یانە زوان وانای به‌ زوانی  ئه‌ڎایی

وانای به‌ زوانی  ئه‌ڎایی

147

 

وانای به‌ زوانی  ئه‌ڎایی

سلام خزمه‌تو ئازیزا :

                    ((هه‌رکه‌س وه‌ختێو به‌زوانو شمه‌ قسێ که‌رو به‌ڵام  له‌هجه‌ش هه‌ن  ئانه‌  ماناش ئانه‌نه‌  ئاد  زوانێو جه‌ شمه‌ فره‌ته‌ر مزانو ))

 

وانای به‌ زوانی  ئه‌دایی  یا   واچمێ    به‌ زوانی  ئه‌دایی  وانای .

 

په‌ی ڕوشن بیه‌ی باسه‌که‌ی هه‌ر پاسه‌ عه‌رزم  که‌رد با وه‌ڵێنه‌  باسوو شکڵ گرته‌و زوانی   ئه‌دایی که‌رمێ  چامای بلمێ  سه‌ر باسوو وانای به‌ زوانی ئه‌دایی .

 

به‌ واته‌و ئا که‌سه‌ شاره‌زایا  که‌  سه‌روو کاریشا هه‌ن چه‌نی شکڵ گرته‌ی و  وه‌ش بیه‌یی  جه‌سه‌و ئێنسانی جه‌ له‌مه‌و ئه‌ده‌نه‌ و یه‌کوو دوه‌ ساڵو ئه‌وڵوو زنده‌گی زاڕوڵه‌ی ، ئا تڵفه‌ ساوا که‌ نزیک به‌ نۆ مانگێ و نۆ روێ  به‌ نامێ (جنینی ) ئینا دلێ له‌مه‌و ئه‌ده‌نه‌ ،  جه‌ ئا چێوا که‌ ئه‌دا  موه‌رۆشا و ئێستیفاده‌شا چه‌نه‌ که‌رو، یه‌واش یه‌واش گۆره‌ بۆو په‌روه‌ریو . به‌ ڵام ئه‌چێنه‌ مشیۆ ‌ بزانمێ  که‌ هه‌ر پاسه‌  ئه‌چی  دۆرانه‌نه‌( دوران جنینی)  وارده‌ عاله‌کێ  سه‌رو جه‌سه‌و تڵفه‌که‌یه‌و ئه‌سه‌رشا هه‌ن  ، مه‌سه‌ڵه‌ن پزشکه‌کێ ، ماچا مشیو ئا ئه‌دا چا وه‌خته‌نه‌ جه‌ ئارامشه‌نه‌ و به‌ فکرو خیاڵێوی  ڕه‌حه‌ت  چێوانێ پێسه‌و گیلاسی ، پسته‌ی و ساوی سوورێ وماسوو دو چێوانێته‌رێ… بۆه‌رو تا  ئا   زاڕۆڵه‌  سوورو سنج و پاکوو پۆخته‌ به‌ربه‌  و ئه‌ندامه‌کێ جه‌سه‌یش دووچارو ناته‌مامی نه‌با . ئیسه‌یچ متاومێ واچمێ ، ده‌نگه‌کێ و قسه‌کێ و سۆته‌کێ  که‌ ئه‌دا مژنه‌وۆشا و ماچۆشاڤه‌ و  ئاچێوی که‌ ئینه‌ دورو ئه‌ده‌نه‌  ، هه‌ر پێسه ‌ وارده‌که‌ی ئه‌سه‌ر منیا ملو ئا تڵفه‌یه‌ره‌  که‌ ئینا دلێ له‌مه‌و ئه‌ده‌نه‌ .

 

ئیسه‌ باسه‌که‌و ئێمه‌  ئینا سه‌رو ئی به‌شێوه‌  که‌  ئه‌دا  وه‌ختێو ده‌نگێو، قسێوه‌ ، سۆتێو  مژنه‌وو  یا قسێوه‌ که‌رو  یا چێوێو  ویینۆ چه‌  ئه‌سه‌رێو جه‌ بارو زوانیه‌ره‌  منیۆ سه‌ روو ئا تڵفه‌یه‌ که‌ ئینا دلێ له‌مه‌و ئه‌ده‌نه‌؟.

 

به‌ڵه‌ ئه‌دا وه‌ختێو چێوێو یا قسێوه‌ یا که‌لیمێوه‌  یا ده‌نگێو مژنه‌وۆ ئا قسێ یا ئا ده‌نگه‌ یک راس به‌ وه‌سیله‌و ڕه‌گه‌کا و عه‌سه‌به‌کاوه‌  که‌ مه‌ربووت  به‌  ئه‌ژنه‌ویه‌یه‌نێ  ملو دلێ نیمه‌و چه‌پوو مه‌ژگو ئا تڵفه‌ ساوایه‌( یا جنین) دلێ مه‌ژگیه‌نه‌ یاگێ تایبه‌ته‌و  وێشا هه‌نه‌شا (به‌نامێ  ئۆتاقه‌و بایگانی یا هه‌مارو که‌لیما)، چا یاگێنه‌  ( ئۆتاقه‌و بایگانی)ده‌نگه‌کێ  هه‌مار کریا تا وه‌ختوو وێش ئا تڵفه‌ که‌ جه‌ له‌مه‌و ئه‌ده‌نه‌ مه‌ به‌رچه‌نی  دورو به‌ریش سه‌نجنوشا و چه‌نه‌شا ئێستیفاده‌ که‌رو . په‌ی نموونه‌ی ، که‌لیمێ پێسه‌و ، ئه‌ده‌  ، وه‌روه‌ ، که‌رگه‌ ، ملا دلێ ئا یاگێ  (هه‌مارو که‌لیما ‌ ،  ئۆتاقه‌و بایگانی ) دلێ مه‌ژگوو ئا زاڕۆڵه‌یه‌نه‌ هۆرچنیا و ئامادێ با په‌ی ئا وه‌ختیه‌ که‌ مه‌ دنیا  ڕێکوو پێکێشا  که‌رو هه‌ر یوشا په‌ی یاگێ تایبه‌ت و  وێشا  چه‌نه‌شا ئێستیفاده‌ که‌رو . یانێ ئی قسمه‌تێ، هه‌ماروکه‌لیما و قسمه‌توو  ئه‌ژنه‌ویه‌یه‌  پێسه‌و گردوو ئۆ قسمه‌ته‌کا  مشیۆ  په‌روه‌ریا و  پێسه‌و ما باقی ئه‌ندامه‌کا جه‌سه‌و ئا تڵفه‌ ساوایه‌  کارو تایبه‌توو وێشا  یاد گێرا .

