی مدۆ بە دەقەکەیش. درەخت، پەلەوەرێ و زمسان و دیاردەکاش… گرد چەرمەپۆشێ وەروێنێ، شۆبهیا بە ئێحرامپۆشا عەرەفاتی و لەبەیک واتەی بە زمسانی و سەرەنجام ئەژنیەی نێدایێ غەیب ئاسا پەی وێناو باروو ناخەکی شاعێری:

جە دوورەو دەنگێ مێ “سەعدی” خەمینا

گنان چاڵەو هەرەسگای ماتەمینا

فۆڕمش غەزەلەنە و دیاردێ قەراردادی و ئەوسایین، سەروو شەپۆلەو دەریاو(مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعی/فعولن) نەخشیێنە کە تایبەو دوەبەیتی باباتایەری ئا شاعێرا کە ئی قاڵبە شێعرێ ماچا. ئاهەنگەکەش جۆگەلەیی و دڵنشین و ئارامەنە. واچێ، چەپکە واچێ، دەنگەکێ و تەرزەو چنیەیشا چنی فەزاو شێعرەکێ یۆگێراوە.

 

………………………………………………………

(3)

 ئێمه‌ هه‌نمێ/ و/ شۆنه‌ماو توله‌ ڕایه‌/ ها که‌ وه‌روێ کوشناوه‌ .

هۆرکێشه‌ پوزوانێ/ زمسانیه‌ تاڵ قۆمیان[16]         م. ئەبری

 

سەرەڕاو کوڵیش، جیا جە وێنەو زمسانوو سرۆشتی، شاعێر وەردەنگش یاونانەنە کە چنی ڕای وەروگێرتێ، توولە ڕایێش نیشانە مدۆ کە پووزەوانێ هۆرکێشۆ و ئامادە بۆ پەی پیرایی حەقێقەتێ سەمبلوکیتەری و هەستئامێزانەتەر کە “زمسانیێ تاڵا”…

 

…………………………………………………………….

 (4)

زمسانا/ سەرد/ سەردتەر جە ڕۆ ئەدا بیەیم!/ زوقم زوقم

کڕیوە/ پەیتا پەیتا/کاوەتری جە بۆرانوو ئی فەسڵێنە تاسیا

ئاە/ ئاخۆ کەی بەی کەی؟/ ئای وەهار/ من چەمەڕا…[17]      ب.م شارۆ

 

زمسانێ سەرد، زوقماوی و کڕیوەئامێزی کاوەتر تاسنش تەوسیف کەردەن و ئەو دیموو ئی مانا قامووسیا، شاعێر، هێمائامێز وەردەنگش ئامادەکەردەن کە چەمەڕاو ئامای حەقێقەتیتەری وەهاری بۆ…

…………………………………………………………..

(5)

زمسانوو دمایین ڤلە هەنارینە/ ڤەرڤەم کەردە تکاکار

کە شۆنەیت/ ویەرۆ کۆڵانەو چەمارە/ هەرچی واگژەن

بە ڕیتموو بوێت کەردم لینی/ تا مەسی/ دەسێ خشنۆ غەزەڵانە

هەرسەکێم…/ کەردێم نامێ ئاسمانیوە/ سەرەڕاتنە بەش مجیارە

گێرا پلمەو هەنگامەکات/ واچا: بێ تۆ…/ چێگەبیێنا شێتە و هارە. [18]     “ژوان”

 

تەنیا تەوسیفێ سادە یام شێعرنای زمسانی کە زەمانوو قومیای شێعرەکێن، نیا بەڵکەم جۆرە وینگایێ ڕادەبەدەرین پەی شێعرێ و هارمۆنی کەردەی دیاردەکا. پیجۆرە شاعێر جە وێدۆنایێنە و دۆخێ نۆستالۆژیەنە، بە کەسیەتی بەخشێ و ئێستێعارە کەردەی ڕەگەزەکا زمسانی، ڤەرڤێ کەرۆ تکاکار کە کۆڵانەو چەمارە ویەرۆ و واگژەیچ لینی کەرۆ پەی ڕیتموو بۆوەشی تا بە مەسی دەسێ خشنۆ غەزەڵەکاشەرە و بۆوەششا کەرۆ و هەرسەکاش کەرۆ بە نامێ عاسمانیۆە کە مجۆشارە زەمین و گێرا پاڵدامنەو هەنگامەکاش و گرد با بە سیمفۆنیێ و هامنەوایی کەرا و واچا بێ تۆ بیێنا شێتوو هارە.

