یانە زانای هاری تووتەی Rabies  

هاری تووتەی Rabies  

90

هاری تووتەی Rabies  

وەڵینە: چا وەختەو کە بەشەر ئامان سەرو زەمینی و زیندەگی کەروٙ چەنی ئاژەڵی تیٛکەڵاو بیەن و لینیش کەردەن، کەلکش چەنە گرتەن .هەرپاسە زەرەر مەنیچ بیەن،بەنونگەو فاڕایوٙ چنڎ نەوەشییٛوە کە ئەسڵەن هنیٛ  ئاژەڵینیٛ و ئانزانیچ  گیٛروٙشا.

ئیٛمە باسەکەما سەرو ئا نەوەشیانە کە هامبەشیٛنیٛ بەینو ئاژەڵی و ئانزانینە،زانست و (zoonoses  )  کە جە نەوەشیە هامبەشەکا بەینو ئانزانی و ئاژەلیٛ باس کەروٙ؛ چن نەوەشیێما پەنە ماچوٙ کە جە دیٛر زەمانوٙ هەنیٛ پەی نمونەی(نەوەشی سیلی – ئازارەو باریکەی – کە سەرچەمەکەش سیل و گاوین ئانزان جە ڕاو شوٙت و ماسیوە توش بوٙ، ماڵتە یاو، ئەنفلوٙوەنزاو پەلەوەری و خوگی ،،هتد،بەپاوە سەرچەمە پزیشکیەکا زیاد جە دوەسەد نەوەشییٛ هەنیٛ کە هامبەشیٛنی بەینو ئاژەڵی و ئانزانینە،وەلیٛم ئیساتیٛ باس جە نزیک و هەزار نەوەشیا هامبەشا کەرا جە سەرانسەرو جەهانینە.

وەر و ئانەی وەیکەردەی و نیگا دارای تووتەی جەلادەگا و شارەکانە ئیسە فرە برەوش هەن، ئی نەوەشیە جە کوردسانەنە ڕوەش دیٛنە، ویەردەنەو ئیساتیٛچەنە  هەن، حەز کەرمیٛ زانیاری سەرو نەوەشی هاری تووتەی وزمیٛ ڕوە :

ئەشناسای نەوەشیەکەی : هاری  نەوەشییٛ ڤایروٙسی تندو تیژا بوٙ بە بایسو هەوکەردەی ناوەند کوٙ ئەندام و دەماری(Encephalomyelitis  )، یانی  مەژگ (دەماغ) ،توشو ئاژەڵە ون گەرمەکا ،گوٙشت وەرەکا،گیواو وەرکا بوٙ، فرەو وەڵاتا دنیاینە هەنو  وەڵان،کەم وەڵات هەن کە تاوابوٙش ئی نەوەشیە ڕیشەکەن کەروٙ.

*شەمشەلەکوٙرە سەرچەمەی هەمیشەیین پەی ئی نەوەشیە،یانی جوٙریٛ تایبەت جە شەمشەلەکوٙرەی هەن کە ونەو ئاژەڵی وەروٙ(هوٙرلوشوٙ) ،ڤایروٙسو هاری ئینا دلیٛ لیکەو شەمشەلەکوٙرەکەینە وەختو وون واردینە سەرو ئاژەڵە کەشیەکاوە ڤایروٙسەکەملوٙ دلیٛ ونیٛش و ئیتر توش بوٙ،وردە وردەی ئاژەڵی تەرەیچ توش کەروٙ،بە پاو  یاگیٛ جوگرافی دوی جوٙریٛ هاری هەن، هاری لادەگای کە توشو ئاژەڵە کەشیەکا بوٙ(وەرگ،ڕواسە،پڵنگ،کەمتیار،خوگ ،تووتە)،  هاری شارەکا؛کەتوشو توتەکا بوٙنە فرە خەتەرناکا پەی سەرو خەڵکی …جاروباریچ بەهاری ماچا  ،،(Hydrophobia  ) هایدروٙ فوٙبیا.یانی جە ئاویٛ تەرسوٙ.

نونگەو نەوەشی هاری  و چەنی توش بیەی؟: نونگەو توشبیەی ئی نەوەشیە جە ئاژەڵ و ئانزانەنە ،ڤایروٙس و ڕابدوٙ ین (Rabdo virus )کەڤایروٙسی  RNA  ین و تیرەکەش (75-80 )نانوٙمیتر ا،ئی ڤایروٙسە مەیلو حەزش پەی دەمارەخانەین Neurotropic  یانی توشو کوٙ ئەندام و دەماری بوٙ،وە Nigribody  نیگری بوٙدی دروس کەروٙ  کە پەی دەس نیشان کەردەی نەوەشیەکەی جە تاقیگەنە  رانیشاندەرا پەی ئەشناسای نەوەشیەکەی.