 

په‌ی نموونه‌ی مزانمێ جه‌سه‌و تڵفی ساوای جه‌ له‌مه‌و ئه‌ده‌نه‌  پۆژیانه‌ره‌  جه‌ مووا   به‌ڵام  چا نۆ مانگه‌نه‌ و نو ڕوه‌نه‌  یه‌واش یه‌واش جه‌ به‌ین ملا.  یا پێسه‌و گۆره‌ بیه‌ی ده‌سوو پای و به‌قیه‌و ئه‌ندامه‌کاته‌ری . ئیسه‌ ده‌سگا عه‌سبیه‌کێ و یاگێ هه‌مارو که‌لیمه‌کا چه‌نی  مابه‌قی  ئه‌ندامه‌کا  ئه‌ژنه‌ویه‌ی مشیۆ په‌روه‌ریا وفه‌عالیه‌ت شا بۆ تا هه‌رمانه‌کێ  وێشا به‌را  ڕاوه‌. زاڕۆڵه‌یچ به‌ وه‌سیله‌و ئا ده‌سگا عه‌سه‌بیا  و ئه‌ژنه‌وی و تکرار که‌رده‌ی ئا ده‌نگا ،  زوانی ئه‌دایی وێش یاد گێرو وه‌ختێو مه‌دنیا به‌ تکرار که‌رده‌ی و ڕێکوو پێک که‌رده‌ی  یه‌واش یه‌واش ده‌س که‌رو به‌ واته‌و ئا ده‌نگا و ئا که‌لیما که‌ جه‌ هماروو که‌لیمه‌کانه‌ جه‌مێش که‌ردێنێ . هه‌ر پا که‌لیما که‌ یادێش گرتێنێ  چامای ئێحساسشوو داواکاریه‌کاش  په‌ ئی لاو  ئولایه‌کاش بیان که‌رو . هه‌ر پا زوانیه‌ چه‌نی ڕه‌فێقه‌کاش  که‌ی وبازی که‌رو ، خوڤو ، قسێ که‌رو ، جه‌ڕوبه‌حس که‌رو،  متاو  ڕه‌حه‌ت داواو هه‌قوو وێش که‌رو(   نه‌ پێسه‌ کابرای واته‌ن هه‌زار هه‌قێم فۆتیه‌نێ چوون  فارسیم نه‌زانان )….

 

ئیجا ئیسه‌ وه‌ختێو ئی زاڕۆڵه‌ مه‌ دنیا  که‌لیمێوه‌ پێسه‌و ئه‌ده‌ مژنه‌وۆ چێوه‌که  په‌یش ئاشنان ‌ ڕه‌حه‌ت ته‌ر مه‌زانوو یانێ  چێش  چوون شکڵش ، ده‌نگش  دلێ یانه‌و که‌لیمه‌کانه‌ (هه‌مارو که‌لیما)جه‌ مه‌ژگه‌نه‌  هه‌ن،  ئی که‌لیمێ وه‌ختێو جه‌ به‌رو  جه‌ ڕاو گۆشیوه‌ به‌ وه‌سیله‌و تاره‌ عه‌سه‌بیه‌کا ملو  په‌ی مه‌ژگی  جه‌ مه‌ژگه‌نه‌  ملو په‌ی ئۆتاقه‌و بایگانێ (هه‌ماروو کالیمه‌کا) چاگه‌ ئا که‌لیمێ شناسائی کریو و  ته‌ماشه‌که‌ریو که‌ ئا که‌لیمێ شکڵش گرته‌ن و هه‌نه‌ ، پێخامه‌که‌ به‌ وه‌سیله‌و تاره‌ عه‌سبیه‌کا هۆرگێڵو وه‌ په‌ی مه‌ژگی . مه‌ژگ ره‌حه‌ت ماناش مزانو چوون  وه‌ڵێنه‌ ئه‌ژنه‌ویێنه‌ش  چوون وه‌ڵێنه‌ چه‌نی وننه‌و ئه‌ده‌ش ، به‌  ده‌نگو ئده‌ش  لوه‌نه‌نه‌ مه‌ژگش ، مه‌ژگ ده‌سوور مدۆ به‌ تاره‌ سۆتیه‌کا که‌  واچا ئه‌دا .