………………………………………………..

 

گەرەکم نەبیەن پی بەراوردە، ئاستەو بەرزەو هونەری مەولەوی، سەرعێلو* شاعێرا، جە عەرشی عێزەت کێشووشەرە فەرشی زێللەت. نا … پی کەوچێ* گەرەکم بیەن واچوو شاعێروو ئارۆ ئێمە ڕادەو دنیاوینیش ئەشۆ فاڕیۆ و مەحکووم بۆ بە شۆنکەوتەی حەقێقەتایتەرین. ڕازەو شێعرەکێ مەولەوی کە جە حافێزەمانە مەنێنەوە ئینەن کە ئێلهامی دەروونی و تەختە نیگارێ هونەرین و سەرڕێز جە وردەکاری و سێناعاتی شێعری و زوانی شیرین و شۆرەنگێز، پەی هونەری کەردەی و زەریف نیشاندای واقێعێ سروشتی و وێناو نەریتێ گلێرگەی … کە هیچکام چا چوار دەقا جە بواروو جوانخاسی و دەسەڵاتی شێعرێ و فەننی مەیاوا قولێ دەقەکەو مەلەوی.

مەولەوی جە تابلۆ زمسانی، جگەم ڕازنایۆ سرۆشتی و باس جە  زەریف نیشاندایش بە خەیاڵ و خەیاڵبەندی، وشیارانە بە ئاردەی بڕێ ڕەگەزێ زوانیێ پێسە زەڕگەر، گۆشوارە، ئاینە و چارشێو و…بە ئێستێعارە و شۆبهنایشا بە تۆف، یەخ، تەمە و…  ئیشارەیێ زمنی کەرۆ بە نەریتوو زەماوننەو هورامانی. جە فەرهەنگی کوردەوارینە باوا، وەختێ وەیوە فاڕاوە تارا دریۆ سەرشرە و جامێچ گێرا وەڵێشەنە وجە ڕاستاو شێعرەکێشنە بە تەئسیر چا بەزمە نۆشاونۆشەنە، فاڕیانەوە پەی ساقی و مەیواردەیوە و پەنگاوە هەستەکیەکاش و کەوتەی ڤیروو قەبر، قیامەت، حەقێقەتوو مەرگی و سەرمەشق گێرتەیش جە…

ئا واتە فرە ڕاسا کە “ شێعرە تەنیا لاونایۆ واقێعیەتی نیا، بەڵکوو بەیانو  و هەقێقەتێن ئێلهام گێرتە و خورپەئامێز جە واقێعیەتی[19]. ئی گوزارە چنی خۆڵقناکەو مەولەوی یۆگێرۆوە. پی مامەڵە ڕۆحانی- هونەریە ئی شێعرێشە جە واقێعوو زەمانەی فاڕێنەوە پەی زەمانی هەتایی و گردسەردەمی مەنێنەوە. پیجۆرە جە حەوزەو مەزموون سازی و تکنیکی شاعێرانە ئی تەختە نێگارە بیێنە قڵاوەبەرزێ شێعرەو هەورامی.

 

