یانە هەورامانی بشناسدیٛ دەگاو پاڵنگانی

دەگاو پاڵنگانی

151

دەگاو پاڵنگانی 

 فه‌رزاد قادری

 

دەگا ئینا دلیٛ دەریە گەورەینە  و  ئی دەس و ئەو دەس هەن وەراوەروو  یوٙترینیوە .

یانەکیٛش  بە توەنی  وەشیٛ کریاینیٛ و پیٛسەنە پلەکانا ، یانی وەربەرەو  حەر یانیە  سەروو  بانوو  یانەی وارینین.

ئی دەگای بیٛژگەم  میٛعماری ، هانە چەمیٛ و تاف و قەڵوەزیٛ و  سروشتیە فرە بڵاجەویش هەن  و کەم ویٛنەن .

ڕوٙخانیە هەن دلیٛ دەگاینە کە چەنی سیروانی هامیٛتیٛ مبا .ڕوٙخانەکە دەگاش  کەردیٛنە دوویٛ کوٙتیٛ و  ڕوومایە وەشەش  ڕیٛک وسیٛنە  پەی  دەگای .

یانیٛ خەڵکی بە توەنی و چوٙ  وەش کریاینیٛ و دیواروو یانا  وشکە دیوارەن .

ئی دەگای هەمیەتیە فرەش بیەن جە دەورانوو “سەلجوق”یەکاوە  تا ئاخروو  دەورانوو “ئەردەڵان”ەکا  و قەڵاو پاڵنگانی  پاڵوو دەگاینە  ئینەیە سەلەمنوٙ پەیما .

بە سەرنج دای  سەروو  شوٙنەماو  مزگیا ، یانیٛ قەڐیمییٛ و  باخە دڵنشینەکاش  گنوٙ بەروە کە بنەڕەتوو دەگای گیٛڵوٙوە پەی  دەورانوو  “ساسانی”ەکا .

دەگا زیارەتەڵانیە  قەڐیمیش هەن  کە سەروو چنە دانیە جە کیٛلەو قەورەکاوە بە خەتی کووفی جە قەڕنەو شش و حەفتینە  نویسیان.

وەلیٛم جە گردی ئەسەنگ تەر  میٛعماری پلەکانەیی دەگاین کە ئیٛژاییە فرەش هەن .

لای سەری دەگایوە زیاتەر جە ۲۰ هانەچەمیٛ هەنیٛ کە بە قەڵوەزوو تاف  وەزارە دلیٛ دەرەی و دیمەنیە فرە  دڵڕفیٛنشا وەش  کەردەن. ئاوەو ئی هانەچەما جە وەرواوەو شاهوٙینە و فرە چیای و زەریٛڵەنە .

ڕوٙخانەو پاڵنگانی  دلیٛڕاسەو دەگایرە ویەروٙ ، بەشیە فرە جە ئاوەو ئی ڕوٙخانەیه  ، ئاوەو هانەچەمەکانە کە ئینای  ۷۰۰ تا ٨۰۰ میتری لای سەری دەگایوە  .ڕوخانەو پاڵنگانی دماو ئانەیه جە دەگانە ترازیا  چەنی سیروانی هامیٛتیٛ مبوٙ .

بوٙنەو تایبەتمەندی ئاوەو ڕوٙخانەی و هانەچەمەکا ، یوٙ جە گەورەتەرین پەروەرش ماساواو  ئیٛرانی پاڵوو دەگاینە وەش کریان . کە فرەتەروو سەیرانکەرا  بوٙنەو تازەیی و هەرزانی و حەرپاسە لەزەتی ماساوەکاوە چیگەنە ماساوی مسانا و بریٛژاشا و  سەفەرەکەیشا بە ویرەوەریە وەش  ویارا .

پاڵنگان کەش و کوٙیە سەرسەوز و  هەوایە دڵنشینش هەن جە وەرزەکاو ؛ وەهار ، پاییز و زمسانینە و پی بوٙنەوە  یوٙ جە وەشتەرین یاگا پەی گەشتیاری جە پاریٛزگاو کوٙردسانین .

دەگاو پاڵنگانی نزیک بە هەزار نەفەریٛ نفوسش هەن کە مەزهەبشا سننی شافیٛعین و بە زوانی هەورامی دوا .

ئەگەرچی ئی مەحاڵە  کەش و کوٙی سەختش هەن وەلیٛم چوون  جاڐەو پاڵنگانی ئاسفاڵتەن ، گردوو وەرزەکاو ساڵینە متاوی سەر بڐەی و دیڐەنیە جە دەگای کەری.

چوون پەروەرش ماساو  هەن پاڵوو دەگاینە یوٙ جە وەشتەرین واردەمەنیەکا پەی سەیرانکەرا  بریٛشتەو ماساویٛ تازیٛن.

فرەتەرین بەرهەموو مەردموو ئی دەگای ئینیٛنیٛ ؛  گەنمیٛ ، یەوی ، و  ئەنواعوو شوٙتەمەنی .

جاجم ، مەوج ومازڵوٙخ و …. جە سەنایعی دەسکردوو  ئی خەڵکینە .

حەر پاسە ڕوەن ، کەشکی ، و هەنگوینوو شاهوٙی  سوٙقاتوو خەڵکین پەی سەیرانکەرا .

وەختیە وەهار مەی ، هەروەرە مەردم ڕوو بە هوارەکا  کوٙچم کەرا  و ئی کوٙچە ڕازیوٙوە چەنی سیاوچەمانەی و  چەپڵیٛ و گوٙرانییٛ جوانە دەنگ وەشەکا کە سەیرانکەریٛ فریٛ بوٙنەو ئی مەراسمیوە مەیا پەی پاڵنگانی .