 

ئی هه‌رمانێ تا نزیک به‌ دوێ ساڵی جه‌ ئه‌سه‌رو ته‌مرین  و تێکراری کارێو که‌رو که‌ زاڕۆڵه‌  په‌ی فره‌و چێوا یا گردوو چێوا که‌ ئینه‌ دوروو به‌رو شه‌نه‌ که‌لیمێش هه‌نێ  یا متاومێ واچمێ  ئی زاڕۆڵه‌ په‌ی ویش زوانی ئه‌داییش هه‌ن که‌ جه‌ نه‌سڵه‌ قه‌دیمیه‌کاشه‌و به‌ ده‌سوو ئه‌ده‌شه‌و ئا که‌سا که‌ دورشه‌نه‌ بیێنێ یاوانش لاو دلێ  مه‌ژگیشه‌نه‌ وه‌ش  بیه‌ن . یا به‌ ڕۆشن ته‌ر واچمێ ، ئازمایێشا و نیشاناته‌ری  نیشانه‌شا دان که‌ ده‌نگێ و که‌لیمێ و قه‌واعێد یا گرامرو زوانی ئه‌دایی ئێرسی یا و ژنێ تایبه‌تێ  وێش هه‌نێش  ، که‌ چا نو مانگه‌و نو ڕوه‌نه‌ دلێ مه‌ژگیه‌نه‌ یاگێ گێرو و زاڕۆڵه‌  ته‌وانایی ده‌رک و  وه‌شکه‌رده‌یشوو په‌روه‌رنایش هه‌نش . ‌

ئیسه‌ ڕه‌حه‌ت متاومێ واچمێ ئی ده‌نگێ یا  که‌لیمێ یا ئی زوانه‌ که‌ جه‌ ته‌ریقوو ژنه‌ ئێرسیه‌کاوه‌و به‌ وه‌سیله‌و  ڕه‌گه‌کا و  وننه‌کێ ئه‌ده‌وه‌  لوه‌ نێنه‌  مه‌ژگو ئی زاڕۆڵه‌یه‌ ، ئه‌وه‌ڵین زوانو ئا زاڕۆڵه‌یه‌نه‌ . یا زاونی ئه‌دایی شا .

 

ئیسه‌  زاڕۆڵه‌ چه‌نی ئه‌ده‌شوو ئانێ  که‌  ئینه‌ دوروبه‌رشه‌نه‌  ئێرتێبات  پێدا که‌رو ، یانێ زوان بۆ پێسه‌و پردێوێ  به‌ینوو فکرو مه‌ژگوو  زاڕۆليیه‌نه‌ و ئا که‌سێ یا ئا چێوێ که‌ ئینه‌ دورووبه‌رشه‌نه‌ تا نزیک به‌ شش سالا  . ئه‌ چی  وه‌خته‌نه‌  یانه‌و که‌لیما ( ئۆتاقه‌و بایگانی) مه‌ژگو زاڕۆڵه‌ی فره‌ته‌روو خاس ته‌ر یاگێ گێرو په‌روه‌ریو . وه‌ختێوپه‌روه‌ریا  ‌ فره‌  سه‌خت  پاک  بۆوه‌ یا هه‌ر پاک مه‌بۆوه‌ ،  ئینه‌نه‌  که‌ چێوێ نه‌ژنه‌ویێچش  سه‌خت په‌ی وه‌شێ با .

ئی جا  چی  وه‌خته‌نه‌ ( شش ساڵه‌نه‌) مشیو زاڕۆڵه‌  جه‌ یانه‌ی دوور گنووه‌  پا  بنیونه‌  یانێوی  گۆره‌ته‌ر به‌ نامێ  مه‌دره‌سه‌ی .

 

مه‌دره‌سه‌ په‌ی ئی زاڕۆڵه‌یه‌ حادێسێوی تازه‌و گۆره‌ن  !  چوون ئی یانه‌ (مه‌دره‌سه‌) چه‌نی یانه‌و وێشا  فره‌ فه‌رقش هه‌ن ، هه‌م په‌ی شکڵوو شه‌مایلێش ، هه‌م په‌ی هه‌ستیش ، هه‌م په‌ی ئا که‌سا ئینه‌ چا یاگێنه‌ ، هه‌م په‌ی  قانوونوو مۆقه‌ڕڕه‌ڕاتیش .  ئاخور مه‌دره‌سه‌ دمای یانه‌ی په‌ی زاڕۆڵه‌ی با ئه‌رزش ته‌رین یاگێ ئێجتماعیه‌نه‌  که‌  سه‌رو فکرو ته‌ربیه‌توو زاڕۆڵه‌یه‌و ئه‌سه‌ر منیو . یانێ  جه‌  وه‌شکه‌رده‌و شه‌خسیه‌توو زاڕۆڵه‌یه‌نه‌ ده‌خیلا. به‌ قۆڵو فیلسووفه گۆره‌کا ( پێسه‌ نماری  nmrrو نه‌وام چامسکی)مه‌دره‌سه‌ پردێوه‌نه‌ که‌ زاڕۆڵه‌ مشیو سه‌رشه‌نه‌ و‌یه‌رو تا  فه‌رهه‌نگو  هۆرزوونیشتی  دلێ  ئێجتێماعیه‌نه‌  یاد  گێرو.  ئاوخته‌  متاوو بلۆنه‌ دلێ  ئێجتێماعی .  ئیسه‌ ئه‌گه‌ر مه‌درسه‌ زیاده‌و ئی فه‌رقاشه‌ به‌ زوانێو غه‌یروو زوانووو ئه‌دایی  ئی زاڕۆڵه‌یه‌  قسێ که‌رو حادێسه‌که‌ فره‌ فره‌ گۆره‌ته‌ر وێش نیشانه‌ مدو فشارێ  ڕۆحیێ  قورس ته‌رێ  وزۆسه‌رو شانه‌و زاڕۆڵه‌ی دلێ زنده‌گی زاڕۆڵه‌یه‌نه‌  .