ئا دەقێ کە وستێما ڕوە، دیما تەشکەشا ئارۆیانە و ئەستوونی و سەرتارەواریێنێ و پێسە تۆڕی چنیێنە یۆیرە. بناغەو شێعرەو ئه‌وسای به‌یتە بیێنە و فرەتەر ئیهتمامشا به ئاسۆیی کەردەی و لاپلایی شێعرێ کەردەن  تا چنیەی تۆڕەو سەرتارەواری و هارمۆنیکەردەی دەقی. بڕێ شاعێرێ نۆخبێش چنە قوتارکەرە جە فرێ یاگێنە شاعێرما هەرمانەشا، تەنیا هۆنایوە و پێکنایۆ کەلیما و جۆرکەردەی زەنگوو قافیەی بیەن. ئەگەر دەقەکە عەرووزیە بیێنە، سەروو (افاعیل)ەکا کێشانە کریێنە و هەر پا کێشە، لنگەو دوه‌میچ هۆنیێنەوە. ئەڵبەتە شێعرێ هەورامیێ چوون فۆڕم یەکجۆرە و فرەتەر مەسنەوی(دوە لنگەیی) و ڕیتم و وزنە بڕگەیی (دە هجایی) بیێنە، هۆکاروو ڕیتم و پێوەندیی سەرتارەواری بەینوو بەیتەکاش چۆ کەوتەنوە و جە عەرووزی عەرەبیچش جیاکریۆوە، پۆکاتەی تا ئیسە عەرووز کەمتەر کاریگەریش سەروو شێعرەو هەورامیەرە نیانەرە. ئینەیچ پەی قابلیەتوو زوانەکەی هۆرگێڵۆوە کە “دەنگتەوەر” بیەن.

جە زوانوو هەورامینە، دەنگەکێ لەرە و زڕە* وەشکەرا کە بۆ هۆکاروو وەشبیەی هەوشە دەنگێ* کە جە پڕۆسەو دێڕەکانە کوڵ و درێژی و یەکسانی بڕگەکا و دەنگەکا مشارۆوە و بی ئینەی هەست بە قۆرسایی و شێویایی مۆسیقایی کریۆ. من ئا ڕەگەزە زوانیمە نامێ نیان کرکە دەنگ*[20] کە دلێ زوانوو خەڵکیچەنە جە گۆرانی واتەینە، ئیشارەش پنە کریۆ: کرکەش مێ، کرکەش وەشا و…

ئی ڕەگەزە زوانیە کە دلێ شێعرێنە ڕەنگدایشوە هەن و بۆ بە هۆکاروو لکیای پۆرەی سەرتارەواری شێعرێ و غەزەڵێ کە خاڵێ تایبەو شێعرەو هۆرامین و جە  غەزەڵەو سۆرانی کە لاپلایی و عەرووزیەنە جیاکریۆوە.

بە پاو ئا پیمانەیە کە پەی دەقی پڕۆفیشناڵی وستما ڕوە، یاومێنە کە دەقوو یەرێ، چواری و پەنجی؛ پەی یاوای ئا نۆڕما هیشتای ڕای نەبڕیێشا فرێنێ و سەرەڕاو ئینەیە جە حەوزەو دنیاوینی و شکڵی زێهنی و ماناسازینە، جیاوازیێ ساختاری هەست پەنەکریۆ. شاعێروو ئارۆی تەنیا چەمش نیا وردەکاری هونەری و  کوپیە کەردەی واقێعەکاوە، جە پاڵوو ئینەیچەنە، دنیاوینی ئارۆیانەش حوکم کەرۆ، جگەم تەوسیفوو واقێعیەتێ، گێڵۆ شۆنەو حەقێقەتایتەریەرە.

……………………………………………….

دماینە

پی ئاکامە یاومێ کە دڵواز، ئایدیاڵ و یۆتۆپیا* پەی ئێمە وەختێن کە شاعێروو ئارۆی؛ چە فۆڕمی ئەوسایی، غەزەڵواچی، چە سەردەمی و ئازادێ؛ جە ئەزموونەکاشانە، یاوا بە سیستێمێ و ترازێ و قەڵەمڕەوێ جە شێعرەو ئارۆی پەی متەیرەی ڕەگەزەکا زوانی و پێوەندییە ئەندامییەکا دلێ دەقی. دیارا ئینەیچ سنوورێ دیاریکریاش نیا و شاعێری بە دەسەڵات جە گرد ڕەگەزێ و لەحنێ پێسە  زوانی خەڵکی/ وتاری، پەخشان، ئەفسانە و ئوستوورە، داستان، تەنز و ئایرۆنی، حەزانەشێعرێ*/ئێرۆسی و… تاوۆ بەهرە ورگێرۆ و یاوۆ بە جیهانوینی، سێناعەت، مەنتێقوو شێعرێ و فەزای هونەری و باری جوانخاسانەی تاکی.


