یانە ویەردە و هەورامانی بە ڵگە نامەکێ ھەورامانی

بە ڵگە نامەکێ ھەورامانی

84

                               بە ڵگە نامەکێ ھەورامانی

پێشەکی :

ئەکەر تەماشاو مێژوو ھەر نەتەوێ کەرمێ خاوەن کۆمەڵێ تایبەت مەندیا ویشا شانازیشا پۆوە کەرۆ , خەڵک ھەورامانیچ یون چانەتەوا کە مێژوێش ھەن کە یاگێ شانازینە پەی نەوەکاش  ,چی کورتە باسەنە چند بابەتێ مێژویێ باس کەرمێ کەگرنگیە تایبەتیشا ھەن جە مێژوو ھەورامانینە , یو چا بابەتا باس و شورای(مەرێ) کەرمێ ھورامانەنە  کە یاگێ شانازینە  کە چاسەر دەمە نە ھەورامیەکێ دەرکشا پانەی کەردەن شورا درۆسە کەراو گرد مافێشا پارێزیابۆ   چیروو دەسەڵاتو شورێنە ,وە تاوانشا یاساو موڵک داری دەسە بەر کەراو ھەرکەسێ پەی وێش خاوەن و مڵکو ماڵو وێش بۆ  تاوانش ورتە و ئەشایش پۆوە کەرۆ  بە شێوێ رەسمی عقد بۆبەین و کرَیاری و فرۆشیارینە ,وەباسو بەڵگە نامەکا کەرمێ , وە خەڵک و ھەورامانی چەنێ جەژنە و نەورۆزیو وە جەژنەو مھرەگانیشا کەردنە تابیەت مەندی ئی جەژنا چەنی بیە ن جەرٍو دارایی و کومەڵایەتیۆ ,ئی دیاردێ ھەورامانە دەلیل و ئانەین کە دادپەروەریە کۆمەڵایەتێ بیەن،  مافو خەڵکی پاێزیان کەس نەتاوانش زوڵم جەکەسێ کەرۆ جەورو ستەم برمانو  گردکەس چێرو چەترەو شورێنە مافش پاێزیان  , ئینەیچ یاگێ شانازینە پە ی ھەورامانیو ھەورامیەکا .

بەڵگە نامەکێ:                                                        

پاسە مێژوو باسش چەنە کەرۆ دەورو بەرو چوار تا یەرێ ھەزار ساڵێ چێ وەڵتەر خەڵک و ھەورامانی چێرو فەرمان رەوایی شوراینە ژیوان.ئەنجومەن و شورای خەڵکی ھورچنیە ن ژەن و پیا دمای ھەژدە ساڵا تاوانش بە شداری ھورچنیە ی شورێنە کەرۆ. چا سەردەمەنە ژەنەو ھەورامانی شانبەشان و پیای تاوانش بە شداری ھورچنیەی کەرو بەبی فەرق و جیاوازی.ماف و ئانەیش بیە ن ویش ھور چنۆ . چاسەردەمەنە میژوو جە ئەدا بیەی زارۆڵەی نە نویسێ تەمەنشا دیاری نەکریێ .ئا زارٍۆڵێ کەگەرەکشابیە بە شدری ھور چنیەی کەرا شورانە دەنگ بدا  تاقیشا کەرنێوە ئا تاقی کەردە یۆ بریتێ بێ جە بەرز کەردەیەۆ ئادووە تەوەنا کەوەرو بەرەو شورێنە نیێبێنشارە یوەشا پەی ژەناو یوەشا پەی پیایا ھەرگەنج ولاوێ جە کناچەو کورٍ  تاوێش تەوەنەکێ بەرزە کەرۆوە  ئاوەختە پەیش بێ بەشداری ھورچنیەی کەرۆ.  