چوون ئی زاڕۆڵه‌  پی  نیه‌ته‌و ملو په‌ی مه‌دره‌سه‌ی ، که‌  ئا که‌لیما که‌ ئینه‌ یانه‌و مه‌ژگیشه‌نه‌ (هه‌مارو که‌لیما ، ئۆتاقه‌و بایگانی)  پا زوانه‌یشه‌ فره‌ته‌رێشا که‌رو ، هه‌ر  چی  ئینا دورشه‌نه‌ که‌ تا ئیسه‌ نه‌ژناسانش پا زوانیشه‌ بژناسوش و گێڵنوشه‌و په‌ی ئیلاوئه‌ولایه‌کاش .  پۆچی ملو په‌ی مه‌دره‌سه‌ی که‌ یاد گێرو فه‌عالیه‌تش فره‌ته‌ربو نه‌زم دو به‌ هه‌رمانه‌کاش  ، عاده‌ت که‌رو به‌ کاری فره‌ته‌ری و ڕێکو پێک ته‌ری ، پۆچی ملو مه‌دره‌سه‌ که‌ زۆروو زرێنگی وێش جه‌ بارووهۆرزوو نیشتیه‌ره‌ و جه‌ باروو  قسه‌ که‌رده‌یه‌نه‌  به‌ ڕه‌فێقه‌کاش برمانو واچو منیچ هه‌نا ، پۆچی ملو مه‌دره‌سه‌  گه‌رکشا پا زوانه‌یشه‌  هه‌رچی چێوێ مزانو و ئینه‌ مه‌ژگشه‌نه‌ برمانوشا به‌ ئانیشا که‌ ئینه‌ دورشه‌نه‌ . ئاد ئینه‌یه‌ مزانو که‌ پا زوانیشه‌ متاوۆ چه‌نی خه‌ڵکی ئێرتێبات پێدا که‌رو و ئی ئێرتێباته‌یچه‌  ته‌نیا جه‌ ڕاو مه‌درسه‌یه‌نه‌ وه‌ش بۆ.

 

به‌ڵام ئیسه‌ هه‌ر پاسه‌ که‌ گردیما مزانمێ ، زوانه‌ ده‌سه‌ڵات داره‌کێ  کارێوشا که‌رده‌ن  ، ئی هه‌رمانێ و ئی ئاواته‌ په‌ی زاڕۆڵاو فره‌و قۆمه‌کا به‌ تایبه‌ت زاڕۆڵا هه‌ورامانی بیه‌ن  به‌   ئاواتێوی  ده‌س نه‌کۆته‌ ، که‌ متاومێ به‌ یه‌قین  واچمێ  ئه‌گه‌ر ئی ڕه‌واڵوو ئارویه‌ هه‌ر پێسه‌ بلو ڕاوه‌ ،  ‌ فره‌و زاڕۆڵا هه‌ورامانی نه‌ ، یاوه‌نێ  پی ئاواتیه‌  نه‌ ،  مه‌یاواش په‌نه‌ . چون وه‌ختێو زاڕۆڵه‌و هه‌ورامانی پی گرد ئاواتاوه‌ جه‌ یانه‌نه‌ هۆر کنیو ملو په‌ی مه‌دره‌سه‌ی ،  جه‌ مه‌درسه‌نه‌ به‌ زوانێوته‌ر که‌ زوانی  ئه‌دایی وێش نیا رووبه‌رو بۆوه‌ . ئاوخته‌نه‌  که‌ ‌ چی وه‌خته‌ حساسو ته‌مه‌نیشه‌نه‌ زاڕۆڵه‌ دووچارو به‌عزێو مۆشکڵاته‌ جددیا بۆوه‌ که‌ هه‌ر یۆ شا به‌ جۆرێو و به‌ نوعێو ته‌سیری  قووڵ و قورس  منیا  سه‌رش . ئی مۆشکڵاتی فره‌ ته‌رشا رۆحی و جبران ناپه‌زیرێنێ ، که‌ خه‌ساره‌تێوی گۆره‌ مارا ملو زهینوو هۆشوو شه‌خسیه‌تو زاڕۆڵه‌یه‌ره‌ و تا ئاخروو عه‌مریش هه‌ر ئینه‌ش چه‌نی .

 

په‌ی نموونه‌ی به‌عزێو چی خه‌ساراتا باس که‌رمێ .