 

 واچە نامێ:

 

*ویەر: گوزەر، گەشت، تێپەڕین

*تەشک: فوڕم، دیمەن، ڕوخسار، لەفز، شکڵ، ساخت

*وەڵێنە: سەرەتا، پێشەکی، مقدمە

*دلێنە: ناوەڕۆک، مەژگه، کاکڵە، مانا، محتوی

 *دماینە: کۆتایی، ئەنجام، پایان

*پاژنە ئاشیل: پاشنە آشیل، پێوەندیش بە ئاشیل پاڵەوانی ئۆستوورەیی یۆنانیەوە هەن کە تەماموو لەشیش ڕۆیین/ ئاسنین بێ و تەنیا جە پاژنەشەنە تیرە کارش چنە کەرێ. بە درکە/کنایە یانێ کەسێ بە‌هێز و پاڵەوان، تەنیا لاوازیش جە خاڵێنە بۆ کە بیە بۆ هۆکاروو بەزیایش.

*کاردەوەژێ: شیکاری، شروڤەکاری، لێکدانەوە، تحلیل و بررسی

*وەرئاما: خۆرهەڵات، مشرق

*چەشکە: چێژ، زەوق، لەزەت

*کەوچە: پیمانە، پێوەر معیار، میزان، مێلاک

*ئاویلکە: وێنەیێ کە دووروە بە هەڵە پێسە ئاوێ پێویۆ، سەراب

*ئاڵترناتیڤ: ڕاکاری دوەم، ڕاگەچارێوەتەر، وەڵنیارێ جیاواز، بەدیل

*ژانر/Genre: واچێوە فەرانسەوین یانێ نۆع، جۆر، جنس و… جە پانایی هونەر و ئەدەبیات و… بەکار بریۆ. جە ئەدەبیاتنە بەشێن جە تێئۆری ئەدەبی، جۆری ئەدەبی

*سەرعێڵ: سەرئێڵ، سەرخێڵ، سەرکاروان، رییس ایل

*هۆنە: نظم، شعر

*هۆنایۆ: هۆناندنەوە، بە رشتە نظم در کشیدن، سرودن

*هۆنەوان: ناظم، شاعر

*سۆسیایی: اجتماعی، گلێرگەیی

*پڕتاڤ: زوو، خێرا، سریع

*واتەزا: مقولە، نوع، وتەزا

*کرکە، کرکەدەنگ: هەوشەدەنگ، هێشوە دەنگ، ton voice، نبرەالصوت

*زڕەدەنگ: زنگ صوت، آوای زیر، مخالف بم

*هەوشە دەنگ: هێشوە دەنگ، خوشە آوا و صوت

*وێحەن، وێحەننا: راستەوخۆ، مستقیم

*هێژمونی: برتری جویی، زاڵبوون

*هەس، هەسی: خەست، خەستی، غلیظ، غلیظی

*واچە: واژە، وشە، کلمە

*تەشک: پێکاما، پێکهاتە، ساختار، ستراکچر

*بووتیقا/Poyetikes: عەرەبیکریاو/معرب واچەو یۆنانی(پوئەتیکا)ین. یانێ تێۆری و زانستوو شێعرێ و شێعرشناسی و هونەروو شاعێری

*باقە، باقە بەسی، باقە واچە: دستە، گروە واژە، ترکیب، دەسە واژە، چەپکە وشە، پۆلێنکردن، دستەبندی

*نۆرم/norm: ڕێسای ئەدەبی، لادای جە ڕێسای، بۆ بە شێواز/سبک، ستایل

*مۆتیڤ:/motif ، ڕەگەز یام وێنەیێ هامبەشی ئەدەبی و هونەری کە جە شێعرەو شاعێرا بە شێوەیێ ناوێئاگا دووبارێ باوە. پێسە وێنەو زمسانی کە وەنتماوە یام جەفاکاری ماشووقێ، بێ وەفایی زەمانەی، زەردی خەزانی پەی ڕنگ زەردی و شۆبهیای زڵفێ سیاوێ و شەوە و…

*یوتوپیا/ utopia: ئارمانج شار، ئارەزووشار، چێڤی دڵواستە

*حەزانە شێعرێ: ئی باقە واچە نیایرەو وێما. شێعرێ هەوەسیێ، عاشقانێ، هەوسنامە، تەغەزوڵیێ و وەسفوو دیمەنە ئێرۆسیەکا