چەنی توشو نەوەشی هاری بیمی : ئانزان و ئاژەڵ توش بیەیش پیٛسەن یوٙی،ئادیچ وەختیٛ ئاژەلیٛ نەوەش کە هاربوٙ گازی یان قەپە گیٛروٙ ئاژەڵی ساقی،ئیتر ڤایروٙسەکە ملوٙ دلیٛ ئاژەڵەساقەکەی و دماو ماویٛ دیاری کریای نەوەش گنوٙ و هاربوٙ ئادیچ پەلامارو خەلکی یان ئاژەڵی تەری مدوٙو گەزوٙش یان قەپەش گیٛروٙ ڤەنەو توشش کەروٙ،ڤایروٙسەکە دلیٛ لیکەو توتەی یان ئاژەڵ یان ئانزانی نەوەشینە ملوٙ دلیٛ یاگە گازەکەیش چاگوٙ ڕاو چیٛوە دەماریرە ملوٙ پەی ناوەندە کوٙئەندام و دەماری  و دەماغی (یانی پەی دلیٛ مەژگی )  ئیتر توش بوٙ –هار-بوٙ  ڤایروٙسەکە گردو گیانیشەرە وەلا بوٙوە بەڕیٛژیٛوە فرە ملوٙ دلیٛ لیکە مجەکاش  و دەمش دایم لیکی کەروٙ،دلیٛ جەرگ ودڵ وڵک و شوٙشی،ماساوڵەکیٛش پەڕیٛ با ڤایروٙس،بەنونگەو شەلەلو ماساوڵەکا کوٙئەندامو هەناسەیشوٙ خنیکیوٙو هەناسەش بڕیو مروٙ یان مرار بوٙوە یام  توٙپوٙ (Respiratory paralysis ) .

نیشانیٛ نەوەشیەکەی Clinical signs  :

نیشانیٛ هاری جە بەشەرەنە:

  • نیشانیٛ نەوەشی هاریٛ دماو (3-6) هەفتا،یان ویس تا چل ڕویٛ  دماو گەستەی بەرگنا،تا یاگیٛ گەستەی دورە بوٙ جە دەماغییوە(مەژگی) ،یان سەرەیوە ،دیٛرتەر نیشانیٛ نەوەشی بەرگنا،(پیٛسە گازگیٛرتەی ئەو پای ،قاچی) چونکاتەی ڤایروٙسەکە دلیٛ دەماری (عەصب) ی رە ملوٙ پەی دەماغی،وە تا یاگیٛ گەستەی نزیکە بوٙ جە سەرەیوە (مەژگی) زوتەر نیشانیٛ هاری بەرگنا جە ئانزانەکەینە،چونکاتەی ڤایروٙسەکە ڕیٛوە کەمتەر ملوٙ تا یاوٙ دەماغ،(ئەگەر باڵ یان مل یا شانەی گەزوٙ) .
  • یاو (بەرز بیەیوٙ پلەو گەرماو لەشی)
  • سەرئیٛشە
  • ئیٛشو ئازار جەیاگیٛ گەستەکەیەنە…ئی نیشانیٛ بەرگنا جە سەرەتاو گەستەیوە ،تا ڤایروٙسەکە یاووٙ دەماغ،دماو ئانە کە ڤایروٙسەکە لوانە دەماغ نیشانیٛ تەر پەیدایٛ با کە وارۆ منویسمیٛشا .
  • توڕەیی و نا ئارامی
  • جە ڕوٙشنای تەرسوٙ(ئیزعاج بوٙ) Photophobia  فوٙتوٙ فوٙبیا
  • جە ئاویٛ تەرسوٙ  Hydrophobia 
  • نمەتاووٙ واردە قوت بدوٙ
  • لەرز ، چون ماساولەکیٛش کرژیٛ با
  • تیٛک شیەی دەنگو نەوەشەکەی،چونکاتەی دەنگە ژیٛ کیٛش توشو شەلەلی با
  • تەنگەنەفەسی و خنیکیای جەئەنجامو شەلەل و ماساوڵەکا کوٙئەندام و هەناسەی..مەردەی

نیشانیٛ نەوەشیەکەی جە ئاژەڵەنە: 