 

ئی خه‌ساراتێ که‌ زاڕۆڵه‌ جه‌ وه‌ختوو یاد گرته‌یه‌نه‌  (ئامووزش و ته‌ربیه‌ت ) جه‌ مه‌دره‌سه‌نه‌ بۆنه‌و نه‌وانای به‌ زوانی ئه‌دایی مه‌یا ملشه‌ره‌ متاومێ واچمێ ،

پێسه‌ ، مه‌ردوود بیه‌ی (ڕه‌دبیه‌ی)جه‌ مه‌دره‌سه‌نه‌  ، پێسه‌ جیا ئاسه‌ی  مه‌دره‌سه‌ی (ته‌رک ته‌حسیل که‌رده‌ی )  ،  پێسه‌ ته‌مه‌ڵ بیه‌ی جه‌ مه‌دره‌سه‌نه‌ ، پێسه‌ گۆشه‌گیر بیه‌ی (مۆنزه‌وی بیه‌ی) ،  پێسه‌ جه‌ ده‌س دای ئێعتێماد به‌ نفسی  و ئێتمینانی به‌ وێش ، پێسه‌ نه‌تاوای خاس قسه‌ که‌رده‌ی ،  که‌  نه‌تاوا ی خاس قسه‌ که‌رده‌ی  ، علله‌تش ئانه‌نه‌ ئی زاڕۆڵه‌ مه‌جبوورا وه‌ختوو قسه‌ که‌رده‌یه‌نه‌ په‌ی هه‌رچێویوی  دوێ که‌لیمێ  یادێ گێرو مه‌ژگشه‌نه‌  ته‌رجمه‌شا  که‌رووه‌و  به‌کارشا به‌رو که‌ ئینه‌ ئه‌گه‌ریچ  بزانوشا هه‌ر وه‌خت  به‌رێنێ  ، یانێ  وه‌ختێو لا ڕه‌فێقه‌کاشه‌نه‌ و ئا که‌سیه‌نه‌  که‌ په‌رسوش چه‌نه‌ مه‌تاوو  زوو جواب دۆوه‌ ، وه‌ختێو مه‌تاوو زوو جواب دۆوه‌   ئێحساسوو زه‌عیفی و نه‌زانێ که‌رو که‌ په‌ی هه‌میشه‌ی پاسه‌ ملۆنه‌ مه‌ژگش که‌ ئاد جه‌  ئاکه‌سا که‌ به‌ زوانو ده‌سه‌ڵاتی قسێ که‌را و موانا  ناته‌وان ته‌روو زه‌عیف ته‌را  . به‌ تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ئی زاڕۆڵه‌   مه‌جبوور کریو  که‌ به‌ زوانێو غه‌یروو زوانی ئه‌داییش  مشیو بوانو حه‌تم  دووجاروو قاتی که‌رده‌ی هه‌ردوه‌ زوانه‌کا بو چوون نه‌ ته‌نیا  جیا که‌رده‌ی که‌لیمه‌کا  سه‌ختا په‌یش  به‌عزێو ده‌نگێ  یا هه‌ر نه‌ژنه‌ویێنێش یا هه‌ر زوانش مه‌چه‌رخیو واچۆشا  . خه‌سارێو ته‌ر که‌ شایه‌د گۆره‌ته‌رین خه‌ساره‌تی ده‌روونی و شه‌خسییه‌تی  بۆ  ئانه‌نه‌ که‌ به‌عزێه‌ جه‌ زاڕۆڵه‌کا  که‌ دڵشا پۆن ده‌رس یاد گێرا و ئێستعدادشا هه‌ن که‌ بانێ  داراو عێلمی و دانشی . مه‌یانێ  و‌ێشا که‌را به‌ هه‌م ڕه‌نگوو ئا زوانو ده‌سه‌ڵاتیه‌ ، که‌ ئینه‌  شاید گۆره‌ته‌رین خه‌سارت بو که‌ زاڕۆڵه‌ چی ته‌مه‌نه‌نه‌ دووچارش بو ( متاومێ  واچمێش په‌نه‌ یاد گرته‌و  جه‌ وێ بێگانه‌ بیه‌ی  ، یاد گرته‌و وێ وره‌ته‌ی به‌ ده‌سه‌ڵات دارا) .  خه‌سارێو ته‌ر   ئانه‌نه‌ که‌  به‌ینوو  زوانوو مه‌دره‌سه‌ی و زوانوو زاڕۆڵه‌ی فاسڵه‌و به‌رزوو نزمی و ئه‌رزش داری و بێ ئه‌رزشی  وه‌ش بو . ئیجا  زاڕۆڵه‌ ئی خه‌سارتیه‌  وه‌ختێو فره‌ته‌ر ئێحساس که‌رو که‌ مدیو زوانوو مه‌دره‌سه‌ی  چه‌نی  زوانوو ئا که‌سا که‌ ئینه‌ لاشه‌نه‌  موافقا ! ئه‌ چێنه‌ ئێحساسوو نۆعێو بێ عه‌داڵه‌تی که‌رو ، که‌ چی یاگێه‌نه‌ (مه‌دره‌سه‌نه‌) که‌ مشیو ده‌رسوو به‌رابه‌ری وعه‌داڵه‌تی بوانیو  ئاشکرا  ده‌سێو جه‌ ئێنسانه‌کا  به‌رته‌ری شا هه‌ن ملو گردوو ئۆ ده‌سه‌کاته‌ریه‌ره‌(پێسه‌ فارسی هه‌نش  ملو ، هه‌ورامی ، کورد ، عه‌رب ، ترک ، به‌لوووچ ، …)

ئی نموونێ که‌ واتێما  ، گرد بانێ باعێسوو ئانه‌یه‌ که‌  فکرو هۆشو شه‌خسییه‌تو زاڕۆڵه‌ی خه‌ساراتێوی گۆره‌ش په‌نه‌ بیاوو .  بو نه‌ باعێسوو  فره‌ته‌ر بیه‌ی ‌ بێسه‌وادی  دلێ خه‌ڵکی  به‌ تایبه‌ت خه‌ڵکو هه‌ورامانی‌ . زیاده‌و ئینه‌یچه‌  زوانه‌ ئه‌دایه‌که‌  چوون هه‌رمانش په‌نه‌ مه‌کریو  یه‌واش یه‌واش زه‌عیف و زه‌عیف ته‌ر بو و شکه‌ست موه‌روو فه‌رامووش بو.