……………………………………………………………

پەراوێزێ:

1 – محەمەدحەحە باقی، هەمان ل 235

2سەرچەمەی وەڵین

3 – محەمەدپوور عادڵ، شێعری کوردی پاش نالی-پاش مەولەوی…، وتار، سیروان ژ و حەمە حەمە ئەمین قادر(کاکەی فەلاح)، کاروانی شێعری نوێی کوردی، ب یەکەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغداد، 1978ز

4 – ماچا حەوسەد ساڵێ هەورامی زوانی دیوانی و ئەدەبی ئەردەڵانیەکا بیەن، پەی من پەرسەنە ئەی چی بە مانا ڕاسیەکەش شاعێرێ دەرباریێ و دەقێ ستایێشیێما نیەنێ؟ جە دەقەکاشانە ئی ژانرە شێعرێ مەپێویا، یام من نەدیێنێم. بازنەو هەرمانەکاشا چنی دەسەڵاتوو ئەردەڵانی، جە بۆنەکا، نامەکا و پێوەندیی تاکی و… مەترازیۆ. چی پانایینە نە شاعێرێ پیشەییما هەن و نە دەقێ ستایشیێ. ئی دژەهەرمانێ؛ جە لایێ هۆکارێن پەی قەتیس بیەی زوانوو هەورامی و جە حەننایێتەروە، خاڵێ ئەرێنین پەی شێعرێما، چوون ئینەی نیشانە مدۆ کە شاعێرێما شێعرەشا پەی شێعرێ ڤاتێنێ و مەژگەو جوانخاسی شێعرەو هەورامی تێکەڵێ جە عيشق و واقێعیەتین بە شێوەیێ وێڕسک، هۆنەری و غێنایی و ئینەیچ زادەو بەداهەت و سرۆشتوو ژیوای شاعێرەکان.

5 – زوانی دەری، ویەری تاریخی فارسی دلێڕاسین/پارسی میانەن کە بۆ بە ئاخێزگە و وەڵێنەو زوانی فارسی ئارۆی، ئیسە ئەفغانیەکێ پی زڤانیە گۆکەرا بەڵام ئێرانیەکێ پارسیش پنە ماچا. ئی زوانە وەڵێنەش جە دەربارەکانە پەیدا بیەن پەوکەی ماچاش پنە “دەری”.

6 – شعوبیە نامێ ڕەچەڵەکێ فێکری و ئێتنیکی ئێرانیەکان کە پێسە پەڕچە هەرمانێ جە سەردەموو “ئومەویەکا” جە سەرەتاکا سەدەو دوەمی ک.م جە وەرانوەروو هەڵمەتەو هێژمۆنی عەرەبەکا و سووکایەتی کەردیشا بە ئێرانیەکا، سەرش وردان و بە وڕنای دەسەڵاتوو “ئۆمەویەکا” و ئامای سەرکاروو “عەباسیەکا” ئێرانیەکێ دەسەڵاتی سیاسی و فەرهەنگیشا ژووژیاوە و یاوێ دەسەڵاتێ سیاسی وێپا.

7– محەمەدپوور عادڵ، تەرح، ل ١٠

8الف) هورموزگان؛ هەوەڵین دەقە شێعریێ دە بڕگەیی و هەشت لنگەییەنە کە تەشکەش مەسنەویەنە و بیێنه تەوەنەو بنەڕەتوو شێعرەو هۆرامی، کریۆیچ بۆ بە دەسپێکوو تاریخوو شێعرەو کوردیی جە دەهەکا هەوەڵوو کۆچی مانگی.

 

هورمزگان رمان، ئاتران کوژان / وێشان شاردەوە، گەورە گەورەکان

زۆرکاری ئارەب، کەردنە خاپوور / گنای پاڵەیی، هەتا شارەزوور

شەن و کەنیکان وە دیل بەشینا / مێرد ئازا تلێی وە ڕووی هوونینا

رەوشت زەردەشترە، مانۆ وە بێ کەس / بەزیکا نەیکا، هورمز وە هیچ کەس

 

ب) یارسان؛ پڕۆسەیێ وەروەڵا و شێعریێ ئایینیێ و بەشێ هەرە گەورەو شێعرێ هۆرامیێ( 11-2 ک.م).