ڕەسم و یاسای ئایینی ، زەماوەننە ، و پیٛشوازوو نەوروٙزی جە ئەوەڵوو سیاوکامی ، چی دەگاینە ملوٙ ڕاوە.

ئەسپ سواری ، گورزبازی ، قول قولانی  ،مەڵا تەق تەق ،سەنگەبیٛدەنگیٛ ،چاک چاک و…..چا گەمانە کە خەڵک وەختوو بەتاڵی زمسانوو پاییزی دلیٛ دەگاینه کەراشا .

پاڵنگان یوٙ جە حەفت دەگاکەو پاریٛزگاو کوردسانین کە یاوگەو گەشتیارینیٛ،و  دماو  موٙتالیٛعەی کارشناسی بیٛ حیچ ئاڵوگوٙریە   بوٙ بە دەگای گەشتیاریە .

دەگای تاریخییٛ سەڵوات ئاواو بیجاڕی،هەورامانی تەخت، خەسرەوئاواو گەڕووسی ،نەوەڕەو سنەی،و ئەویٛهەنگ باقی دەگاکانیٛ که یاوگەو کوٙردسانینیٛ کە گردیٛ ویەرینیٛنیٛ و میٛعماریشا پیٛسەنە  هەوراماناتی  و گردوو یاناو ئی دەگایا  بە وشکە دیوار  وەش کریاینیٛ.

ویەردە ، ژیوار و سرووشتو ئی دەگایا چەنی فەرهەنگو  ئایینوو مەردمیشا جە پوٙتانسییٛلە عالەکاو پاریٛزگاو کوٙردسانین  کە وەرپەرسیٛ گەشتیارییٛ پاریٛزگای مەرامشا ئانەنە  جە زووتەرین وەختەنە ئی پوٙتانسییٛلا کەرا بیٛلفیٛعل.

جە فاسڵەو ٨۰۰ میتری دەگاینە و جە دەرەو پاڵنگانینە ، نزیکوو بیٛڵوەکانە  ، قەڵایە هەنە بە نامیٛ “قەڵاو پاڵنگانی” کە شوٙنەماو  ئوٙتاقا و ئاتەشگایا و پردەکاش  دیارەن.

ئاسەوارە  ئەوەئیزیاکیٛ چی قەڵای نیشانە مڐا کە  ویەردەش  میاووٙ بە دەورانە فرە وەڵینەکا .

ئاسەوارەکیٛ پیٛسە ؛ توەنەو دەروازەی و  پردیٛ حەفتوانیٛ کە هیٛشتای حەر مەنیٛنیٛ .

شکەش نیەنە چەنە بوٙنەو  یاگیٛ ئستراتژیکوو قەڵای جە چنەها قەڕنیٛ چیٛوەڵتەر ، جە قەڵا هەمیەتدارەکا بییٛنە کە  دژمەن نەتاوانش بە ئاسانی داگیرەش کەروٙ .

دەورانوو ئەردەڵانەکا جە کوٙردسانەنە چننە قەڵایە بییٛنیٛ کە حەرکامشا  جە  وەرزیەنە ئیستفادەشا کەردیٛنیٛ ؛ قەڵاو زەڵمی پەی زمسانیٛ، قەڵاو مەریوانی پەی پاییزی، قەڵاو حەسەن ئاوای پەی هامنی و قەڵاو پاڵنگانی پەی وەهاری  میٛمانداروو حاکما بییٛنیٛ .

بیەو قەڵاو پاڵنگانی وەڵیٛ ئەردەڵانەکانە و حەتا کەلهوٙڕەکانە  سەلەمیان. وەلیٛم تاریخوو  وەشکەردەیشوو  چەنی وەشبیەیش نادیارەن.

قەڵاو پاڵنگانی جە زەمانوو “خەسرەو خانی ئەردەڵان”ینە  ساڵەو ۵۹۴ ی کوٙچی وەرەتاوی   کەوتیٛنە دەسوو ئەردەڵانیەکا و جە ساڵەو ۱۰٦٦ی کوٙچی وەرەتاوی دماو ۴۷۲ ساڵیٛ میٛمانداری ئەردەڵانەکا ویٛرانە مبوٙ.

 hewraman
  • ب.م.شاروٙ

    پەلیانەو هەورامانی ملوٙ خزمەتوو هوٙنیاری هەست ناسکو هەورامانی ” ب.م .شاروٙ ” ی…
  • ده‌گاو ژیواری 

    ده‌گاو ژیواری  وەڵیٛ جە گرۮ چیویٛ ژیوار واچیٛنە بە ماناو ژیوای و زیٛندەگی کەرۮەی و یاگیٛ ن…
  • یاد٘ێ جە کاک نەسرەدین شەریف زاد٘ەی

    ▪▪ئاخ چند٘ سەخت بێ کۆچی ناواد٘ەت؟! من و خیاڵ و هانە و هەوار پاڵوو تاقڵێ هەراڵەبرەمانە چەنی…
Load More In هەورامانی بشناسدیٛ

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

پیر سکڵه‌

پیر سکڵه‌   داریوش ڕه‌حمانی په‌ی نه‌به‌ز هۆرامی ئه‌جۆت پاسه‌نه.پاسه‌نییه‌ن.ئه‌ڵبه‌ته‌ پاسه…