وه‌ختێو ئاخه‌ڵکه‌ زوانوو وێش فه‌رامووشش که‌رد چه‌نی ‌ ڕاو ڕه‌سموو زنده‌گی وێش بێگانه‌ بووه‌ . وه‌ختێو چه‌نی  ڕاوڕه‌سموو  زنده‌گی وێش  بێگانه‌ بیه‌و خود به‌ خود وێچش به‌ وێش مه‌زانو  کۆته‌نه‌نه‌  دامه‌و ئه‌ساره‌توو ده‌سه‌ڵات داره‌کا و بێگانه‌کا . که‌ ئادێ یانێ ده‌سه‌ڵات داره‌کێ ،  په‌ی ئه‌وه‌ لا  نیای  زوانه‌کاته‌ری  ، جیاتی  به‌کار به‌رده‌و ڕه‌وشه‌کاته‌ری( پێسه‌و هه‌ڕه‌شه‌ که‌رده‌ی ومه‌نع که‌رده‌ی و شکنجه‌ی و ئازاروو عه‌زیه‌تی)  و دوور بیه‌ی  وێشا  جه‌ هه‌ڕه‌شه‌کا سازمانوو حقووقوو  به‌شه‌ری (یونسکۆی )، مه‌یانێ  به‌ نامێ  باسه‌واد که‌رده‌ی و ئامووزشی ،  به‌ڵام  به‌ ئێجبار زوانێو غه‌یرو زوانی ئه‌دایی که‌ زوانوو قۆمێوی ده‌سه‌ڵات داریا به‌نامێ زوانی  ڕه‌سمی   به‌ زاڕۆڵه‌کا  ئۆ قۆمه‌کا ده‌رس مدا و فه‌رهه‌نگ وێشا په‌ر په‌نه‌ مداو مابه‌قی زوانه‌کاو فه‌رهه‌نگه‌کا که‌را چێره‌و . یه‌واش یه‌واش  زوانوو فه‌رهه‌نگوو  ئا قۆما به‌ ئێجبار چه‌نی ئا زوانیوو فه‌رهه‌نگوو‌ ده‌سه‌ڵاتیه‌   تێکڵێ باو ،  یه‌واش یه‌واش گمێ و جه‌ به‌ین ملا .

په‌ نموونه‌ی سوور پۆسه‌کێ ئه‌مریکای  وه‌ختێو جه‌ زوانی ئه‌دایی وێشا مه‌حروومێ بیێ ، یه‌واش یه‌واش جه‌ بۆنه‌وبه‌عزێو جه‌ هه‌رماناوه‌  پێسه‌   شووکه‌رده‌ی وژه‌ن ئاورده‌ی،  چه‌نی ئۆ قۆمه‌کا  تێکه‌ڵێ بیێ و جه‌ به‌ین لوه‌ . یانێ ڕه‌حه‌ت متاوی  واچی  زوان جه‌ به‌ین به‌رده‌ی یا زوان کوشته‌ی  یو جه‌ نموونه‌کاو قۆم جه‌ به‌ین به‌رده‌ی یا قۆم کوشته‌یا .     به‌ڵام  ئۆمێد وارانه‌ هه‌رپاسه‌ که‌ زوان  شناسه‌کێ ( ماڕی ،marr ، چامسکی) ماچا  زوانی ڕه‌سمی هه‌ر جامعێوی زوانوو ته‌به‌قه‌و حاکمی و ده‌سه‌ڵات داریا  که‌  چه‌نی فاڕیای ئا ته‌به‌قه‌و ده‌سه‌ڵات داریه‌  زوانه‌ ڕه‌سمیه‌که‌یچ فاڕیو . یانێ درێژایی ته‌مه‌نو هیچ دوڵه‌تێوی ده‌سه‌ڵات داری  به‌ درێژایی ته‌مه‌نوو  زوانو قۆمێوی نیا . یانێ  جه‌ ئه‌سله‌نه‌  زوان  واقعیه‌تێوی ئێجتێماعی – قۆمێ یا که‌ فاڕیایش نیا . پۆچی  ئا خه‌ڵکه‌ مه‌تاوو به‌ زوانی ئه‌دایی  وێش  فه‌رهه‌نگو ته‌جروبه‌و عێلموودانشوو  وێش به‌ ‌ نه‌سڵه‌ دمایینه‌کاش ئێنتێقاڵ دو.

 