ج) بێسارانی؛ شاعێری غێنایی ڤاچ وێنایێ پەی خەلاقییەت و مانیفێستوو شێعرێ دەبڕگەیی هەورامی و شاعێرە شۆنکەوتەکاو ئی دەورەیە و دماتەر و ئیسەیچ (13 -12ک.م)

د) سەیدی هەورامی؛ وێناو جۆراوجۆری و بەردەوامی شێعرێ هەورامیێ؛ بە شێوازی عەرووزی و بڕگەیی، بە یەرێ زوانێ هۆرامی، فارسی و عەرەبی(13 ک.م)

ه) مەولەوی تاوەگۆزی؛ سەرعێڵ و هەمیشە سەردەمیی شێعرەو کلاسیکەو هەورامی و شاعێرە شۆنکەوتەکا ئی ڕەوتە شێعریێ، سەدەو (13-14ک.م)

و) دماو مەولەوی؛ ئا شاعێرێ کە شێوازەو مەولەویشا ئیدامەدان (14ک.م). 

ز) دەسپەنەکەردەی تازەگەری

*چیوێ کە چێگەنە ئێژای ئیشارە پەنە کەردەیش هەن، فۆڕموو غەزەڵێن. ماوەیێن بڕێ جە شاعێرا هورامانی پێسە تازەگەریێ وێشا وادانەوە(بازگشت) پەی قاڵبەو غەزەڵێ کە جە هەورامینە فرە ڕەسەنە و یاگەگیرە نەبیێنە و ئیسە جە سۆرانیچەنە هۆنتەیشۆ لاوازە بیێنە، بەڵام فارسیچنە وەڵتەر وادایوەش پەی کریان. سەرەڕاو ئینەیە هەوڵدریان بەرهەمەکاو وێشا بە تایبەت جە دنیای مەجازینە پی قاڵبە تاقیکەراوە. جیا جە لاسایی کەردەیۆ قاڵبی، جە بڕێشانە هەست بە تازەگەری دلێنەیی کریۆ و جە بڕێچشانە هەمان دیاردەی مەزموونی چاوەڵیێ هۆنیۆوە کە هەر سەر بە قۆناغەو دما مەولەوی بە حساب مێنێ. پێسە ئی شاعێرا:

مۆمن یەزدانبەخش، پەرویز بابایی، فەرید عەباسی، عەدنان مورادی، سەعدی غەریبی، حێکمەت محەمەدی، حافز ئەحمەدی، عەباس غەریبی، جەماڵ قادرپوور، ژوان/ئامینێ ڕەحیمی، ماریا عەزیزی و…رەنگا نامێ کەسانێم ویر نەبا و دەلیل بە نەبیەیشا نەبیەن و ئینە ئا شاعێرێنێ کە دەقشا جە فەزای مەجازی وەڵا کریانوە و من دیێنێم.

 

9الف) رێساگورێزی شێعرەو هجایی(5+5) و کوڵ و درێژ کەردەی لنگەکا تەشکەو مەسنەوی بێ کە پەی هەوەڵجاری «دەق»و «ئێرو دڵی، êrû dilî » مامۆسا عۆسمان هەورامی، بی بە رچەماڕ(هنجارشکن)و ئی رەوتییە. ئی جمە ئەدەبیە جە هەوەڵوو دەهەو (70ی ز/ دەهەو 50ی ک.ر)، جە رێفۆڕمکاری مامۆسا«گۆران»ی کاریگەریش ورگێرت.

