یانە پەیلوای وەختاریٛو کە بە زوانیٛ نەنویسی پەی چیٛشی قسیٛش پەنە کەری؟

وەختاریٛو کە بە زوانیٛ نەنویسی پەی چیٛشی قسیٛش پەنە کەری؟

92

وەختاریٛو کە بە زوانیٛ نەنویسی پەی چیٛشی قسیٛش پەنە کەری؟

ئینە یوەنە جە قسەکاو ڕەوانشادی “محمەد موستەفا زادەی ” ھەکە جە وەربەرە ( وەڵیٛنە) و کتیٛبەکەیشەنە  ( زوانی ھەورامی و دنیای مۆدیرن ) نویستەنش، ئی دەسەواچە  فرەچەقانە دڵم، واتم وەشڵەی گردو ھەورامیەکا بەرویرشا ( فکرە ) چیمنەبییٛ، من گەرەکم نیا ھۊرسەنگنای پەی کتیٛبەکەی کەرو، کوڵیٛ دەسوەشیش چنە کەرو، چون بە وانای ئی کتیٛبی میاومیٛنە بەرویرو  ڕةوانشادی چنین بیەن پەی زوانی ھەورامی،  گولانەتەرین  داواکاریش ئانە بیەن کە بەھەورامی قسیٛ کەرمیٛ ،ویریٛ کەرمیٛ، بنویسمی، تا زوانەکەما نەفۊتیۆ جەگردی تانپەڕ تەر ئانەن  سەدان واچۍ ھەورامی کۆنیٛ و تازە وەشکریاش ئاردیڼیٛنە دلۍ نویستەکەیش ، ھەکە جە ڕیٛخەو بنجیٛ ھەورامیانەی وەشیٛش کەردیٛنی ، ئاواتە وازەنا  کە چیولای دلۍ نویستەکامانە بڕیٛ چی واچا بەکار بارمۍ بە پاو ئەوەجەی ھەتا بشناسایا و چەسپیا .

من چیٛگەنە  تا ئارادە ھەکە بتاوو  واچەکاو ڕەوانشادی مارو منیەورەو بە پاو زانشتو ویٛم لەیەکەودایشا پەی کەرو، ئەگەر ماناکەردەیشا تەمام نەبی ھامکاریم کەردیٛ پەی ڕاست کەردەیشاوە، چون واچەکیٛ پنەوازو ئانەیشانە شیکەردیٛ کریا،  چیٛگەنە سەدو پەنجاو ھەشت واچیٛ (کەلیمیٛ)م ھورچنینیٛ منیەوشارە تا گردیما کەلکشا چنە ھورگیٛرمۍ:

  1. پەل: پەڕە، پەی دیاری کەردەی پەڕەو کتیٛبەکا، کتیٛبیٛوە دووەسەد پەلیٛن
  2. وەربەرە: جە ھەورامینە وەربەرە بەماناو وەربەرەو یانەی میٛ، گرد یانیٛوە وەربەریٛوە یام ھەوشیٛوەش ھەنە وەلیٛ ئانەی بلی دلۍ یانەکەی، چیٛگەنە پیٛسەو (وەڵیٛنە، مقەدمە،پیٛشەکی ) بەکارش ئاوردەن.
  3. دلیٛگیر: چن بابەتیٛ ئینیٛ دلی کتیبەکەینە ( ناوەڕۆک، محتەوا)، چن دارۊ،دلەکیش چن گیٛرۊ
  4. بەرویر: ویرەوکەردەی ،فکرە،ویرت پەی چیٛشی ملۊ.
  5. سەرھیٛڵ: سەرو خەتیٛ،بنەڕاو ھیٛڵی، سەردیٛڕ و سورانی، ئەوسا ھتییار زەمین کاڵیٛ بنەڕاوە چن ھیٛڵیٛ دیٛ ئەو زەمینەکەی پەی دیاریکەردەی ھەرمانەکیش، ھیٛڵەش دا  زەمینەکەی،ھیٛشێوەش دێنە زەمینەکەی،یانی گردش یەکجار کاڵان (ھیٛشە).
  6. مەینەر: ئاچیوە کە دماڕۆنە میٛ رات،”ئایندە “
  7. دیارکە: ڕانیشاندەر، دەلیل، ئا چیٛوە ھەکە راکیٛ دیاریە کەرۊ
  8. گەورە تەڵان: ساحە،مەیدان،گۆرەپان
  9. بنەڕا: دەسپەنەکردەی ،دەس پیٛک، سەرەتا.
  • نیمەڕا: نیمەو ڕای
  • کیٛبیەی: ھەویەت،ئەژناسە،تۆ کیٛنی
  • لیٛژە: دلیٛ کتیبەکەیشەنە :لیٛژە” ش بەکار ئاردەن جیاتی” بەش و بەند” ی کە نویسیارەکیٛ پەی بڕەبەش کەردەی بابەتە جۆراو جۆرەکاو کتیب نویستەی وزاشا رووە، ئەوسا جەھەورامان وەختو زمسانی گرد یانیوە ھیزمیش لازمیٛ بییٛنیٛ، پەی ئانەی ڕای فری نەگیرا .لیٛژەشا کەردیٛنیٛ، یانی بە ڕیزتە(ترتیب) یاگیٛوەنە ھۊرشا چنینیٛ ، ھیٛزمی تەڕکیٛ لیٛژیٛوە، قۆتەریٛ لیٛژیٛوە، پژۍ و چۊڵکۍ لیٛژیٛوە، یانی جیاجیا لیٛژەشا کەردینی، وەلیٛ گرد دوورەو یەک لیٛژەی گەورەشا ئەرمانان.
  • ڕیٛکپۆڵتی: ئابوری
  • داپەرسە : سوئالە، پرسیارە،پەرسە
  • حەتمبەش: ماف، ھەق
  • دیورد: وردەو بیەی ئەو چیویٛ، دیقەتش دەی، تەوەجوە کەری
  • فیسپە، فیسپەگا: کۆماڵ، کۆماڵە، کۆمەڵگا، نیشتگا
  1. پاکلیر: پاقلیر، سەرت پاقلیر کەردەن،چیٛویٛ کە پاکو ساف کریۊ
  • ڕاوین، ڕاوینارە: بیردۆز،نضریە، کەسیٛ زانستیٛ تازە بیٛزۆوە بە راوینی ویٛش ماچا کابرا ساحیبی ئی ڕاوینینە (نضریە) پەی خزمەتو کۆمالەیو خۆڵكی.
  • گردین: گشتی، چیویٛ ھەکە ھنو گردکەسی بۊ
  • چفتە ختە: یام چفتەختۍ، ڕەخنەو نەقد گیٛڕتەی
  • وشکنەر: وشکنای، گیٛلای شۆنیرە،” تەفتیش” تویٛژەر
  • ھۊروشکنای: ئەراگیٛڵ،گیٛڵای شۆنیرە، توۆژینەوە،پەیجوری
  • یاوینک: یاواینە، “مەفھوم”
  1. سەوەر: لا، ئاراستە، تەرەف، ھەرچوار لاوە “ھەرچوار سەوەرەو”
  • چیٛر ھوردە: یانی چیٛرش ھۊڕدەیەو بزانی چیٛشش ئینا چیٛرەنە، وشکنیش، گیٛلای شۆنیرە،(لیٛکۆڵیٛنەوە) پەیجور، ھوروشکنای.
  • ڕیٛتە: نیسبەت ، ئی بابەتە ڕیٛتە بەھینەکو فڵانەکەسی بەقەوەت تەرا
  • وینون: زەینی ،زەننە ،زھنی، چیٛویٛوە کە بە مەژگ ھەستش پەنە کەری ،ویٛناش کەری مەژگتەنە