ئینه‌نه‌ که‌ یونسکۆی جه‌ ساڵه‌و 1999 ئادێچ به‌  فشارو و ته‌زاهۆراتوو عێترازوو کۆشیایی یه‌رێ دانشجوو پاکستانیا سه‌روو وانای به‌زوانێی ئه‌دایی !  په‌ی زوانی ئه‌دایی ئه‌رزش قائل بی  و روێوی تایبه‌تش به‌ نامێ ڕۆ زوانی ئه‌دایی دیاری که‌رد . تا به‌جورێو جه‌ ئا  زوانا  که‌ ئینه‌ خه‌ته‌رو جه‌ به‌ین لوا‌یه‌نه‌ حه‌مایه‌ت کریو . تا به‌ ئه‌ژنه‌سای ئا زوانا بتاوا هه‌نگامێوه‌ په‌ی جه‌ به‌ین نه‌لای فه‌رهه‌ نگوو  ته‌مدونوو به‌شه‌ری هور گێرا . تا به‌ رێک وسته‌و کۆنفرانسا  پێسه‌ ئی کۆنفرانسه‌یه‌  به‌ گۆشوو  گردوو قۆمه‌ ده‌سه‌ڵات داره‌کا دنیای بیاونا  که‌ زاڕۆڵێ‌ گردوو قۆمه‌‌کا  هه‌ق شا هه‌ن به‌ زوانی ئه‌د‌ایی وێشا بوانا  تا جه‌ فۆتیایی زوانه‌که‌یشا وه‌رگێریو . چوون ئیسه‌ دنیا پلورالیز( pluralism ، تعدد  )موو فه‌رهه‌نگوو زوانه‌کاو دنیایش قبووڵ که‌رده‌ن وگه‌ره‌کشا نازو جه‌ به‌ین بلا که‌ئینه‌  یو جه‌  هه‌رمانه‌کا  جه‌هانی بیه‌یا . که‌ متاومێ به‌ تاکیید واچمێ جه‌هانی بیه‌ی نه‌ته‌نیا په‌ی زوانه‌کا  خراب نیا به‌ڵکوم فرسه‌تێوا په‌ی زیینده‌که‌رده‌ی شا .  ئیجا  ئیسه‌ جه‌ ئا جامعانه‌  که‌ چن ها  قۆمێ که‌ به‌ زوانی تایبه‌توو وێشا قسێ که‌را  ، قۆمه‌ ده‌سه‌ڵات داره‌ کێ  به‌یا  ‌ به‌ ڕێکو پێکی و به‌ به‌رنامه‌  په‌ی مابه‌قی زوانه‌کا ئه‌رزش قائلێ با . هه‌رمانێوی گۆرێنه‌  په‌ی  به‌  به‌رزوو  به‌ نه‌رخ گرته‌ی  هۆویه‌توو مابه‌قی فه‌رهه‌نگه‌کا و ته‌مه‌دونه‌کا و به‌شه‌ریه‌تێ  جه‌ گرد یاگێوو دنیایه‌نه‌ .  چوون زوان په‌ڕا جه‌ چێوانێوی پێسه‌  ئه‌دبیاتی ، مووسیقی ونماداته‌ری  ، که‌ به‌ نابوودی زوانێوی نه‌ ته‌نیا زاڕۆڵێ ئا قۆمه‌یه‌  به‌ڵکو گردوو خه‌ڵکو دنیای جه‌ ئا  میراسوو ته‌جروبه‌‌  بائه‌رزشا  مه‌حروومێ با . ئه‌گه‌ر ئی هه‌رمانێ کریو یانێ زاڕۆڵه‌ به‌ زوانوو ئه‌داییش بوانو زیاده‌و ئانه‌یه‌  ئا خه‌ساره‌تێ که‌ وه‌ڵته‌ر باس ما که‌ردێ  نمه‌یا وه‌رو په‌یش .  جه‌ نه‌زه‌رو  ڕه‌وان شناختیه‌ره‌  ئا زاڕۆڵه‌  ده‌رکش خاسته‌ر بو ، ویێش مژناسووه‌ . جه‌ نه‌زه‌ر ئێجتێماعیه‌ره‌  ئا زاڕۆڵه‌ ڕه‌حه‌ت چه‌نی جامێعه‌ی جۆش موه‌رو . جه‌ نه‌زه‌رو مۆحبه‌تووعاتفه‌یه‌ره‌  ئێحساسوو بییه‌ی عاتفه‌ی جه‌ یاگه‌کێنه‌ که‌رو . ئانه‌ که‌ ئینا دڵشه‌نه‌ په‌ی هینه‌کا دورووبه‌ریش  به‌یان  که‌رو.  که‌س مه‌تاوو زڵمش په‌نه‌ که‌رو جه‌ حه‌قو وێش ڕه‌حه‌ت مه‌ویه‌رو ، چه‌نی ‌ خه‌ڵکاته‌ری خاسته‌رهورزوونیشت که‌رو خاسته‌ر متاوو په‌نه‌شا خزمه‌ت که‌رو  .

 

جه‌ ئاخریچو هۆمێد وارێنمێ قۆمه‌ ده‌سه‌ڵات داره‌کێ  هه‌ر چی  زووته‌ر ئی پیشنیارا وه‌رچه‌م گێراو بکارشا به‌را .

 

 یۆ ئانه‌ که‌ په‌ی ده‌رس دای جه‌ مه‌دره‌سه‌کانه‌ به‌یانێ  جه‌ ئا که‌سا که‌ پێسه‌و مامۆسای شاره‌زاییشا هه‌ن جه‌ ده‌رس دای به‌ زوانی ئه‌دایی  ده‌عوه‌ت که‌را و   به‌ قانوون مه‌درسه‌  ئاشنه‌شا که‌را  تا بێ هیچ گرفتێو بتاوا هه‌رمانه‌کێشا به‌را ڕاوه‌ . چوون به‌ حه‌تم متاومێ واچمێ یۆ جه‌ گرفته‌ گۆره‌کا ‌ ده‌رس دای جه‌ ئا یاگانه‌ که‌ زاڕۆڵێ به‌ چن زوانێ جیاوازێ قسێ که‌را نه‌بیه‌ی مامۆسای شاره‌زا به‌ زوانه‌کان .