  یاگێ سەرە سورٍمەنەیا چاسەردەمەنە کە ئی نەتەوە ھەستش پانەی کەردەن و ئاندە وەڵێ کەوتێنێ جە نەتەوەکای تەری پی جورە زانانشا  ھورچنیەی کەرا .چونکە چی رٍۆژگارەنە فرەو جە نەتەوە کای تەری رٍامەدا  ژەنی بەشدرای ھورچنیەی کەرا،  نەدەنگ بدا  نە ویچشا ھورچنا.                                                                                                                                                با چێنە سەرنجێ جە کتێبێوە مێژوو شارەکاو ئێرانی جە سەردە م و ئەشکانیە کانە و ساسانیە کانە  بدەیمێ لاپەرٍەکاش تە ماشە کەرمێ ھورشا دەیمێوە .بزانمێ ئی کتێبە کە نوسەرێ رٍوسی نویستەن دمایی ھورگێڵیان سە رو زوان و فارسی .ئی کتێبە چەنی باس و بە ڵگە نامەکاو ھەورامانی کەرۆ.                                                                                                               

ئی کتێبە باسو شورای کە رۆ ھە ورامانە نەن و جە دە توێنە باس و بەڵگە نامەکاو ھەورامانی کەرۆ بە پاو بە ڵگە نامەکا گردوو دێھاتەکاو ھەورامانی شوراشا بیەن چا سەردەمەنە شواراو ناوەندی جەشارو ھەورامانیەنە بیینە . وە ھەر دەگێوە چادەگایا سنورو وێش بیەن کە جەلاو خەڵکەکەیۆ نەخشەشا پەی کێشیان دیاری کریان .زەمین و زار بە شێوێ فراوان موڵک شورێ بیەن شورێ ھەرمانو کارش چەنە کەردێنێ کەردێنێش بە زراعە ت و تە رە کاڵ بەروبومەکەش کۆکەردەنۆ دمایی بەشش کە ردەن سەرو خەڵکەکەیرە بە پاو ژمارە و کەسەکاو خێزانەکەی زەمین و زار مڵک و شورێ بیەن بەڵام خەڵک و دێھاتەکا تاوانشا زەمینێ جە شورێ وەرگێرا یان بە کرێ یان بە سانای  پە ی وێشا کەراش     کشتوکاڵ.بە ڵا خەڵک دەگێوە پەی دەگیوەتەری پەیش نەبیەن زەمین جەیۆترینی بسانا تەنھا سنورو دەگاو وێشەنە تاوانشا.   

 کتێبوو مێژوو شارەکاو ئێرانی جە لاپەرٍە ٣٧ منویسو:                                                                                                           

سەردەم و یەکەم و وەڵێ زاینینە بەڵگە نامەکێ ھەورامانی فرێشا چەنە ویزێنێ  کە باسو خواس وئەساو  ورتەی زەمین و زاریشا چەنەن.یو چابەڵگەناما باسو ورەتەی پارچە زەمینێ کەرۆ: شورا زەمینێ ورەشۆبە بە ئەندام شورێ  ئاکەسە کەزەمینەکەی مسانۆ جەشورێ جیا مەبۆوە.بەڵام زەمینەکە بە مڵک  کرێدارەکەی حساب کریۆ گردوو بەروو بومەمەکەیش پەی ساحێبوو زەمینەکەی بۆ.چی بارۆ ووردە ووردە گۆرٍان کاریش ئاما سەرە رە جەھەورامانەنە دەسەڵاتو شورێ وردە وردە کەم بیۆ سەرو ِزەمینە کاوە  تە نانەت جە (اوستان)ەکاو تە ریچەنە .                                                                               

  ئی دیاردە جە (استانەکانە–پاریزگاکانە) تەرەنە ئاماوەرۆ بەتایبەتی ئاسیایی وچکلەنە  بە فرەیی زەمین و زارەنە  .ھەرچننە یونانیەکێ ئێرانشا داگیرکەردەبێ  بەلام زوان و نویستەی یونانیەکا ھەورامانەنە فرە کزو لاواز بێ .ئینەیچە زیاتەر بەڵگەنامەکاو ھەورامانیەنە بە وردی بەرگنۆ کە یونانیە کێ نەتاواشا بە زوان و یونانی ھەرمانە کاشا بەرارٍاوە  نویستەکاشا بنویسا . نە تیجەو ئینەیە  ھەرمان و کارو کۆمەڵایەتی ئابوری ھەنگامیًوە گەوریش نیا فرە کەوتەی وەڵێش پێوە دیا بێ.