  • چەم وین: چیٛویٛ بە چەم وینیش،ئەوەجەش نەگنۆ زەینو مەژگی،چەپەوانەو وینونی.
  • ئانارە: ئاناریٛ، ئاماژەو ئیشارە، گلک کیٛشنای
  • چین بەس: تەبەقە بەندی، گەرەکما بۆ بابەتیوە ڕیز کەرمیٛ (پۆلین) ،چین چین جیاش کەرمیٛوە.
  • ھامچەم: یانی یەک پەی لوای و پیٛسەو یۆی بدیا پەی دنیای
  • ھامدەس: پیسەو یۆی ، درەختەکیٛ ھامدەسینیٛ،گرد ئننەو یۆی باڵاشا کەردەن
  • تانپەڕ: مھم، گرنگ، ھەمیەتدار، وەرەچەم .
  • لاڕیٛخە : لاو ڕیخەکەیەو بەرئامان، فەرعە،نیا دلیٛ ڕیٛخەکەینە
  • کۆماڵە شناسی: کۆمەڵناسی،کۆمەڵگا ئەژناسای
  • فرە چەمە: چیٛویٛ جۆراو جۆر و ڕەنگاوڕەنگ
  • گریمانە: فەرز کەرمیٛ، ئەگەر گەرەکما بۆ بڕەو چیویٛ بزانمیٛ ،ماچمیٛ گریمانەم ماچۆ ئننەن، یام تەخمینش پەی منیەیرە ( کەردما سەد کیلویٛ بۊ،،ڕەنگا سەد کیلویٛ بۊ)
  1. پرزە : وەچە،نەوە ،نەسل
  • ھورکار: ھۊکار،نونگە،عامل،سەبەب
  • بیەی شناسی: بایولوژی، زانستو ژیوای،زیندەزانی
  • واتارە: وتارە، وتار، واتیار،مەقال
  • گولالە: گولانە ،میچقلە، مچکلە
  • دەستینە: دەسینە، ئامراز،ئامیٛر، کەرەستە
  • بنجک: جملە،ڕستە،دەسەواچە
  • سەردیار: سەردیٛڕ،تایتڵ،سەردەس
  • سەرینی: سەرەکی، تایتڵ، سەرھیٛڵ بەگەورەیی، سەرینی بە ماناو وەختو دەمو ( سەرینی منەنە ئی حوکمە نەبیٛ) یانی تەمەنو عەمرو منەنە.
  • ویەڕ: ویٛڕە،ویار،(دە ویٛەڕی ئاوی بەرۆت،مەلە سەرو پردەو نامەردیرە ).
  1. ویرچەمە: نوسینگە،مکتب، یاگیٛ نوسیتە .ئۆفیست
  • ئاژە: دۆخە، ھەلو مەرج،بارو دۆخ
  • ویەرین: میٛژوو،تاریخ
  • واچەر: کەسیوە قسیٛ کەروٙ ” بواچ ”
  • لچواچ: تەلەفوز، فۆنەتیک،گۆکەردەی،واچیوە کە بەلچیٛ وزیش ڕووە
  • ھام پۆژنی: ھام پیمانە،پیسەو یۆی با
  • ئەرمینە: نمونە، ڕۆشن کەردەیەو
  • دیمە: دیم، ویٛنە،عەکس،صورە
  • ڕیٛکینە: بەنیزامو ڕیکو پیٛک، ڕیکوزیا
  • ڕیٛکیندار: ڕیٛکینوەر،نەزمدارو ڕیٛکو پیٛک
  • وەرلوای: وەڵکەوتەی، پیٛشکەوتن، گەشەکەردەی
  • نیشکە: دەلیل،بەڵگە
  • داخوٙم: داخومدار،ئحتمال،ئحتمالات
  • واشگیٛرتی: پەسەند کەردەی
  • نۊئاوەری: ئبداع،ئاردەیەن،چیویٛ تازە بارینە
  • بڕەبەش: تەقسیم،بەشکەردەی
  • وەرکەش: ناوچە،مەنتیقە
  • شیکرد: شیکەرد، تەحلیل کەردەی،شیکەردەیەو
  • دیماشکرا: تەفسیرو تەحلیل و ڕۆشن کەردەیەو،
  1. ڕابڕیا: وەربەس،ڕاش وەنە بڕی
  • یابەستۍ:،بەستی، قانون،یاساو ڕیسا
  • گراڵە: گراڵە کریا، بەرنامە ڕیز
  • دی وست: وەرپەرچ دایەو،کاردانەوە
  • ویقرە: وەقرە، سەبر گرتەی، ئۆقرە،ئارام گرتەی
  1. بەشەکار: ئەرک،وەزیفە،ھەرمانی گنۆسەروشانەیت
  • چەمە: جاوگ،مصدر، بکەر=فاعل، کەردە= فرمان،کردار،فعل
  • لەم ئاورد: ئەدایی،ئەرمانیٛوە کە جە ئەدیوە بیٛ پەی زاڕۆی
  1. ھوردەست: ئوستاد، مامۆسا،،ئۆسا،کەسیوە دەسیوە باڵاش بۆ جە زانستیو موچیاری کەردەینە.