  • نیشانیٛ ئاژەڵی گەستە یا توش بیە دماو (3-8) هەفتا بەرگنا،بازیٛ جاریٛ دماو ساڵیٛ بەرگنا،ئادیچ بە دویٛ قوٙناغیٛ وەسف کریا:
  1. قوٙناغی یەکەم: توڕەیی و شیٛت بیەی کە فرە مەتەرسیش هەن چونکەتەی ئاژەلەکە پەلامارو گرد چیوی مدوٙ کە ئینا دەورو وەرشەنە،مل منیوٙ و شیٛتوهار بوٙ گنوٙ کەشو کوٙ لیکی مجیا دەمشوٙ تا یاووٙ بە ئاژەڵی یان بەشەری و هەڵمەتەش مدوٙ وەنە و گازیش گیٛروٙ وەنە و بوٙ بە بایسو توش بیەی نەچیرەکەیش .ئادیچ هاربوٙ و پەلامار مدوٙ،پی جوٙرە ئەگەر کوٙنتروٙڵ نەکریوٙ کارەسات دروٙس بوٙ.
  2. قوٙناغی دوەم ؛ شەلەل و مڕار بیەیوٙ ئاژەڵەکەی، تووتەی نەوەش یام هار بیە  کپ و بیٛ دەنگ ساکیوٙرە،جەواردەی گنوٙ،کڵوٙک و سمتش نمیٛ چەنیش(شەلەل) وردە وردەی توشو هەناسە تەنگی وخنیکیای بوٙ  ئینجا گیان مدوٙ (توٙپوٙ) ،وەرو ئانەی جەقەدیمەنە واتەنشا(توتەی هار عەمرش چل ڕویٛن) یانی قوٙناغینە هەڵمەتیٛ مدوٙ و گەفوٙ و خەلکی گەزوٙ،دما تەر ویش مڕار بوٙوە بیٛ ئینەی کەس دەسش بدوٙنە.

ویٛ پاریٛزنای و چارەسەر  ؛Treatment and prevention

  • هەرکەس توتە گەزوٙش قەپەش گیٛروٙ وەنە مشوٙ یەکسەر یاگیٛ گەستەکەی پاک کریوٙوە بەسابون شوٙریش نەک بە پاکژکەرەوە ئینجا ڕەوانەو لاو دکتوٙری کریوٙ،مشوٙ یاگیٛ تایبەتەنە بازیشوٙ و(کەرەنتین) کریوٙنەو چیٛرو چەمدارینە بوٙ کەس نەلوٙ لاشوٙ تا ماوەو دە ڕوا تاکو بزانا کە نیشانیٛ هاریش پوٙوە بەرمەگنا!! وە دەرمانو چارەسەری تایبەش پەی کریو .
  • ویٛ پاریٛزنای؛  پەی ئانەی نەوەشی هاری دوربوٙ چەنەما مشوٙم ئی موٙچیاریا بزانمی :

1-    ڤاکسین کەردەی(کوای) تووتەی بەڤاکسین و هاری بەشیوەی زانستی و  دەمو  ویٛشنە .

2-    ڤاکسینکەردەی(کوای)  هەرکەسیٛ کە هوٙرست ونیشت وتیٛکەڵی چەنی توتەی کەروٙ یا نگاش داروٙ،شوانە ،دکتوٙری بەیتەری،کارمەندو تاقیگەی،،هتد .

3-   جیا کەردەیەو ئاژەڵی نەوەشی جە ئاژەڵی ساقی

4-    نازمیٛ توتەی لینی یانەی تیٛکەڵو توتەی بەرەڵای بوٙ

5-    مامەڵەو تیٛکەڵی نەکەردەی چەنی ئاژەڵی نەوەشی

6-    هەر وەخت ئاژەڵی نەوشما دی (تووتە) مشوٙ فەرمانگەو ڤیٛترنەری ئاگادار کەرمیٛ

7-    دلیٛنەبەردەی (کوشتەی)توتەی بەرەڵای ،کە سەرچەمەو وەڵا کەردەی نەوەشیەکەین

8-   وەڵا کەردەیەو هوٙشیاری تەندروستی جە ڕاو کەناڵەکا ” یاونای ”  یاونەرەکاوە ، وەرو ئانەیە ڕویٛ جیهانی نریانەرە پەی ئاڵنگاری هاری Rabies   جە سەرانسەرو دنیاینە کە روٙ 28 سیٛپتەمبەرین.

د.ناجح گوڵپی

پزیشکی ڤیٛترنەری راویٛژکار 26/4/2012

لوایەو پوٙرەیش و تازەکەردەیش  18/7/2017

 hewraman
  • یوزی Uzi

    یوزی Uzi[עֻזִּיאֵל] جهانو “جەنگ ئاسن”ی (جنگ افزار) نیاز بە تفەنگێ سوک و وەش دە…
  • سڕ و نهانو ئی ویٛنەیە چیٛشەن!؟

    سڕ و نهانو ئی ویٛنەیە چیٛشەن!؟ ماجراو بەڵاجەوی وێنەو دایناسورێ(Dinosaur) کە بە دەسی سەرباز…
  • قارژنگەو نارگیلیٛ

    قارژنگەو نارگیلیٛ ”  قرژانگەو نارگیلی ” قارژنگەو نارگیلیٛ گەورەتەرین سەخت پۆسو…
Load More In زانای

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

ئەوە وانایەو ڕەخنەیی پەی چوار کتیٛبا عادل محمەد پووری لوا ڕاوە

مەراسێموو پەردەلادای و ئەوەوانایۆ ڕەخنەیی پەی چوار کتێباو کاک عادڵ موحەممەدپووری جە شاروو …