  ئی ھە نگامیچە کەو تەیوەڵێ ئاندە گرنگ نەبێ,چێرخانو ئابوریوکۆمەڵایەتی دام و دەسگێکێ دووبارە  وارٍیایێ فرەشا ئاما سەرەرە, بەرھە م ئاردەی  گەشەش کەرد جەبوارە جیاجیاکانە بەتایبەتی جە کەل و پەل و بەرھەم ئاردەینە  جە ھەورامانە نە . جە لاپەرَەو١٢٧ کتێبە کەینە ماچۆ:                                                                                                                 

   جە رٍوژگاروسەردەم و فەرمان رٍەوایی یونانیەکانە مەقدونیەکانە گۆرٍانکاریوە گەورە رٍوەش دا.ئابەڵگەنامێ ھەورامانی کەپەیوەندیشا بە ئەشکانیەکانەوە ھەن تاومێ واچمێ کە پەیوەندیشا بە سەرەتاو سەدەی یەکەمی وەڵێ زاینیەوە ھەن.

         

شایستەو گرنگی پەنەدانین , پاسە مێ وەرو چەما مێژوو نویستەی ئادووە پۆساکە بە خەتی یونانی نویسێنێ جە ساڵە کاو (٢٩١و٢٢٥) زاینینە بە پاو ساڵژمێرو سلوکیەکا نە, چند جارێریوە جە لاو زاناکاوە لێکۆڵینەوەشا سەرۆ کەردێنێ , دەق و ئی بەڵکە ناما و ھەورامانی ھیچ وەختێ یاگێ گومان و دووە دڵی نییەنێ ,دلێ ئی بەڵگە ناما باس و  شورێ و پەیوەندیەکاو شورێ کەرا, چی بەڵکەنامانە و ھەورامانی بەرگنۆ کە برٍێ جەئەنداماو شورێ تاوا زەمین و زار جە شورێ بسانا , وە بە ساحیبوو موڵکو زەمینی, ئەندامام وئەنجومەنی تاوانشا بە رٍێکەوتەی بەین و وێشانە بەرو بوم و  داھات وئەنجومەنی بەش کەراسەرو خەڵکیرە بەیەک سانی, ئینەیچ رٍیک و پیکی ھەرمانەکاو ئەنجومەنی بەروزۆ .                                                                                                                                            برٍێ بەڵگە نامێ یونانیەکا جەھەورامانەنە بە جۆرێتەرباس و ژیوای ئەشکانیەکا کەرا , ئینەیچ ئانەیە نیشانە مدۆ کە تایبەت مەندیەکا و رابردویشالا بە چ شێوێ شورا سەرپەرشتی زەمینەکاشا کەردەن , تەنانەت تاوانشا بە(سھم,یان بەش) زەمین بەش کەرا سەرو ئەنداماو شورێرەو خەڵکی تەریچەرە بە بێ ئینەی جیاشا کەراوە  چەنی زەمینەکاو شورێ, وردە وردە موڵکداری پەیدا بی  زەمین و زار دەسو شورێنە بەرشی , ساحب موڵک موڵکداری ئامانە ئاراوە زەمین زار موڵک کەوت دەسو کەسایەتیکا ساحیب مولک پەیدا بی.دیاردەو موڵک داریو پەیمان بەستەی جە ورەتەو ئەساینە جە مێژونە فرە یاگێ گرنگی پەنە دایا.ئابەڵگە نامێ  ھەورامانی کە بەزمانو پە ھلەوی(ھەورامی کۆن)نویسێنێ یاگێ سەرنج ولێکوڵینەوەی ووردینێ .ئی بەڵگەنامێ جە رٍابردوونە فرە گۆشا نەدێنێ پەنە بە تایبەتی میژوو نویسەکێ                                                                                                     