ب) دما بە دماو ئی هەنگامێ سەرەتاو ساڵەکاو(60ی ک.ر) و (70ی ک.ر)، دوێ هەنگامێتەرێش پەی نریێ و جە وەڵێنەو(80 ک.ر)، بە ئامای بەروو دەفتەرێ شێعرێ؛ پڕۆسەکە لوانە دوخێ دۆڵەمەنتەری. پەی زانیاری فرەتەری بدیەیدێ ئی سەرچەمەیە: عادڵ محەمەدپوور، طرح، جریان شناسی شعر هەورامی از ابتدا تا کنون، نشر احسان. ١٣٩٢، ل ٢٠٥- ٢١٠

ج)ئی رەوتێ هەر پاسە بەردەوامە بیێەنە و چند دەفتەرە شێعرێ وەڵێ بیێنێوە و بڕێێ شاعێرێ جوانێ بە تەئسیر جە دۆخوو دهەکا وەڵتەری و کاریگەری شێعرەو دەورووبەری سەرشا ڤردان و ئامێنێ مەیدانوو تاقیکاری ئەدەبی و... پەی وردەکاری باسەکەی بدیەیدێ هەمان سەرچەمەی وەڵین، تەرح، ل ٢١٠

10 – ماهرویان هوشنگ، نیما رویکرد چهارم بە مدرنیتە، فرهنگ توسعە، ش ٣٧-٣٨، ل ٨٦

11سەرچەمەی وەڵین، ل ٨٦

12– سەرچەمەی وەڵین، ل ٨٦

13شفیعی کدکنی د. م. ر، گزیدە غزلیات شمس ل

14 – تاوەگۆزی مەولەوی، دیوانی شێعر، مودەڕێس عەبدولکەریم، سەیدیان، ل٢٩٨

15ئی دەقە شاعێر وێش پەی کیاستەنا. سەعدی غەریبی یۆ جە غەزەڵواچە سەرکەوتەکا وادایۆ شێعرەو ئیسەو هەورامین.

16جە هاڵیگای مەجازی تلگرامی گێرتێنەمەرە

17جە هاڵیگای مەجازی تلگرامی گێرتێنەمەرە

18 – ئی دەقە شاعێر وێش پەی کیاستەنا

19– بەراهەنی رەزا، طلا در مس، ج ١، ناشر نیسندە، ل ٤٩٧

20– محەمەدپوور عادڵ، کتێبوو ڕەنگاڵەی، مەڵبەندوو ڕؤشنویری هەورامانی، ساڵەو ل ٦٥

 

 

 ئینەیچ  پەیجوریەکە بە شیٛوەو فایلو PDF  sher adil pour

سەرچەمیٛ :

 

  • مارف خەزنەدار، لە بابەت ميژووی ئەدەبی كوردی، بەغداد 1984 ز
  • محەمەد حەمە باقی، نالی كييە و چۆن بۆی بنواڕین، زرێبار ژ(80-79) ل (138)، پاييز و زستان (1391)، تايبەت بە نالی
  • محەمەدپوور عادڵ، شێعری کوردی پاش نالی-پاش مەولەوی…، وتار، سیروان ژ
  • حەمە حەمە ئەمین قادر(کاکەی فەلاح)، کاروانی شێعری نوێی کوردی، ب یەکەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغداد، 1978 ز
  • محەمەدپوور عادڵ، کتێبوو ڕەنگاڵەی، مەڵبەندوو ڕؤشنویری هەورامانی، چاپخانە ئاکام، ساڵەو ٢٠١٢ ز، ل ٦٥
  • محمدپور عادل، طرح؛ جریان شناسی شعر کردی هەورامی از ابتدا تا کنون، ناشر احسان، 1392
  • تاوەگۆزی مەولەوی، دیوانی شێعر، مودەڕێس عەبدولکەریم، سەیدیان، ل٢٩٨
  • شفیعی کدکنی د. م. ر، گزیدە غزلیات شمس ل
  • ماهرویان هوشنگ، نیما رویکرد چهارم بە مدرنیتە، فرهنگ توسعە، ش ٣٧-٣٨، ل ٨٦
  • بەراهەنی رەزا، طلا در مس، ج ١، ناشر نیسندە، ل ٤٩٧   

 

ئی بابەتە کیانیابیٛ پەی کونفرانسو هەورامان ئەژناسای جە هەڵەبجە  ساڵەو 20/4/2017 

 

 hewraman
Load More In ئەدەب و هونەر

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەوە وانایەو ڕەخنەیی پەی چوار کتیٛبا عادل محمەد پووری لوا ڕاوە

مەراسێموو پەردەلادای و ئەوەوانایۆ ڕەخنەیی پەی چوار کتێباو کاک عادڵ موحەممەدپووری جە شاروو …