  • ژیرپەلتی: سیاسی،رامیاری
  1. رامنەر: شۆفیر، وەنەخوڕیەی،خوڕەش وەنە
  • جمینە: فەتحەو زەمەو کەسرە (سەرەو چیرە)
  • ئەرمانە: سیفەت
  • داواچ: جواب،وەڵام
  • ھورمە: ھیرش،ھوروژمی
  1. کەندەکاری: نویستەی سەرو تەوەنیٛ،حکاکی
  2. ملچیٛر: ملش کۆمنۆرە، مل نەمنۆ،ملدای،کەسیٛ زاڵبۆ ملتەرە،چیرمل بینە
  3. چیٛرسفت: یاگیٛ ویٛت قایمە کەری، پایەو دەسەلاتت قایم کەری. ھیقم کەردەی
  • سەرزۆر: زۆردار ،دەسەلاتدار
  • کەمسەر: بیٛ دەسەلات،سەرەش نەبۆ دلی سەرانە
  1. مەینەر: ئایندە، ھەرچیٛویٛ دماڕۆنە میٛنەرات
  • مارنەی: مانیای،مانیەی
  1. سەرسود: بەکەڵک،چیٛویٛ کەلکش بو
  • ھەرادیەی: ھەرادیای،تەمامیای،کۆتاشئاما
  1. کیشەماڵ: کیشتەی یانە،ئاردەی یانە
  2. تەندین: تەندینی،مەتن،تیکست،دەقو نویستەی
  • وەڵنیشت: وەڵگیٛر، وەرگیر ،پیٛشگر…دمانیشت: دماگیر، دواگر
  1. دیکەرد: دوبارەکەردەیەو.واوەی
  2. جیایەتی: جیاوازی، فەرق
  3. قەڵەم ساو: قەڵەم تیژ کەردەی پەی نوسیتەی
  4. میدەزمە: گیانەوەریٛ ئەفسانەین پیسەو بەڵای و گرفتیٛ میٛنە ڕاو بەشەر،پڕۆپەشتەو ملیت،ملچیرت کەرۆ، ئیەم ماچمیٛ(میردەزمە )
  5. ئەرمانیار: نمانەر،نویٛنەر،نمایندە
  6. پاکوین: بەڕۆشنی وینیش، تەوضیحش دەی
  7. چەم پیٛک: بە ڕیکی چەمپیٛکۆش،گنۆ وەروچەما،دیار بۆ
  8. زمنە: تاقی کەردەیەو،ئەزمون،ئازمایش
  9. لانەشۆ: ماندگار.چیویٛ ھەکە مەنۆوە یاگیٛ ویٛشنە
  10. مەیل جمنە: ڕەغبەت،مەیلت جمۆ
  11. ژیوڕا: ڕاو ژیوای
  12. چاشتگا: یاگیٛ چاشت نیای سەری،ئاشپەزخانە
  13. دیسانە: عادەت
  14. با پەرسە: مەسئەلە، چیوی ھەکە دایم بیەبۆ یاگیٛ پەرسی
  15. وەربەس: مەمنوع،وەرگیریکەردەی
  16. دیارکەو ھورتکە: علەت،مەعلول
  17. گلیٛرکەرد : تەمەرکز سەروخاڵیٛوە، پاگرتەیرە سەرو بابەتیوە
  18. یاگەپا: کاریگەری و شۆنەما سەرو یاگیٛوە،پاگرتەیرە
  19. ھورزینە: جمنەر، چیویٛ پاڵت بنیۆچۆ ھانیت بدۆ،ھورت بیزنۆ بلی پەی ھەرمانیٛوە
  20. چەملوا: نەزەرو چەموینی پەی بابەتیٛوە،پەی لوای
  21. ڕیزتە: ڕیزکەردەی بەتەرتیب شونەو یۆیرە، زنجیرە
  22. ھورزگا: یاگیٛ پەیدابیەو سەرھوردای بابەتیٛ تانپەڕی ،ویەرین،ئانزانی
  23. باروومدار: حورمەتدار، بەریز
  24. ھاگاویر: ئاگادرو ویرو ویٛشا، بەعزیٛ کەردی ھەنی بە ھاگاویرانە ئانزان کەرۆشا
  25. ناھاگویر: کەردیٛوە ھەکە نیەنیٛ ھاگاو ویرتەنە، جەسەو ئانزانی کەرۆشا
  26. کۆڵەکەدار: پایەدار
  27. کارامی: تەوانادار،تەوانایی
  28. بارووم نیەرە: حورمەتگرتەی
  29. پەنگوارد: گرفت،مشکیلە
  30. وەردەنگ: مخاطب، کەسیٛوی کە قسیٛش پەی کەری
  31. پیوەرەگرتەی: قیاس گرتەی،بەروارد کەردەی
  32. وەرپیک: وەرو ئاراستەیەنە بۆ..ڕیٛک وەرانوەرو چەمات بۊ پیٛکیش بەچەم،هەدەفە،ئامانج
  33. دایمدەرە: دایمودەرھەم،،سەرەمڕە،بەردەوام