   یەرەم بەڵگە نامەو ھەورامانی ساڵەو (٣٠٠)زاینی نویسێنێ ,ئە گەر ئی بەڵگە نامێ بە پاو ساڵژمارو سلوکییەکا نویسێباوە  ئەشۆم بە پاو ساڵژمارو زاینی دەورو بەرو سەدەو یە کەم و وەڵێ زاینینە بییەبا  . ئی بەڵکە نامێ ھەورامانی کە سەرو پۆسیۆ نویسێنێ,یوشا باس و ورەتەی مێوە دەیمێ کە رۆ وە جۆرو ورەتەکەیش ,کە بەزوان و ئارامی نویسیان  کە چاسەردەمەنە ئی زوانە گەشەش کەردەبێ وە بە گردجۆرێ سودشا چی زوانی وەرگێرتەبێ ,بەڵگەنامەی یەرەم و ھەورامانینە نامێ ھەردوێ کەسەکاش چەنەنە(یانێ بسێنو , بورەش )وە شاھیدیش چەنەنویسیانو وە قیمەتەکەش دیاری کریان کە ٥٤ درھەمێن وە قەسەم واردەیچش چەنەبیەن تەنانەت خەریتەو میوە دەیمەکێش چەنە دیاری کریان وە پاسە بەرگنۆ کەورەتەو ئەسایی موڵکی ھیچ گیرو گرفتێش نە  بیەن .وە بەزوان و ھەورامی چاسەردەمەنە بە بەساحیب موڵکیشا واتەن (بوم خوانای) کەماناو ساحیب زەمین زاری یاونۆ,      ئینە یچ جە بەڵگە نامەو چوارەمینە باسش کریان. 

  بەپاوئا بەڵگە ناماکە کەنویسێنێ تاومێ یاومێ ئانەیە کەسەردەم و ئەشکانیەکانە موڵک داری جە ئارانە بیەن  بەھەمان شیوە شورا مامەڵەش کەردەن بە زەمین و زاریۆ وە بە روبومەکەشا بەش کەردەن مل و خەڵکیرە .                                          

  ئابەڵکە نامێ جەلاو دەستەو شوێنەوار ناساوە  بەسە رۆکایەتی (م ر ی )ی ماسۆن ، جە ناوچەی نسای دێرینینە وێزێنێ بە بە شێ جە ئاسەوارەکاو ھەورامانی حساب کریا . بەڵام بەداخەوە ھیچ لێکوڵینەوەشا نە کەردەن سەرشاوە  کە ژمارەشا جە ھەزار بەڵکە نامێ زیا تەرەنێ.چەمەرٍوان کریۆ لێکوڵینەوەشا سەر کریۆ . پێسە واتما  جە سەردەم وئەشکانیە کانە زوان و یونانی گەشە ش کەرد . بە ڵام نەتاواش جەھەورامانەنە  یاگێ بەزوان و پەھلەوی (بەھلول بگ)لەق کەرۆ(گوتارسی)ئەشکانی فە رمانەش بەرکەردە کە چێرو رەسمەکەیشنە بەزوان و یونانی  نامێش و زانیاریەکێ بنویسیاوە . بەڵام بەڵکەنامە کێ ھەورامانی جە سەدەو یەکەم و وەڵێ زاینینە  بەزوان و یونانی بیێنێ  بەڵام دلێ ئابەڵکە نامانە  چند بە ڵگەنامێوە بە زوانو پەھلەوینی .