دووهه‌م پیشنیار ئانه‌نه‌ که‌ :

 

ساڵێو  وه‌ڵێ مه‌دره‌سه‌ی  ڕه‌سمی  پێسه‌ ( دوره‌ پیش دبستانی جه‌ مه‌دره‌سه‌ کا ئێرانیه‌نه‌) ئا زاڕۆڵێ  که‌ زوانشا موافقوو زوانی ڕه‌سمی نیا نزیک به‌ ساڵێوی فه‌قه‌ت په‌ی ئاماده‌ بیه‌ی بلا مه‌دره‌سه‌ تا ئا مامۆسه‌ به‌ ڕێکوو پێکی  ئه‌رزشوو گردوو زوانه‌کا په‌ی گردوو زاڕۆڵه‌کا ڕۆشن که‌راوه‌ و جه‌ بوارو زوانیه‌ره‌ و فه‌رقوو زوانه‌کا باسێ  تایبه‌تشا په‌ی کرا. تا زاڕۆڵه‌ به‌ فکرێوی ڕۆشنته‌رو جه‌ بواروو ئه‌رزش دار بیه‌ی گردوو زوانه‌کا بلو مه‌دره‌سه‌ .

 

پیشنیاری یه‌روم :

په‌ی ئانه‌یه‌ هه‌رمانه‌کێ به‌ نه‌رم و یه‌واش یه‌واش یاگێ گێرو ،  وانای به‌ زوانی ئه‌دایی جه‌ مه‌دره‌سه‌کانه‌ پێسه‌و ئه‌و ده‌رسه‌کا په‌ی نموونه‌ی  پێسه‌و ده‌رسوو وه‌رزشی که‌ زاڕۆڵه‌  چه‌نی  مامۆسای تایبه‌توو ده‌رسوو وه‌رزشی   جه‌ حه‌فته‌نه‌ دوی ساعه‌تێ جه‌ مه‌دره‌سه‌نه‌ موانوش ، وانای به‌ زوانی ئه‌داییچ هه‌ر هیچ نه‌بو با حه‌فته‌نه‌ دوێ ساعه‌تێ به‌ مامۆساو تایبه‌توو وێش پاڵوو ئه‌و ده‌رسه‌کانه‌ بوانیو .

چوون به‌ یه‌قین متاومێ واچمێ  زوان فه‌قت وه‌سیله‌و به‌رقه‌رار که‌رده‌و  ئێرتێباتی  نیا  به‌ڵکوم  وه‌سیلێویچا  په‌ی ‌ ئێنتقاڵ دای  فه‌رهه‌نگوو ته‌جاربوو عێلموو دانشوو ئا خه‌ڵکیه‌ که‌ په‌نه‌ش قسێ که‌رو . یانێ وه‌سیلێوا که‌ ته‌مه‌دونوو به‌شه‌ری  به‌  تایبه‌ت قۆمێوی  جه‌ نه‌سڵێوه‌نه‌ په‌ی نه‌سڵێو ته‌ری فره‌ته‌روو با ئه‌رزش ته‌ر ڕوشن  که‌رووه‌و نیشانه‌ش مدو.

به‌ ئاواتوو ئا ڕوه‌یه‌.

 

سەرچمە (منابع)

  1. روانشناسی رشد (از لقاح تا کودکی) جلد اول : تالیف لورا برک ترجمه یحیی سید محمدی
  2. روانشناسی و تفاوت های فردی : دکتر شمس اسفنداباد
  3. اختلالات یادگیری : ترجمە و گرد اوری دکتر یوسف کریمی
  4. روانشناسی و یادگیری و اموزش :دکتر علی اکبر سیف
  5. انسان و زبان : امان اللە قریشی
  6. هفتە نامە شمارە 14دید گاە سال 1386 بر گرفتە از اموزش و پرورش و مسائل دو زبانگی (انتشارات یونسکو)
  7. رولان برتون قوم شناسی سیاسی : ترجمە ناصر فکوهی

 

نام :  فهمی مرادی

 اهل : شهر نوسود  از استان کرمانشا

شغل :  معلم بازنشسته ی دوره ی ابتدایی

اثر :  نویسنده ی  / کتاب شهر نوسود تا سر آغازانقلاب   /  نوشتن داستان کوتاه هورامی

 

  بابەتێوە  پەی کۆنفرانسو هەورامان ئەشناسای  جە هەڵەبجە  20/4/2017 

 

 

 

 


 

 hewraman
  • ئی، ئا، ئوو

      پی، پا، پوو، ئی، ئا، ئوو  یاوەرنامیٛ نیشانیٛنیٛ ئی پەی نزیکی، ئا پەی دووری، ئوو پەی…
  • هەورامی ؛ زوان یام دیالێکت 

    هەورامی ؛ زوان یام  دیالێکت  هەورامی ؛ زوان یام گویش ، چەم پەنەکەوتەی گوٛارو ” کوٙنە…
  • مۆرفیم – ئەلۆمۆرف ، فۆنیم – ئەلۆفۆن

    مۆرفیم – ئەلۆمۆرف ، فۆنیم – ئەلۆفۆن مۆرفیم : morpheme  گولانەتەرین دننەو زوانین ، ما…
Load More In زوان

داواچیٛو بنویسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

بابەتو دماتەری

چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟

 چ ڤیتامینێوە پەنەوازەن ژەنی شوٙتدەرە بوەروٙش؟ جە ماوەو لەمپەڕینە  ژەنی هەر ئینا هوٙشو ئان…