  34. پاپلە: قۆناخ،مەرحەلە
  35. ویٛپا: بیٛ لایەن،مستقل، ویٛش سەروپەیا ویٛشۆ مدرۆ
  36. ویٛنەگا: مجسم،یاگیوە کە رەسم و وینایت کۆبۆوە.
  37. وانتەی: وانای ،وەنەی
  38. وەڵنویست: سەرنویشت،چارەنویس
  39. واڕەم: ویٛنەو ویٛش نیشانە مدۆوە، (عەکسش کەرۆوە)،وەڵام مدۆوە
  40. یانەو شوتەوەرا: یانەو زارۆڵە شوتەوەرا/ یانەو زاڕۆڵا، یانەو پیرا
  41. مدرگا: ویٛستگە،یاگیٛ مدرای و چەمەرای
  42. راوشکنەی: ڕاویٛچنەی،ڕاھورچنیەی،ڕاوشکنای
  43. واتوواچ: گفتوگو، قسەکەردەی سەرو بابەتیوە بەیون دووی کەسا یام زیاتەرینە
  44. ھام یاگە: کەلیمیٛوە،کەسیوە کە بتاوۆ یاگیٛ ئەوی تەری یام یۆترینی گیراوە
  45. ویٛپەرمای: پەرمی ویٛتەرە،متمانیٛت بە ویٛت بو
  46. مسیار: وانکار،فیرکار، کەسیوە حەزکەرۆ وانای و خۆننەواری فیربۆ، مسیۆش
  47. ویٛڕازی: کەسیٛو جەویٛش رازی بو، موعتاد
  48. شانگیرت: پەیمان بەستەی، تعھد
  49. ھاکا وڕیٛ: ئینا وەختو وڕاینە، خەریکا داریۆوە،خەریکا تەپۆ،وڕۆ
  50. یادنویس: نویستەی یادەوەریەکات، یادادش کەردەی ویرەوەریەکا
  51. ویەرگا: معبر، یاگیوە کە خەڵک ویەرۆ پۆرەش،وەختی وەلاتیٛوە میٛ دلیٛ وەلاتیوی تەری، دەوازەی گەورەو ئەوساو شاری ،مەرز (ویەرگاو باشماخی،ویەرگاو شوشمی)
  52. چوینە: مجەسەمەی چوین،دارین
  53. مشیوکوش: ئەشۆکوشیو، یانی ونەو ویٛش دیٛنەو لازما کوشاش
  54. ویٛگیٛڵنای : ویٛ راوەبەردەی
  55. ھامیاری: ھامکاری،یاردەی ھەنترینی دەیمی،دۆسو یاریٛ یۆترینی بیمی
  56. ئەستیکە: مەرج
  57. یەکبەستە: یۆگرتە،پیٛوەربەسیا
  58. ھاڵیگا: یاگیوە ھاڵیٛە، ھاڵیگاو عاسمان، ھاڵیگای قەسالەین
  59. ئەرکیٛشتەی: جازبیە، زوروکیشتەی
  60. جرم: گەردو گەردیلە، پیکائاما وردەکاو  مادەی
  61. کرژی بەرشیەی: خیرایی بەرشیەی، پڕتافیای
  62. بەرئامە: ئەنجام، دماوگردو کارو ھەرمانی بزانمیٛ چیٛش بەرمیٛ، بەرش چیٛشا،سەمەرش چیٛشا.
  63. پلیزگی: پلوزگەو ئایری، چەخماخە شانای ئایری و چڵۆسکەو ئایری
  64. وەراوەرنیای : ھامسەنگ کەردەی،معادل،پیسەو یۆی

دەمواچ: تەلەفوز، جوانواچ،فەسیح (واچەزا-مصطلح)

 

د.ناجح گوڵپی  12/9/2017 ھەورامان

 

 hewraman
  • چەمە زەخم

    چەمە زەخم چەمەزەخم عادەتیٛوە قەدیمین دلیٛ میلەتو هەورامانی و کوردەوارینە  بیەن و هەن، دیار…
  • کوڕ و تاتە

    کوڕ و تاتە تاتە زەڕم گەرەکا تاتە جلیٛم گەرکیٛنیٛ تاتە کتیٛبم گەرەکا تاتە ماتوڕەم گەرەکەنە …
  • دیاری (جەژنەو ھەناری)

    دیاری (جەژنەو ھەناری) ئاکۊ_مارانی ٢٥و نۆڤەمبەرو ٢٠١٨ ڕەنگا پەی ئی سەردەمەیە (جەژنەو ڕۊگنار…
Load More In پەیلوای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟

ئایا کەشتیو حەزرەتو نوحی ئیٛرانەنە نیشتەنۆ؟ بەپاو هەواڵو تیمو تاوتوکارێ”ئەنستیتو پەی…