 جەکوتایی خاسم زانا باس  وجەژنە نەتەوایەتیەکاو ھەورامانی کە رو وە  شیوە و مامە لەَکەردەی خە ڵک  و ھەورامانی  چەنی ئی  جەژنا کە دوێ جە ژنێ بینێ :   

یەکەم:جەژنەو مھرەگانی .

دووەم: جەژنەو نەورۆزی.

مھرەگان :

جەژنەو مھرەگانی یە کەمرٍۆپایزی بینە خەڵکو ھەورامانی  فرە گرنگیشا دان پی جەژنێ  ئامادەکاریە تەمام شا کەردەن چونکە چی جەژنینە یەکەم رٍۆ ئامای سەرداو سۆڵەی بیە ن چی جەژنینە رٍۆ کۆکەردەیۆ دانەوێڵەی بیە ن پەی (خانە و دارایی ) چاسەردەمەنە وەڵێ ئامای ئیسلامی  بە درێژایی مێژوو جە ھورامانە نە بە تایبەتی . گرنگی تەمامشا دان بە جەژنەو مھرە گانی .چونکە رٍۆ کۆکەردەیۆ تە خمین کە ردەی داھات و خەڵکی  بیە ن شورا ھورئیستەن بە دیاری کەردەی  داھاتە کەو خەڵکی بە پاو فرە و کەمی داھاتی دیاری کریان بەردەنشا پە ی ئا خانەیە کۆشا کەردە نۆ جە (گە نمێ ,یەوێ .میژوێ, نووەی,رٍوەن,…………..ھتد)  ئی کۆکەردەیۆ بەرو بومەیە پەی ئانەی بیە ن ئەکەر کە سێ یانەش سۆچۆ یان کەسێش مرۆ یان ژەنیش ئاردیبۆ یان فەقیر بیە بۆ بەر ھەر جوری َ  جە جۆرەکا چی خانەو دارایینە ھام کاری کریان دەست گرۆیشا کەردەن  یان  ئەگەر دەوڵەت توشۆ شکستی یان جەنگی ئامابۆ چێ خانەو دارایینە مەسرە فش کەردەن .ئینە جەژنەو مھرەگانینە ئی دانە ویڵە کۆ کریانۆ .ھەم جەژنە و ھەم کۆ کە ردە یۆ دانەوێڵەی .

نەورۆز:

 یکەم رۆ  وەھاری  ماڵ ئاوایی کەردەی جەسەرداو زمسانی  دوو بارە چی جەژنینە  ئا دانە ویڵە و چێوە کە کۆکریانۆ  جەژنەو  مھرەگانینە   مەنەنۆ  جە خانە و دارایینە دوبارە بە شا کەردەنۆ سەرو خەڵکیرە و پە ئینە ی کەراش بە تۆم یان بەکارش بارا تاکو نە خرابیۆ .

 

سەرچەمە:

 

١ –مێژوو سەڵاتینی ھەورامان ,ملاعبداللە قازی . کۆکردنەوەی  ئەحمەدی نەزیری .

٢ –مێژووی شارەکانی ئێران لەسەردەمی ئەشکانی و ساسانیدا .(ن.پیگۆلۆسالا)نوسەری روسی ,تەرجمەی فارسی ,عنایە اللە رەزا.

٣ –گۆڤاری بەیان سالی ١٩٨٣ .نوسەری بابەت…. کریم شارەزا.

——————————————

 ئامادە کەردەیش: عبداللە شێخ سعید سەرگتی                                                                                                    راگرو پەیمانگاو راھێنان وگەشە پەنەدانی پەروەردەو سلیمانی

ماجستێر ئەدەب عربی

ماجستێر راھینانی مامۆستایان

   

 

ویٛنەو بەڵگەنامیٛوە هەورامانی 

 hewraman
Load More In ویەردە و هەورامانی

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیکوڵی:  tribulus terrestris

پیکوڵی:  tribulus terrestris پیکوڵی یام پیکوڵە، گیواوێن وەھارێنە سەوز بۆنە، سەرانسەرو دنیا…